कान्हेरी लेणी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
(कान्हेरी गुहा या पानावरून पुनर्निर्देशित)
कान्हेरी लेणी
Kanheri Caves prayer hall.JPG
कान्हेरी लेणी मधील क्र. ३ ची प्रार्थनेची खोली व स्तूप
नाव कान्हेरी लेणी
उंची
प्रकार लेणी
चढाईची श्रेणी
ठिकाण
जवळचे गाव
डोंगररांग
सध्याची अवस्था
स्थापना {{{स्थापना}}}


कान्हेरी लेणी ही महाराष्ट्रात उत्तर मुंबईमध्ये बोरीवलीजवळ साष्टी बेटाच्या अरण्यात असलेली लेणी आहेत. ही लेणी इ.स.पू. १ ले शतक ते इ.स. १ ले शतक यादरम्यान निर्माण केलेली आहे. कान्हेरी लेणी बोरीवली उद्यानाच्या मधोमध आहेत.[१] 'कान्हेरी' या शब्दाचा उगम कृष्णगिरी (अर्थ: काळा डोंगर/पाषाण) या संस्कृत नावापासून झाला आहे. ही लेणी काळा कुट्ट दगड तासून बनविलेली आहेत. ही लेणी संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाच्या मुख्य प्रवेशद्वारापासून ६ कि.मी. व बोरीवली रेल्वे स्टेशनपासून ७ कि.मी. अंतरावर आहेत.[२] पर्यटकांसाठी ह्या लेणी (गुंफा) सकाळी ९ पासून उघड्या असतात. या लेण्यांतून भारताच्या बुद्धकाळातील कला व संस्कृतीचे दर्शन घडते.

कृष्णगिरी या शब्दाचा कान्हेरी असा अपभ्रंश असावा असे मानले जाते. येथील चैत्य लेणी ही गौतमीपुत्र सातकर्णी राजाच्या काळात (इ.स. १७३ - इ.स. २११) कोरली गेली असावी असा अंदाज आहे.[३]

बौद्ध भिक्खूंसाठी विहार, सभागृह, खोल्या अशा वास्तू येथे आहेत. बुद्ध आणि अवलोकितेश्वर यांच्या मूर्तीही येथे कोरलेल्या आहेत. डोंद्र माथ्यावर पाण्याची टाकी खोदलेली आहेत. [४]

इतिहास[संपादन]

कान्हेरी लेणी इ.स.पू. १ ले शतक ते इ.स. १ ल्या शतकादरम्यान बनविल्या आहेत. यात १०९ लेणी (गुंफा) काळ्या दगडापातून कोरून तयार केल्या आहेत.[५] जवळची इलेफंटा गुंफा शोभिवंत, लकाकीयुक्त, सुंदर पैलू पाडून बनविलेली आहे. प्रत्येक गुंफेतील जमीन म्हणजे गुहेचा दगडी पाया आहे. भव्य असे सभागृह मोठाल्या खांबांनी युक्त आहे. त्यात बुद्ध धर्मीयांचे पवित्र स्तूप ही आहे. वरील बाजूस पाण्याचा पाट आणि हौद आहे. पुरातन काळात पावसाचे पाणी विशेष प्रकारे वळंवून पाण्याच्या मोठ्या टाक्या भरल्या जात.

गुंफा पूर्ण झाली की त्यांचे परिवर्तन विहारमध्ये होई आणि तेथे बौद्ध धर्मीयांचे पुढील कार्यक्रम चालू होत. इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकातील बौद्ध धर्मीयांच्या कोंकण कॉस्ट सामोपचाराच्या दृष्टीने कान्हेरी गुंफांना फार महत्त्व आहे. बौद्ध प्रभाव घेऊन आलेली ही लेणी कृष्णगिरी उपवनातील भव्य खडकाळ पृष्ठभागावर दृश्यमान होणारी एक वस्तू आहे..

