अण्णा भाऊ साठे

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
तुकाराम भाऊराव साठे
Annabhau Sathe 2002 stamp of India.jpg
जन्म नाव तुकाराम भाऊराव साठे
टोपणनाव अण्णा भाऊ साठे
जन्म ऑगस्ट १, इ.स. १९२०
वाटेगाव, तालुका वाळवा, सांगली जिल्हा
मृत्यू जुलै १८, इ.स. १९६९
शिक्षण अशिक्षित
राष्ट्रीयत्व भारतीय Flag of India.svg
धर्म हिंदू
कार्यक्षेत्र लेखक, साहित्यिक
भाषा मराठी
साहित्य प्रकार शाहिर, कथा, कादंबरीकार
चळवळ संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ
प्रसिद्ध साहित्यकृती फकिरा
प्रभाव बाबासाहेब आंबेडकर, श्रीपाद अमृत डांगे, कार्ल मार्क्स
वडील भाऊराव साठे
आई वालबाई साठे
पत्नी कोंडाबाई साठे
जयवंता साठे
अपत्ये मधुकर, शांता आणि शकुंतला

तुकाराम भाऊराव साठे (ऑगस्ट १, इ.स. १९२० - जुलै १८, इ.स. १९६९) हे अण्णा भाऊ साठे[a] म्हणून ओळखले जाणारे एक मराठी समाजसुधारक, लोककवी आणि लेखक होते.[१] साठे एका मांग समाजामध्ये जन्मलेले व्यक्ती होते. त्यांचे लेखन सामाजिक आणि राजकीयदृष्ट्या कृतीशीलतेवर आधारलेले होते.[२] साठे हे मार्क्सवादी-आंबेडकरवादी प्रवृत्तीचे होते, सुरुवातीला त्यांच्यावर साम्यवादाचा प्रभाव होता पण नंतर ते आंबेडकरवादी झाले.[३][४][५][६][७]

वैयक्तिक जीवन

अण्णा भाऊ साठेंचा जन्म १ ऑगस्ट इ.स. १९२० रोजी सांगली जिल्ह्याच्या वाळवा तालुक्यातील वाटेगाव या गावी झाला. त्यांच्या वडीलांचे नाव भाऊराव साठे व आईचे नाव वालुबाई साठे होते. साठे हे शाळेत शिकलेले नाही, केवळ दीड दिवस ते शाळेत गेले नंतर तेथील सवर्णांद्वारे होणाऱ्या भेदभावामुळे त्यांनी शाळा सोडून दिली. त्यांनी दोन लग्न केलीत, त्यांची पहिली पत्नी कोंडाबाई साठे तर दुसरी जयवंता साठे ह्या होत. त्यांना एकूण तीन अपत्ये होती - मधुकर, शांता आणि शकुंतला.

लेखन

साठे यांनी मराठी भाषेत ३५ कादंबऱ्या लिहिल्या. त्यामध्ये फकिरा (१९५९) समाविष्ट आहे, तिला इ.स. १९६१ मध्ये राज्य सरकारच्या उत्कृष्ट कादंबरीचा पुरस्कार मिळाला आहे. साठेंच्या लघु कथांचा संग्रह १५ आहे, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने बऱ्याच भारतीय भाषांमध्ये आणि २७ अ-भारतीय भाषांमध्ये भाषांतरित केल्या गेल्या आहेत. कादंबरी आणि लघुकथा यांच्याव्यतिरिक्त साठे यांनी नाटक, रशियातील भ्रमंती, १२ पटकथा आणि मराठी पोवाडा शैलीतील १० गाणी लिहिली.[१]

साठेंच्या पोवाडा आणि लावणी यांसारख्या लोककथात्मक कथा शैलींच्या वापराने लोकांमध्ये ते लोकप्रिय बनले व त्यांचे कार्य अनेक समुदायांपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या झुंजार लेखणीला अर्पण केलेल्या ‘फकिरामध्ये, साठेंनी आपल्या समुदायाला पूर्ण भुखमरीपासून वाचवण्यासाठी ग्रामीण रूढिवादी प्रणाली आणि ब्रिटिश शासनाच्या विरूद्ध विद्रोह करणाऱ्या नायक फकिराला चित्रित केले.[१][८] नायक आणि त्याच्या समुदायाला नंतर ब्रिटिश अधिकारी द्वारे अटक आणि छळ दिला जातो, आणि अखेरीस फकिराला फाशी देऊन ठार मारले जाते.[९]

