ओडिशा

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
ओडिशा
ଓଡ଼ିଶା
भारताच्या नकाशावर ओडिशाचे स्थान.
भारताच्या नकाशावर ओडिशाचे स्थान
देश भारत ध्वज भारत
स्थापना १ एप्रिल १९३६
राजधानी भुवनेश्वर
सर्वात मोठे शहर भुवनेश्वर
जिल्हे ३०
क्षेत्रफळ १,५५,७०७ चौ. किमी (६०,११९ चौ. मैल) (९ वा)
लोकसंख्या (२०११)
 - घनता
४,१९,४७,३५८ (११वा)
 - २७० /चौ. किमी (७०० /चौ. मैल)
प्रमाणवेळ भारतीय प्रमाण वेळ (यूटीसी+०५:३०)
प्रशासन
 - राज्यपाल
 - मुख्यमंत्री
 - विधीमंडळ (जागा)
 - उच्च न्यायालय

एस.सी. जमीर
नवीन पटनायक
विधानसभा (१४७)
ओडिशा उच्च न्यायालय
राज्यभाषा उडिया
आय.एस.ओ. कोड IN-OR
संकेतस्थळ: http://www.odisha.gov.in/

ओडिशा (मराठी नामभेद: ओरिसा ; रोमन लिपी: Odisha) भारत देशाच्या २९ राज्यांपैकी एक राज्य आहे. ओडिशा भारताच्या पूर्व किनारपट्टीवर स्थित असून त्याच्या पूर्वेला बंगालचा उपसागर, उत्तरेला पश्चिम बंगालझारखंड, पश्चिमेला छत्तीसगढ, नैऋत्येला तेलंगणा तर दक्षिणेला आंध्र प्रदेश ही राज्ये आहेत. भुवनेश्वर ही ओडिशाची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे. क्षेत्रफळानुसार ओडिशा भारतातील ९व्या क्रमांकाचे तर लोकसंख्येनुसार ११व्या क्रमांकाचे मोठे राज्य आहे. ओडिशाला ४८५ किमी लांबीचा समुद्रकिनारा लाभला आहे.

पुरी येथील जगन्नाथ मंदिर, कोणार्क येथील सूर्य मंदिर इत्यादी जगप्रसिद्ध सांस्कृतिक स्थाने असलेल्या ओडिशामध्ये प्राचीन भारतीय संस्कृतीचे अनेक ठसे आढळतात.

इतिहास[संपादन]

ऐतिहासिक काळात ओडिशा कलिंग साम्राज्याचा भाग होता. इ.स.पूर्व २६१ मध्ये सम्राट अशोकने कलिंगवर आक्रमण केले ज्याची परिणती कलिंगच्या युद्धात झाली.

भूगोल[संपादन]

ओडिशा हे भरपूर खनिज संपत्ती असलेले राज्य आहे. छोटा नागपूरचे पठार व पूर्व घाट या राज्यात एकत्र येतात आणि या दोहोंतील खडकांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण रचनेमुळे ओडिशामध्ये मोठय़ा प्रमाणावर खनिजे मिळतात

चतुःसीमा[संपादन]

ओडिशाच्या पूर्वेस बंगालचा उपसागर, दक्षिणेस आंध्र प्रदेश, पश्चिमेस छत्तीसगढ तर उत्तरेस झारखंड ही राज्ये आहेत.

जिल्हे[संपादन]

यावरील विस्तृत लेख पहा - ओरिसामधील जिल्हे.

ओडिशा राज्यात ३० जिल्हे आहेत.

प्रमुख शहरे[संपादन]

क्रम नाव जिल्हा लोकसंख्या (२०११)
1 भुवनेश्वर खोर्दा जिल्हा 881,988
2 कटक कटक जिल्हा 658,986
3 रुरकेला सुंदरगढ जिल्हा 552,970
4 ब्रह्मपूर गंजम जिल्हा 355,823
5 संबलपूर संबलपुर जिल्हा 269,575
6 पुरी पुरी जिल्हा 201,026
7 बालेश्वर बालेश्वर जिल्हा 177,557
8 भद्रक भद्रक जिल्हा 129,152
9 बारीपाडा मयूरभंज जिल्हा 116,874
10 झर्सुगुडा झर्सुगुडा जिल्हा 97,730

औद्योगीकरण व सामाजिक विरोध[संपादन]

तत्कालीन ओडिशातील (आताच्या झारखंड मधील) जमशेदपूर येथे पहिला स्वदेशी पोलाद कारखाना स्थापन झाला, आणि या भागातील खनिज संपत्तीमुळे या प्रदेशांचे मोठ्या प्रमाणात उद्योगिकीकरण झाले. मात्र गेल्या ६० वर्षांत विकासप्रकल्पांसाठी सुमारे ६ कोटी ग्रामस्थांनी आपली घरे, जमिनी गमावल्या. त्यापैकी वीस लक्ष ग्रामस्थ एकट्या ओडिशातील आहेत. विकासप्रकल्पांतून स्थानिकांना लाभ मिळत नसल्याचा अनुभव त्यांनी जवळपास सहा दशके घेतला आहे. त्यातून शहाणे झालेले स्थानिक आता येऊ घातलेल्या प्रकल्पांना विरोध करत आहेत.


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.