बहुतेच गुंफांचा वापर बौद्धधर्मीय श्रमण राहण्यासाठी, अभ्यासासाठी आणि ध्यानासाठी करीत. मोठ्या गुंफामधून परिषदा भरविल्या जातात. तसेच तेथे स्तूप आहेत त्यामुळे तेथे प्रार्थना करण्यासाठीही त्यांचा वापर केला जातो. अवलोकितेश्वर हे एक विभिन्न वीशेष दर्शन देते. संघटित जीवनात काय हवय याबद्दलचे मार्गदर्शन बहुतेच विहारातील मठाधीश देत असतात. येथील संघटन बऱ्याच व्यावसायिक केंद्राशी जोडलेले आहेत. त्यात सोपारा बंदर, कल्याण, नाशिक, पैठण आणि उज्जैन समाविष्ट आहेत. मौर्य आणि कुषाण हे सत्ताधारी होते तेव्हा कान्हेरी हे विद्यापीठ होते. १० व्या शतकाच्या शेवटी शेवटी (९८० - १०५४) अतिशा ही बौद्ध शिक्षिका कृष्णगिरी विहारात राहुलगुप्ता यांचेकडून बौद्ध ध्यान साधना शिकण्यासाठी आली होती.

शिलालेख[संपादन]

सुवाच्य अक्षरातील ५१ शिलालेख आणि २६ वचननामे (एपिग्राफ्स) येथे संशोधनात सापडले. हे ब्राह्मी, देवनागरी आणि पहलवी या ३ भाषांत आहेत. ९० क्रमांकाच्या गुंफामध्येही वचननामे (एपिग्राफ्स) सापडले. त्यांत एक अतिशय महत्त्वाचा शिलालेख आहे, त्यात सातवाहन राजा वाशिष्टिपुत्र यांचे रुद्रदवर्णची कन्या सतकरणी हिच्याशी विवाह झाल्याचा संदर्भ आहे.[६]

रंगकाम[संपादन]

२७ क्रमांकाच्या गुंफेमध्ये गुंफेच्या छताला असलेले बुद्धाचे चित्र अपुरे रंगविलेले आहे.

ठिकाण[संपादन]

गुंफा संजय गांधी राष्ट्रीय पार्कचे अगदी आतील बाजूस आहेत. पण प्रत्येक तासाला वाहन व्यवस्था आहे. पर्यटकांना संजय गांधी राष्ट्रीय पार्कचे मुख्य गेटवर आणि गुंफाच्या प्रवेश द्वारावर प्रवेश शुल्क भरावेच लागतो.

परिसर[संपादन]

सहली काढणाऱ्याला ही जागा पावसाळ्यात अतिशय आनंद देते. येथे अनेक लहानमोठे धबधबे आहेत. वाहणारे झरे आहेत. संजय गांधी राष्ट्रीय पार्कचे मुख्य गेट ते कान्हेरी गुंफा हा रस्ता एका नदी पात्राने विभागलेला आहे. येथे सप्ताहान्ताचे सुटीचे दिवस सुखात आणि आरामात घालवता येतात.[७]

चित्रदालन[संपादन]

संदर्भ[संपादन]

  1. "कान्हेरी गुंफांचा इतिहास", भ्रमंती.कॉम, २८ जानेवारी २००७. 
  2. "मुंबईतील प्राचीन कान्हेरी लेणी", इंग्लिश.ओहमायन्यूज़.कॉम, ३१ ऑक्टोबर २००६. 
  3. भारतीय संस्कृती कोश खंड दुसरा
  4. भारतीय संस्कृती कोश खंड दुसरा
  5. "मुंबईतील आकर्षण - कान्हेरी गुहा", वेब.आर्काइव्ह.ऑर्ग, २८ जानेवारी २००७. 
  6. "मुंबई शिलालेख आणि नाणी नोंद", कल्चरल. महाराष्ट्रा.गव.इन, २३ नोव्हेम्बर २०१२. 
  7. "कान्हेरी गुहा, मुंबई", मुम्बई.ऑर्ग.यूके, ३१ जानेवारी २००७. 


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.