मुंबई मधील शहरी पर्यावरणाने त्यांच्या लिखाणावर लक्षणीय प्रभाव टाकला, जे याला डायस्टोपियन परिवाराच्या रूपात दर्शवतात. आरती वाणीने त्यांच्या दोन गाण्यातून - "मुंबईची लावणी" आणि "मुंबईचा गिरणीकामगार" – दुर्व्यवहारी, शोषणकारी, असमान और अन्यायपूर्ण" असे शहराला दर्शवणारे वर्णन केले आहे.[१०]

राजकारण

साठे पहिल्यांदा कॉ. श्रीपाद अमृत डांगे यांच्या कम्युनिस्ट विचारसरणीने प्रभावित झाले. [९] १९४४ मध्ये दत्ता गवाणकर आणि अमर शेख या शाहिरांच्या सोबत त्यांनी लालबावटा कला पथक स्थापन केले. याद्वारे त्यांनी अनेक सरकारी निर्णयांना आव्हान दिले होते. ते १९४० च्या दशकामध्ये कार्यरत राहिले आणि तेविया अब्राम्स यांच्यानुसार, भारतातील साम्यवादाच्या आधी स्वातंत्र्याच्या नंतरची "१९५० च्या दशकातील सर्वात रोमांचक नाटकीय घटना" होती.[११] भारतीय स्वातंत्र्य्यानंतर उच्चवर्णीयांचे भारतावरील शासन त्यांना मान्य नव्हते म्हणून त्यांनी १६ ऑगस्ट १९४७ रोजी मुंबई येथे वीस हजार लोकांचा मोर्चा काढला आणि त्या मोर्च्यातील घोषणा होती, "ये आझादी झूठी है, देश कि जनता भूखी है!" इंडियन पीपल्स थिएटर असोसिएशनमध्येही ते एक महत्त्वपूर्ण व्यक्तिमत्त्व होते, जी भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाची एक सांस्कृतिक शाखा होती[१२] आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीमध्ये, ज्याने भाषिक विभागातून वेगळे मराठीभाषी राज्य (बॉम्बे राज्य) निर्माण करण्याची मागणी केली होती.[१०]

साठे नंतर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या शिकवणुकींना अनुसरत दलित कार्याकडे वळले आणि दलित व कामगारांच्या जीवनातील अनुभवांना प्रकट करण्यासाठी त्यांच्या कथांचा वापर केला. इ.स. १९५८ मध्ये, बॉम्बेमध्ये स्थापन केलेल्या पहिल्या दलित साहित्य संमेलनात आपल्या उद्घाटन भाषणात त्यांनी म्हटले की, "पृथ्वी ही शेषनागाच्या मस्तकावर तरलेली नसून दलित व कामगार लोकांच्या तळहातावर तरलेली आहे"[९] यातून त्यांनी जागतिक संरचनांमध्ये दलित आणि कामगार वर्गांचे महत्त्व स्पष्ट केले. या काळातील बहुतांश दलित लेखकांच्या विपरित, साठेंचे कार्य बौद्ध धर्माऐवजी मार्क्सवादाच्या प्रभावाखाली होते.[१३]

त्यांनी म्हटले आहे की, "दलित लेखकांना सध्याच्या सांसारिक व हिंदू अत्याचारांपासून दलितांना मुक्त करणे आणि त्यांचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी देण्यात आली आहे. कारण दीर्घकालीन पारंपरिक श्रद्धांना त्वरित नष्ट केले जाऊ शकत नाही.[९]

वारसा

साठे हे दलित समाजाचे विशेषत: मांग जातीचे प्रतीक बनले आहेत.[१४] १ ऑगस्ट २००१ रोजी भारतीय पोस्टाने ४₹ च्या खास टपाल तिकिटावर साठेंचे चित्र ठेवले होते. साठेंच्या जन्मशताब्दी वर्षाच्या निमित्ताने १ ऑगस्ट २०१९ रोजी हे टपाल तिकीट वितरित करण्यात आले.[१५] पुण्यातील लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे स्मारक आणि कुर्ला मधील एक उड्डाणपूल यासह अनेक इमारतींना त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.[१६][१७]

साहित्य

[१८]

