विष्णुशास्त्री चिपळूणकर

विष्णूशास्त्री चिपळूणकर
	विष्णूशास्त्री चिपळूणकर
जन्म	२० मे, १८५०; पुणे (महाराष्ट्र)
मृत्यू	१७ मार्च, १८८२ (वय ३१)
कार्यक्षेत्र	साहित्य, पत्रकारिता, शिक्षण, राजकारण
भाषा	मराठी
साहित्य प्रकार	निबंध
चळवळ	भारतीय स्वातंत्र्यलढा
प्रसिद्ध साहित्यकृती	निबंधमाला

विष्णूशास्त्री कृष्णशास्त्री चिपळूणकर (जन्म : पुणे, २० मे, १८५० - १७ मार्च, १८८२) हे मराठी निबंधकार, लेखक, पत्रकार आणि देशभक्त होते. त्यांचे वडील कृष्णशास्त्री चिपळूणकर हेदेखील एक नामवंत लेखक होते.

जीवन

विष्णूशास्त्री चिपळूणकरांचे महाविद्यालयीन शिक्षण पुण्यातील पूना कॉलेज व डेक्कन कॉलेज या महाविद्यालयांमध्ये झाले. १८७१ साली चिपळूणकरांनी पदवीचा अभ्यासक्रम पुरा केला. विष्णूशास्त्री यांनी इतिहास, अर्थशास्त्र, तर्कशास्त्र व नीतिशास्त्र या विषयांचा तसेच इंग्रजी, संस्कृत व मराठी या भाषांतील उत्तमोत्तम ग्रंथाचा सखोल अभ्यास केला होता. बी.ए. होण्यापूर्वी विष्णूशास्त्री आपल्या वडिलांच्या ’शालापत्रक’ या मासिकाचे कामकाज पहात असत. शालापत्रकातून केलेल्या ब्रिटिश सरकारचे धोरण व ख्रिश्चन मिशनरी यांवरील टीकेमुळे, ते मासिक ब्रिटिशांनी इ.स. १८७५मध्ये बंद पाडले. पण त्यापूर्वीच विष्णूशास्त्री चिपळूणकरांनी एकहाती मजकूर असलेले निबंधमाला हे मासिक (पहिला अंक : २५ जानेवारी १८७४) सुरू केले होते. ते सात वर्षे अखंड चालले.

महाविद्यालयीन शिक्षणानंतर चिपळूणकरांनी शिक्षकी पेशा निवडला. त्यांनी सन १८७२ ते १८७७ या सालांदरम्यान पुण्यातील, तर १८७८ -१८७९ या सालांदरम्यान त्यांनी रत्‍नागिरीतील शाळांमधून अध्यापनाचे काम केले.

१८७४ साली चिपळूणकरांनी निबंधमाला ह्या मासिकाचे प्रकाशन आरंभले. १८७४ सालापासून हयात असेपर्यंत, म्हणजे सुमारे आठ वर्षे, त्यांनी निबंधमाला चालवली. निबंधमालेतील निबंधांतून त्यांनी तत्कालीन ब्रिटिश सत्तेच्या अन्यायकारक धोरणांविरुद्ध टीकात्मक लिखाण, तसेच साहित्यिक लिखाणही लिहिले. त्यांनी इ.स. १८७८मध्ये महाराष्ट्राच्या इतिहासाविषयी लोकांची जाणीव वाढवण्याच्या व सामान्यजनांची काव्याभिरुची घडवण्याच्या हेतूने काव्येतिहास संग्रह हे मासिक सुरू केले. त्याच वर्षी त्यांनी पुण्यात आर्यभूषण छापखाना व चित्रशाळा स्थापण्यात पुढाकार घेतला. इ.स. १८७५मध्ये मराठी समाजाला प्रेरित करणारे साहित्य उपलब्ध करण्याच्या हेतूने चिपळूणकरांनी किताबखाना नावाचे पुस्तकांचे दुकान उघडले. उमलत्या पिढीला 'राष्ट्रीय शिक्षण' देण्याच्या उद्दिष्टातून,१८८० साली त्यांनी बाळ गंगाधर टिळक व गोपाळ गणेश आगरकर यांच्या सहकार्याने पुण्यात न्यू इंग्लिश स्कूलची स्थापना केली.१८८१ सालच्या जानेवारीत त्यांनी केसरी हे मराठी व मराठा हे इंग्रजी वृत्तपत्र सुरू केले. चिपळूणकरांच्या मृत्यूनंतर बाळ गंगाधर टिळकांनी ही दोन्ही वृत्तपत्रे पुढे चालवली. त्यांनी, आपल्या वडिलांच्या शालापत्रक या मासिकात कालिदास, भवभूती, बाण, सुबंधु व दंडी या पाच संस्कृत कवींवर स्वतंत्र लेख लिहिले होते. त्या लेखांमध्ये कवींची उपलब्ध माहिती आणि त्यांच्या काव्यांचे, जरूर तेथे उताऱ्यांसहित, रसपूर्ण विवरण असे.^{[ संदर्भ हवा ]}

