वि.स. खांडेकर

विष्णू सखाराम खांडेकर
विष्णू सखाराम खांडेकर
जन्म नाव	गणेश आत्माराम खांडेकर
जन्म	११ जानेवारी १८९८ सांगली
मृत्यू	०२ सप्टेंबर १९७६ मिरज
कार्यक्षेत्र	कादंबरीकार
भाषा	मराठी
साहित्य प्रकार	कादंबरी
प्रसिद्ध साहित्यकृती	ययाति
वडील	आत्माराम रामचंद्र खांडेकर
अपत्ये	मंदाकिनी
पुरस्कार	ज्ञानपीठ पुरस्कार (ययाति १९७४ )

विष्णू सखाराम खांडेकर (जानेवारी ११, १८९८ - सप्टेंबर २, १९७६) हे मराठी कादंबरीकार, लेखक होते.

पूर्वायुष्य

वि.स. खांडेकर यांचा जन्म महाराष्ट्रातील सांगलीत झाला. त्यांच्या पूर्वायुष्यात, त्यांची नाटकांमध्ये अभिनय आणि दिग्दर्शन करण्याची आवड होती. वि.स.खांडेकरांचे लेखन ध्येयवादी आहे. अंतःकरणात समाजकल्याणाची व प्रगतीची तळमळ आहे. लालित्यपूर्ण भाषा, रम्य कल्पना, कोटीबाजपणा व समाजहिताचा प्रचार ही त्यांच्या लघुकथेची वैशिष्ट्ये आहेत. कल्पनाशक्ती अतिशय तल्लख असल्याने, तेजस्वी लेखनातून मनोरंजन करण्याबरोबर समाजजीवनावर भाष्य करणे हे त्यांच्या लेखनाचे स्वरूप होते. खांडेकरांच्या लेखनातून माणुसकीचा गहिवर दिसून येतो. त्यंच्या लेखनातून माणसावरील अपार श्रद्धा व्यक्त होते. रूपक कथा हा नवा प्रकार त्यांनी रुढ केला. त्यांनी कादंबरीसह कथा, कविता, लघुनिबंध, समीक्षा, चित्रपट-कथा, नाटक, व्यक्तिचित्रे, अनुवाद अशा विविध साहित्यप्रकारांत अगदी विपुल असे लेखन केले. वृत्तपत्रीय लेखन व ग्रंथ-संपादन या क्षेत्रांतही त्यांनी ठसा उमटवला.

खांडेकरांच्या कथेत रचनाकौशल्य व तंत्रनिपुणता आढळून येत नाही, पण कथालेखनातून व्यक्त होणारे जीवनदर्शन आणि धेयनिष्ठा वाचकांना प्रभावित करतात, म्हणूनच तर वि.स.खांडेकर हे जीवनवादी लेखक म्हणून ओळखले जातात. जीवनासाठी कला हे त्यांच्या समग्र लेखनाचे सूत्र होते.

त्यांच्या कथा-कादंबऱ्यांवर अनेक भाषांमध्ये चित्रपट, दूरदर्शन मालिकाही निर्माण झाल्या. त्यांच्या साहित्याचे अन्य भारतीय व विदेशी भाषांत अनुवाद झाले. त्यांच्या उल्का या कादंबरीवर मराठी चित्रपट निघाला.

व्यावसायिक आणि साहित्यिक आयुष्य

• इ.स. १९२० साली खांडेकरांनी महाराष्ट्रातल्या सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील शिरोडे या गावी शिक्षकी पेशास सुरुवात केली.
• तेथे त्यांनी इ.स. १९३८पर्यंत काम केले. ह्या काळात त्यांनी मराठी साहित्याच्या निरनिराळ्या प्रकारांमध्ये लेखन केले.
• आपल्या आयुष्यात त्यांनी १६ कादंबऱ्या, ६ नाटके, जवळपास २५० ललितलेख, १०० निबंध आणि कित्येक टीकाटिपण्या लिहिल्या.