कथासंग्रह

  1. अण्णा भाऊ साठे : प्रातिनिधिक कथा (संपादक - डाॅ. एस.एम. भोसले)
  2. निखारा
  3. नवती
  4. फरारी
  5. पिसाळलेला माणूस
  6. जिवंत काडतूस
  7. आबी
  8. खुळंवाडा
  9. गजाआड
  10. बरबाद्या कंजारी (१९६०)
  11. चिरानगरची भुतं (१९७८)
  12. कृष्णाकाठच्या कथा

कादंबऱ्या

  1. चित्रा (१९४५)
  2. फकिरा (१९५९)
  3. वारणेचा वाघ (१९६८)
  4. चिखलातील कमळ
  5. रानगंगा
  6. माकडीचा माळ (१९६३)
  7. वैजयंता
  8. रत्ना
  9. रूपा
  10. गुलाम
  11. चंदन
  12. मथुरा
  13. आवडी
  14. वैर
  15. पाझर

लोकनाट्य

  1. अकलेची गोष्ट (१९४५)
  2. देशभक्त घोटाळे (१९४६)
  3. शेटजींचे इलेक्शन (१९४६)
  4. बेकायदेशीर (१९४७)
  5. पुढारी मिळाला (१९५२)
  6. लोकमंत्र्यांचा दौरा (१९५२)
  7. माझी मुंबई
  8. कापऱ्या चोर
  9. मूक मिरवणूक

नाटके

  1. इनामदार (१९५८)
  2. पेंग्याचं लगीन
  3. सुलतान

प्रवासवर्णन

  1. कविता आणि माझा रशियाचा प्रवास

काव्ये

  • अण्णा भाऊ साठे यांचे पोवाडे व लावण्या

लेखनावर आधारित चित्रपट

  1. वैजयंता (१९६१,कादंबरी – वैजयंता)
  2. टिळा लावते मी रक्ताचा (१९६९,कादंबरी – आवडी )
  3. डोंगरची मैना (१९६९,कादंबरी – माकडीचा माळ)
  4. मुरली मल्हारीरायाची (१९६९,कादंबरी – चिखलातील कमळ)
  5. वारणेचा वाघ (१९७०,कादंबरी –वारणेचा वाघ)
  6. अशी ही साताऱ्याची तऱ्हा (१९७४,कादंबरी – अलगूज)
  7. फकिरा (कादंबरी – फकिरा)

 

साठेंवरील पुस्तके

  • अण्णा भाऊ सांगून गेले (विलास रणसुभे)
  • अण्णा भाऊ साठे (बालवाङ्मय, लेखक - बाबुराव गुरव)
  • अण्णा भाऊ साठे (हिंदी, प्रा. रतनलाल सोनग्रा)
  • अण्णा भाऊ साठे (डाॅ. संजीवनी सुनील पाटील)
  • अण्णा भाऊ साठे : चरित्र आणि कार्य – विजयकुमार जोखे, नालंदा प्रकाशन[१९]
  • अण्णा भाऊ साठे विचारधन (विठ्ठल साठे)
  • अण्णाभाऊ साठे व्यक्ती आणि वाङ्मय ( प्रा.डाॅ. अंबादास सगट)
  • अण्णा भाऊ साठे (मराठी कवी) – लेखक: बजरंग कोरडे, अनुवाद: विलास गिते, प्रकाशन: साहित्य अकादमी
  • अण्णाभाऊंचा संदेश (विनिमय पब्लिकेशन्स)
  • क्रांतिकारी अण्णाभाऊ साठे (प्रा. गौतम निकम)
  • समाज सुधारक लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे (संपादित, संपादक - ॲड. महेंद्र साठे)

नावे असलेल्या आस्थापना

  • अण्णा भाऊ साठे साहित्य संमेलन
  • साहित्यरत्न लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे विकास महामंडळ (मर्या.)[२०]