सामाजिक कार्य

चिपळूणकरांनी खालील संस्था स्थापण्यात पुढाकार घेतला :

प्रकाशित साहित्य

विष्णूशास्त्री चिपळूणकर यांच्या साहित्याची सूची
साहित्याचे नाव	साहित्याचा प्रकार	प्रकाशन वर्ष	नोंदी / विशेष
निबंधमाला	निबंध संग्रह	१८७४	दोन खंडांत प्रकाशित; विष्णूशास्त्री यांच्या वैचारिक लेखांचा मुख्य संग्रह.
अरबी भाषेतील सुरस व चमत्कारिक गोष्टी	अनुवाद		६ भाग; सहलेखक कृष्णशास्त्री चिपळूणकर आणि हरि कृष्ण दामले.
आमच्या देशाची स्थिती	निबंध		देशाच्या सामाजिक आणि राजकीय स्थितीवर भाष्य करणारा प्रसिद्ध निबंध.
इतिहास	निबंध		ऐतिहासिक विषयावरील वैचारिक मांडणी.
संस्कृत कविपंचक	निबंध / समीक्षा	१८९१	संस्कृतमधील पाच प्रमुख कवींच्या काव्यावर आधारित समीक्षात्मक ग्रंथ.
किरकोळ लेख	लेख संग्रह		विविध विषयांवर लिहिलेल्या लेखांचा संकलन.
केसरीतील लेख	लेख संग्रह		केसरी वृत्तपत्रात प्रसिद्ध झालेल्या राजकीय व सामाजिक लेखांचा संग्रह.
कादंबरी	अनुवाद		बाणभट्टाच्या कादंबरी या संस्कृत पुस्तकाचा मराठी अनुवाद; सह-अनुवादक कृष्णशास्त्री चिपळूणकर.
कालिदासावरील निबंध	निबंध / समीक्षा		महाकवी कालिदासाच्या साहित्याचे विश्लेषण करणारा निबंध.
निबंधमालेतील तीन निबंध	निबंध संग्रह		निबंधमालेतील निवडक तीन महत्त्वाच्या निबंधांचे संकलन.
पद्य रत्नावली	काव्य संग्रह		विष्णूशास्त्री यांनी संकलित वा रचलेल्या पद्यांचा संग्रह.
मराठी व्याकरणातील निबंध	निबंध		मराठी भाषेच्या व्याकरणाच्या संदर्भातील अभ्यासपूर्ण निबंध.
लेखसंग्रह	लेख संग्रह		त्यांच्या विविध नियतकालिकांमधील लेखांचे एकत्रीकरण.
वक्तृत्व	निबंध		वक्तृत्वकलेचे महत्त्व आणि स्वरूपावर प्रकाश टाकणारा लेख.
वाङ्मय विषयक निबंध	निबंध		साहित्य आणि वाङ्मयीन सिद्धांतांविषयीचे निबंध.
विनोद आणि महदाख्यायिका	निबंध	१९०१	विनोदाची मीमांसा आणि ऐतिहासिक आख्यायिकांवर आधारित साहित्य.
विद्वत्त्व आणि कवित्व व वक्तृत्व	निबंध		विद्वत्ता, काव्यप्रतिभा आणि वक्तृत्व या गुणांचे विश्लेषण.
विष्णूपदी	लेख संग्रह		विष्णूशास्त्री यांच्या लेखनाचे ३ खंडात केलेले संकलन.
रासेलस	अनुवाद		सॅम्युएल जॉन्सन यांच्या द हिस्टरी ऑफ रासेलस या इंग्लिश पुस्तकाचा मराठी अनुवाद; सह-अनुवादक कृष्णशास्त्री चिपळूणकर.
संस्कृत कविता	काव्य संग्रह		संस्कृत भाषेतील निवडक कविता आणि श्लोकांचा संग्रह.
साक्रेतिसाचे चरित्र	चरित्र		प्रसिद्ध ग्रीक तत्त्ववेत्ता सॉक्रेटिस यांच्या जीवनावर आधारित चरित्र.
सुभाषिते	संकलन		संस्कृत आणि मराठीतील सुभाषिते व सुवचनांचे संकलन.
हरिदास गोविंद	चरित्र / कथा		ऐतिहासिक किंवा समकालीन पात्रावर आधारित विशेष व्यक्तिचित्रण.

विष्णूशास्त्री चिपळूणकर यांच्याविषयीची पुस्तके

चिपळूणकर लेखसंग्रह (संपादक - मा.ग. बुद्धिसागर)
वृत्त सुदर्शन (विष्णूशास्त्री चिपळूणकरांच्या जीवनावरील कादंबरी, लेखक - अनंत शंकर ओगले)
भाषाशिवाजी (अनंत ओगले)

अवांतर

संदर्भ