पुस्तके

नाव	साहित्य प्रकार	प्रकाशन वर्ष	नोंदी
अजून येतो वास फुलांना	कथासंग्रह	—
अमृत	पटकथा	१९४१	प्रभात फिल्म कंपनीचा चित्रपट
अमृतवेल	कादंबरी	१९६१
अविनाश	नाटक	—
अश्रू	कथासंग्रह	—
अश्रू आणि हास्य	निबंधसंग्रह	—
आगरकर : व्यक्ती आणि विचार	वैचारिक / व्यक्तिचित्रण	—	गोपाळ गणेश आगरकर यांच्या जीवन व विचारांवर आधारित समीक्षा
उल्का	कादंबरी व पटकथा	१९३४	कादंबरीवरून चित्रपटाची निर्मिती
उःशाप	कादंबरी	—
कल्पलता	निबंधसंग्रह	—
कांचनमृग	कादंबरी	१९३१
कालची स्वप्ने	कथासंग्रह	—
कालिका	कथासंग्रह	—
क्रौंचवध	कादंबरी	१९४२
घरटे	कथासंग्रह	—
घरट्याबाहेर	कथासंग्रह	—
चंदेरी स्वप्ने	कथासंग्रह	—
चांदण्यात	कथासंग्रह	—
छाया	पटकथा	१९३६	हंस चित्राचा चित्रपट
जळलेला मोहर	कादंबरी	१९४७
जीवनशिल्पी	व्यक्तिचित्रे	—
ज्वाला	पटकथा	१९३८
झिमझिम	रूपककथा संग्रह	—
तिसरा प्रहर	निबंधसंग्रह	—
तुरुंगातील पत्रे भाग १, २, ३	पत्रसाहित्य	—
ते दिवस, ती माणसे	आत्मचरित्रात्मक / आठवणी	—
दंवबिंदू	रूपककथा संग्रह	—
देवता	पटकथा	१९३९
दोन ध्रुव	कादंबरी	१९३४
दोन मने	कादंबरी	१९३८
धर्मपत्नी	पटकथा	१९४१
धुके	कथासंग्रह	—
नवा प्रातःकाल	निबंधसंग्रह	—
परदेशी	पटकथा	१९५३
पहिली लाट	कथासंग्रह	—
पहिले पान	कथासंग्रह	—
पहिले प्रेम	कादंबरी	१९४०
पाकळ्या	रूपककथा संग्रह	—
पांढरे ढग	कादंबरी	१९४९
पारिजात भाग १, २	कथासंग्रह	—
पाषाणपूजा	कथासंग्रह	—
पूजन	कथासंग्रह	—
फुले आणि काटे	निबंधसंग्रह	—
फुले आणि दगड	कथासंग्रह	—
मंजिऱ्या	कथासंग्रह	—
मंझधार	कथासंग्रह	—
मंदाकिनी	कादंबरी	१९३८
मध्यरात्र	कथासंग्रह	—
मृगजळातील कळ्या	कथासंग्रह	—
ययाति	कादंबरी	१९५६	ज्ञानपीठ पुरस्कार (१९७४; मराठी भाषेतील पहिला ज्ञानपीठ), साहित्य अकादमी पुरस्कार (१९६०)
रंग आणि गंध	निबंधसंग्रह	—
रिकामा देव्हारा	कादंबरी	१९३९
रेखा आणि रंग	कथासंग्रह	—
लग्न पहावे करून	पटकथा व संवाद	१९४०
वामन मल्हार जोशी : व्यक्ति-विचार	समीक्षा / वैचारिक	—	वामन मल्हार जोशी यांच्या साहित्याचा अभ्यास
वायुलहरी	निबंधसंग्रह	—
वासंतिका	कथासंग्रह	—
विद्युत्‌ प्रकाश	निबंधसंग्रह	—
वेचलेली फुले	कथासंग्रह	१९४८
समाजशिल्पी	लेख / संपादन	—	संपादन: सुनीलकुमार लवटे
समाधीवरील फुले	कथासंग्रह	—
सहा भाषणे	भाषणसंग्रह	—
सांजवात	कथासंग्रह	—
साहित्यशिल्पी	लेख / संपादन	—	संपादन: सुनीलकुमार लवटे
सुखाचा शोध	कादंबरी	१९३३
सुवर्णकण	रूपककथा संग्रह	—
सूर्यकमळे	कथासंग्रह	—
सोनेरी सावली	पटकथा	—
सोनेरी स्वप्ने भंगलेली	कथासंग्रह	—
स्त्री आणि पुरुष	निबंधसंग्रह	—
हिरवळ	कथासंग्रह	—
हिरवा चाफा	कादंबरी	१९३८
हृदयाची हाक	कादंबरी	१९३०	खांडेकरांची पहिली कादंबरी
क्षितिजस्पर्श	निबंधसंग्रह	—

पटकथा

'अंतरिचा दिवा' हा खांडेकरांच्या पटकथांचा पुस्तकरूपातील संग्रह आहे.

खांडेकरांचे चरित्र

• सुनीलकुमार लवटे यांनी वि.स. खांडेकरांचे चरित्र लिहिले आहे; त्यासाठी डाॅ. अनंत लाभसेटवार यांच्या नागपूर येथील न्यासाने अर्थसाहाय्य केले आहे. (ऑनलाइन वाचनासाठी )

पुरस्कार आणि सन्मान

• वि.स. खांडेकर हे सोलापूरला १९४१ साली भरलेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.
• साहित्य अकादमी पुरस्कार (१९६०) - ययाति (कादंबरी)
• पद्मभूषण पुरस्कार (१९६८)
• ज्ञानपीठ पुरस्कार (१९७४) - ययाति कादंबरीसाठी
• कोल्हापूरच्या शिवाजी विद्यापीठाने त्यांना डी. लिट. (डॉक्टर ऑफ लिटरेचर) बहाल केली.

बाह्यदुवे

विकिमीडिया कॉमन्सवर खालील विषयाशी संबंधित संचिका आहेत: वि.स. खांडेकर