हे सुद्धा पहा

संदर्भ

  1. a b c Jamdhade, Dipak Shivaji (June 2014). "The Subaltern Writings in India: An Overview of Dalit Literature". The Criterion 5 (3). 2015-04-05 रोजी पाहिले. 
  2. ^ Paul, S. K. (2007). "Dalitism: Its Growth and Evaluation". In Prasad, Amar Nath; Gaijan, M. B. Dalit Literature: A Critical Exploration. Sarup & Sons. पान क्रमांक 36. आय.एस.बी.एन. 978-81-7625-817-3. 
  3. ^ पवार, J. V. Pawar जे वी (13 एप्रि, 2019). "The history of Marathi Ambedkarite Literature". Forward Press. 
  4. ^ Awad, Milind (1 ऑग, 2010). "The Life and Work of Annabhau Sathe: A Marxist-Ambedkarite Mosaic". Gaur Publishers & Distributors – via Google Books. 
  5. ^ http://velivada.com/2017/07/18/annabhau-sathe-leftist-turned-ambedkarite/
  6. ^ Sahni, Bhisham (10 नोव्हें, 2015). "Today's Pasts: A Memoir". Penguin UK – via Google Books. 
  7. ^ "आजही अण्णा भाऊ..". 1 ऑग, 2013. 
  8. ^ "साहित्यसम्राट लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांची जयंती". 1 ऑग, 2016. 
  9. a b c d Gaikwad, B. N. (February 2013). "Manifestation of Caste and Class in Anna Bhau Sathe’s Fakira and Baburao Bagul’s Jenvha Mi Jaat Chorli Hoti". The Criterion 4 (1). 2015-04-05 रोजी पाहिले. 
  10. a b Wani, Aarti (2016). Fantasy of Modernity. Cambridge University Press. pp. 27–28. आय.एस.बी.एन. 978-1-10711-721-1. 
  11. ^ Abrams, Tevia (1993). "Tamasha". In Richmond, Farley P.; Swann, Darius L.; Zarrilli, Phillip B. Indian Theatre: Traditions of Performance. Motilal Banarsidass. pp. 282, 288. आय.एस.बी.एन. 978-8-12080-981-9. 
  12. ^ Bhattacharya, Binayak (2016). "The Left Encounter: Progressive Voices of Nationalism and Indian Cinema to the 1950s". In Kishore, Vikrant; Sarwal, Amit; Patra, Parichay. Salaam Bollywood: Representations and Interpretations. Routledge. pp. 26, 38. आय.एस.बी.एन. 978-1-31723-286-5. 
  13. ^ Zelliot, Eleanor (1978). "Dalit: New Cultural Context for an Old Marathi Word". In Maloney, Clarence. Language and Civilization Change in South Asia. BRILL. pp. 78, 82. आय.एस.बी.एन. 978-9-00405-741-8. 
  14. ^ Waghmore, Suryakant (2016). "Challenging Normalised Exclusion: Humour and Hopeful Rationality in Dalit Politics". In Gorringe, Hugo; Jeffery, Roger; Waghmore, Suryakant. From the Margins to the Mainstream: Institutionalising Minorities in South Asia. SAGE Publications. पान क्रमांक 151. आय.एस.बी.एन. 978-9-35150-622-5. 
  15. ^ https://www.esakal.com/maharashtra/cm-devendra-fadnavis-speech-annabhau-sathe-birth-anniversary-programme-203867
  16. ^ "Lokshahir Annabhay Sathe Smarak". Pune Metropolitan Corporation. 2017-07-31 रोजी पाहिले. 
  17. ^ Devnath, Shiva (25 May 2016). "Mumbai: 24-year-old woman stabbed to death in broad daylight". Mid-day. 2017-07-31 रोजी पाहिले. 
  18. ^ ओव्हाळ, प्रभाकर (३१ जुलै २०१९). "अण्णा भाऊ साठे (Annabhau Sathe)". https://marathivishwakosh.org. १ ऑगस्ट २०१९ रोजी पाहिले. 
  19. ^ "अण्णा भाऊ साठे चरित्र आणि कार्य-Anna Bhau Sathe Charitra Ani Karya by Vijaykumar Jokhe - Nag - Nalanda Prakashan - BookGanga.com". www.bookganga.com. 
  20. ^ "सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभाग - महामंडळे". https://sjsa.maharashtra.gov.in. १ ऑगस्ट २०१९ रोजी पाहिले. 


टीप

  1. ^ साठेंचे नाव "तुकाराम" उर्फ "अण्णा" होते; त्यांच्या वडीलांचे नाव "भाऊ" होते. "अण्णा" "भाऊ" या दोन नावांना "अण्णाभाऊ" असे एकत्रित लिहिणे चूकीचे आहे.


बाह्य दुवे