श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर

श्रीपाद कोल्हटकर
जन्म नाव	श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर
जन्म	२९ जून, इ.स. १८७१ बुलढाणा, महाराष्ट्र
मृत्यू	१ जून, १९३४ (वय ६२)
राष्ट्रीयत्व	भारतीय
कार्यक्षेत्र	लेखक, कवी
भाषा	मराठी
साहित्य प्रकार	कादंबरी, नाटके
विषय	विनोदी
प्रसिद्ध साहित्यकृती	सुदाम्याचे पोहे बहु असोत सुंदर संपन्न की महा

श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर (जून २९ इ.स. १८७१ - जून १ इ.स. १९३४) हे मराठीतील आद्य विनोदी लेखक, नाटककार, कवी व समीक्षक होते. 'बहु असोत सुंदर, संपन्न की महा' या गीताचे रचनाकार म्हणून ते सुपरिचित आहेत. त्यांचा जन्म बुलडाणा येथे झाला. हायस्कूलमध्ये असताना त्यांनी 'सुखा मलिका' (सुखमालिका) नावाचे नाटक लिहिले. त्यांच्या हायस्कूलच्या काळात आणि नंतरच्या महाविद्यालयीन काळात त्यांनी इंग्रजी आणि मराठी साहित्याचे, विशेषतः विष्णुशास्त्री कृष्णशास्त्री चिपळूणकर यांच्या निबंधमालेचे मोठ्या प्रमाणावर वाचन केले. त्यांच्या काळातील सामाजिक रितीरिवाजानुसार, कोल्हटकर यांच्या कुटुंबाने ते १४ वर्षांचे असताना त्यांचे लग्न लावून दिले. वयाच्या १७ व्या वर्षी त्यांनी हायस्कूलचे शिक्षण पूर्ण केले आणि १८९१ मध्ये पदवी मिळवण्यासाठी पुण्यातील डेक्कन कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. १८९७ मध्ये कायद्याची पदवी प्राप्त केल्यानंतर त्यांनी अकोला आणि नंतर जळगाव जामोद येथे वकिली सुरू केली.

जीवन

त्यांचे दहावीपर्यंतचे शिक्षण अकोला येथे झाले. त्यांचे वडील अमरावती येथे शिक्षक होते. कोल्हटकरांना लहानपणापासून नाटकांची आवड होती आणि वडिलांमुळे त्यांना अनेक नाटके पाहता आली. दहावीच्या शिक्षणानंतर ते डेक्कन कॉलेज, पुणे येथे गेले. पुण्यात शिकत असताना त्यांना शिवराम महादेव परांजपे, वि. का. राजवाडे, आणि एस. एस. देव यांच्यासारखे मार्गदर्शक लाभले. इ.स. १८९१ मध्ये कोल्हटकरांनी पहिल्यांदा संस्कृत नाटक मृच्छकटिकमध्ये अभिनय केला. तसेच शिकत असतानाच विक्रम शशिकला या नाटकावर कोल्हटकर यांनी लिहिलेली समीक्षा विविधज्ञानविस्तार मासिकात प्रसिद्ध झाली होती. इ.स. १८९७ साली कोल्हटकरांनी एलएल.बी.चे शिक्षण पूर्ण केले व ते अकोला येथे व्यवसाय करू लागले. १९०१ साली कोल्हटकर बुलढाणा जिल्ह्यातील जळगाव जामोद येथे वास्तव्यास गेले.

कार्य

कोल्हटकर हे मराठीतील विनोदाबरोबरच साहित्य समीक्षेच्या क्षेत्रातही अग्रणी होते. त्यांनी नरसिंह चिंतामण केळकर यांच्या 'तोतयाचे बंड' या नाटकावर ११० पानांचे समीक्षण लिहिले, ज्यात नाटक लेखनकलेबद्दलचे त्यांचे विचार समाविष्ट होते; तसेच वामन मल्हार जोशी यांच्या 'रागिणी' या कादंबरीवर त्यांनी १३५ पानांचे समीक्षण लिहिले, ज्यात कादंबरी लेखनकलेबद्दलचे विचार व्यक्त केले होते. कोल्हटकरांनी १२ नाटके, कविता, लघुकथा आणि कादंबऱ्या लिहिल्या. वाचकांचे मनोरंजन करण्याबरोबरच सामाजिक सुधारणा हा त्यांच्या लेखनाचा महत्त्वाचा उद्देश होता. राम गणेश गडकरी, विष्णू सखाराम खांडेकर, गजानन त्र्यंबक माडखोलकर, दिनकर विष्णू जोशी, भार्गवराम विठ्ठल वरेरकर आणि प्रल्हाद केशव अत्रे या लेखकांनी त्यांचा गुरू म्हणून गौरव केला.

प्रकाशित साहित्य

नाटके

• गुप्तमंजूषा (नाटक)
• जन्मरहस्य (नाटक)
• परिवर्तन (नाटक)
• प्रेमशोधन (नाटक)
• मतिविकार (नाटक)
• मायाविवाह (नाटक)
• मूकनायक (नाटक)
• वधूपरीक्षा (नाटक)
• वीरतनय (नाटक)
• शिवपावित्र्य (नाटक)
• श्रमसाफल्य (नाटक)
• सहचारिणी (नाटक)

कादंबरी व विनोदी साहित्य

• श्यामसुंदर
• एप्रिल १८९४
• दोन टोके
• सुदाम्याचे पोहे (विनोदी कथासंग्रह/कादंबरीसदृश)
• दुटप्पी की दुहेरी
• विष्णूगुप्त

पुरस्कार व गौरव

कोल्हटकर हे पुणे येथील दुसऱ्या कविता संमेलनाचे अध्यक्ष होते. तसेच, त्यांनी पुणे येथे इ.स. १९२७ साली भरलेल्या १२ व्या (किंवा काहींच्या मते १३ व्या) अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद भूषवले.

चरित्रात्मक साहित्य व वारसा

• मराठी लेखक गंगाधर देवराव खानोलकर यांनी कोल्हटकरांचे 'श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर: चरित्र आणि वाङ्मय' हे चरित्र लिहिले आहे. याखेरीज खानोलकरांनी कोल्हटकरांच्या संकलित लेखांचा "कोल्हटकर लेखसंग्रह" या नावाचा संग्रहग्रंथही संपादित केला आहे.
• कृष्ण श्रीनिवास अर्जुनवाडकर यांनी श्री.कृं.वर 'श्री.कृ. कोल्हटकर : व्यक्तिदर्शन' नावाचे समीक्षात्मक पुस्तक लिहिले आहे.

इतर

कोल्हटकर हे ज्योतिषतज्ज्ञदेखील होते. हे तिसऱ्या ज्योतिष परिषदेचे अध्यक्ष होते.

संदर्भ व नोंदी

यांचे अथवा यांच्याशी संबंधित लेखन मराठी विकिस्रोतावर उपलब्ध आहे.:

श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर