मुंबादेवी मंदिर
| देश | भारत  |
|---|---|
| या राजकीय व प्रशासकीय सीमांतर्गत असणारे स्थान | महाराष्ट्र |
| भौगोलिक गुणक | १८°५७′०″N ७२°४९′४८″E |
मुंबादेवी ही मुंबईची ग्रामदेवता आहे.[१] मुंबईचे नाव मुंबादेवी या देवीवरूनच पडले.[२] (मुळात मुंबादेवी ही मासे पकडणाऱ्या कोळ्यांची देवता होती.) तिचे देऊळ मुंबईच्या सध्याच्या फोर्ट भागात होते. जेव्हा इंग्रजांनी तेथे व्हिक्टोरिया टर्मिनस हे रेल्वे स्थानक बांधायचे ठरवले तेव्हा बांधकामाला अडथळा ठरलेले ते देऊळ त्यांनी काढून टाकले आणि मुंबईच्या काळबादेवी-भुलेश्वर भागात मुंबादेवीचे सध्याचे मंदिर बांधून दिले.[३] मुंबादेवी मंदिर हे मुंबई, महाराष्ट्र, भारतातील एक जुने मंदिर आहे, जे देवीच्या स्थानिक अवतार मुंबाला समर्पित आहे.[४] मराठी 'मुंबा' हा शब्द संस्कृतमधून आला आहे. मुंबादेवी ही मुंबईची ग्रामदेवी आहे. देवी मुंबादेवीला समर्पित हिंदू संप्रदाय १५ व्या शतकापासून प्रमाणित आहेत, असे म्हटले जाते की हे मंदिर १६७५ मध्ये पूर्वीच्या बोरी बंदर खाडीच्या मुख्य लँडिंग साइटजवळ सेंट जॉर्ज किल्ल्याच्या उत्तर भिंतीजवळ बांधले गेले होते, मुंबा नावाच्या एका हिंदू महिलेने.[५] खाडी आणि किल्ले आता अशा बिंदूपर्यंत बदलले आहेत जिथे ते शहराच्या भूतकाळाची आठवण करून देतात. दुसरीकडे, मंदिर अजूनही सक्रिय आहे.
मुंबा ही देवी मराठी भाषिक आगरी (मीठ गोळा करणारे) आणि कोळी (मच्छीमार) यांची संरक्षक होती, जे मुंबईच्या सात बेटांचे मूळ रहिवासी होते.[६] मंदिरातील काळ्या पाषाणातील शिल्पाप्रमाणे तिचे चित्रण करण्यात आले आहे. मुंबाची एक व्युत्पत्ती जी लोकप्रिय आहे ती म्हणजे "महा अंबा" किंवा "ग्रेट मदर" ही हिंदू माता देवीसाठी भारतातील अनेक प्रसिद्ध नावांपैकी एक आहे.[७] दक्षिण मुंबईतील भुलेश्वर भागात असलेले हे मंदिर धातू आणि कपड्यांच्या बाजारपेठेच्या मध्यभागी आहे.[८] हे हिंदूंसाठी एक पवित्र तीर्थक्षेत्र आणि पूजास्थान आहे आणि त्यामुळे दररोज शेकडो लोक भेट देतात. मुंबईच्या अभ्यागतांना मंदिरात आदरांजली वाहणे असामान्य नाही आणि हे मुंबईच्या प्रमुख पर्यटन आकर्षणांपैकी एक आहे.
इतिहास
[संपादन]हे मंदिर अंबा देवीच्या सन्मानार्थ बांधले गेले. मुंबादेवी मंदिर सुमारे सहा शतके जुने मानले जाते.[९] पहिले मुंबादेवी मंदिर बोरी बंदर येथे होते आणि ते १७३९ ते १७७० च्या दरम्यान नष्ट झाल्याचे मानले जाते.[१०] विनाशानंतर भुलेश्वर येथे सध्याच्या ठिकाणी नवीन मंदिर उभारण्यात आले. देवी पृथ्वी मातेचे रूप धारण करते आणि अजूनही उत्तर भारत-गंगेच्या मैदानातील आणि दक्षिण भारतातील हिंदू लोकसंख्येद्वारे तिची पूजा केली जाते.[११] पूर्वी व्हिक्टोरिया टर्मिनस स्टेशन जेथे कोळी मच्छिमारांनी बांधले होते त्या ठिकाणी बांधलेले मूळ मंदिर १७३७ च्या सुमारास पाडण्यात आले आणि फणसी तलाव येथे नवीन मंदिर उभारण्यात आले.[१२] आधुनिक देवळामध्ये चांदीचा मुकुट, नाकातली नथ (स्टड) आणि सोन्याचा हार घातलेल्या मुंबादेवीची प्रतिमा आहे. डावीकडे मोरावर बसलेली अन्नपूर्णेची दगडी आकृती आहे. मंदिरासमोर देवीचा वाहक वाघ आहे.[१३] शहराचे सध्याचे नाव मुंबादेवी वरून पडले आहे. हे मंदिर स्थापत्यशास्त्राच्या दृष्टीने अत्यंत भव्य नसले तरी शहराची संरक्षक देवता मुंबा देवीला समर्पित असल्यामुळे हे एक अतिशय महत्त्वाचे स्थान आहे.[१४]
- शहराचे आंतरराष्ट्रीय नाव बॉम्बे आहे. बॉम्बे ही पोर्तुगीज नावाची इंग्रजी आवृत्ती आहे, ज्याचा उपयोग ब्रिटिशांनी १७ व्या शतकात शहराचा ताबा घेतला तेव्हा त्यांनी केला होता.[१५]
शहराचे नाव बॉम बहिया, म्हणजे 'गुड बे' (उत्कृष्ट खाडी) असे होते.[१६]
दंतकथा
[संपादन]हे मंदिर देवी पार्वती (गौरी) तिच्या मच्छीमार रूपात समर्पित आहे.[१७] महाकालीचे रूप धारण करण्यासाठी, देवी पार्वतीला चिकाटी आणि एकाग्रता प्राप्त करावी लागली. त्यावेळी भगवान शिव (देवी पार्वतीचा पती) यांनी देवी पार्वतीला मासेमारीच्या रूपात पुनर्जन्म घेण्याचा आग्रह केला ज्याद्वारे ती चिकाटी आणि एकाग्रतेची क्षमता प्राप्त करू शकते कारण कोळी मासेमारी शिकत असताना हे दोन्ही गुण प्राप्त करतात.[१८] देवी पार्वती नंतर मच्छीमार स्त्रीच्या रूपात अवतरली आणि मच्छीमारांच्या जागी (सध्याचे स्थान-मुंबई) आश्रय घेतला. देवी पार्वती तिच्या लहान वयात मत्स्य म्हणून ओळखली जात होती आणि नंतर तिला तिच्या मच्छीमार रूपात मुंबा म्हणून ओळखले जाऊ लागले.[१९] मच्छिमारांच्या मार्गदर्शनाखाली चिकाटी आणि एकाग्रता शिकण्यात मुंबाने स्वतःला समर्पित केले कारण ते एकाग्रता आणि चिकाटीने मासे पकडण्याच्या त्यांच्या व्यवसायात उत्सुक होते. जेव्हा मुंबाने चिकाटी आणि एकाग्रतेच्या तंत्रात प्रभुत्व मिळवले, तेव्हा ती जिथून आली होती तिथून तिच्या घरी परतण्याची वेळ आली. भगवान शिव मच्छीमाराच्या रूपात आले आणि त्यांनी मुंबाशी लग्न केले, ती खरोखर कोण होती हे ओळखून.[२०] नंतर मच्छीमारांनी तिला तिथे कायमचे राहण्याची विनंती केली आणि म्हणून ती ग्रामदेवी (ग्रामदेवता) झाली. तिथल्या लोकांकडून तिला "आई" असे संबोधले जात असल्याने तिला मुंबा-आई म्हणून ओळखले जाऊ लागले आणि तिच्यावरून मुंबई हे नाव पडले.[२१]
झवेरी बाजाराच्या उत्तरेकडील टोकापासून उजवीकडे मुंबादेवी रस्ता आहे. हा एक अरुंद रस्ता आहे ज्यामध्ये हिंदू धर्माशी संबंधित वस्तू - तांब्याच्या बांगड्या, अंगठ्या, रुद्राक्ष माळ, पितळी शिवलिंग, देवतांची छायाचित्रे, उदबत्त्या, केशर इत्यादींच्या विक्रीचे स्टॉल आहेत.[२२] गेरूचे कपडे घातलेले साधू रस्त्यावरून फिरत असतात, ज्यांच्या कपाळावर भस्म आणि सिंदूर लावलेला असतो.[२३] मुंबादेवी रोड ते पी.डिमेलो रोडला पूर्वीचे मशीद बंदर रोड हे नाव बदलून युसुफ मेहेरअली रोड असे नाव देण्यात आले आहे.[२४]
संदर्भ आणि नोंदी
[संपादन]- ↑ Tindall, Gillian (1992). City of Gold: The Biography of Bombay (इंग्रजी भाषेत). Penguin Books. ISBN 978-0140095005.
- ↑ "How Bombay became Mumbai". BBC News (इंग्रजी भाषेत). 8 August 2026 रोजी पाहिले.[permanent dead link]
- ↑ Dwivedi, Sharada (2001). Bombay: The Cities Within (इंग्रजी भाषेत). Eminence Designs. ISBN 978-8190060264.
- ↑ "Mumbadevi Temple Official Information". District Mumbai, Government of Maharashtra (इंग्रजी भाषेत). 8 August 2026 रोजी पाहिले.[permanent dead link]
- ↑ Edwardes, S.M. (1902). The Rise of Bombay: A History of Metropolis (इंग्रजी भाषेत). Times of India Press.
- ↑ Enthoven, R.E. (1920). The Tribes and Castes of Bombay (इंग्रजी भाषेत). Government Central Press.
- ↑ Singh, K.S. (2004). People of India: Maharashtra (इंग्रजी भाषेत). Popular Prakashan. ISBN 978-8179911006.
- ↑ "Mumbadevi Temple Location and History". Maharashtra Tourism Development Corporation (इंग्रजी भाषेत). 8 August 2026 रोजी पाहिले.
- ↑ David, M.D. (1973). History of Bombay, 1661-1708 (इंग्रजी भाषेत). University of Mumbai.
- ↑ Sheppard, Samuel T. (1912). The By-ways of Bombay (इंग्रजी भाषेत). Cornbridge & Co.
- ↑ Frenz, Margret (2014). Community, Culture, and Commerce in Bombay (इंग्रजी भाषेत). Routledge.
- ↑ Gillian, Tindall (1992). City of Gold (इंग्रजी भाषेत). Penguin.
- ↑ Michell, George (1990). Guide to Monuments of India (इंग्रजी भाषेत). Penguin.
- ↑ Mehta, Suketu (2004). Maximum City: Bombay Lost and Found (इंग्रजी भाषेत). Knopf. ISBN 978-0375403729.
- ↑ Da Cunha, J. Gerson (1900). The Origin of Bombay (इंग्रजी भाषेत). Asian Educational Services. ISBN 978-8120608153.
- ↑ Burnell, John (1933). Bombay in the Days of Queen Anne (इंग्रजी भाषेत). Hakluyt Society.
- ↑ Pattanaik, Devdutt (2014). 7 Secrets of the Goddess (इंग्रजी भाषेत). Westland. ISBN 978-9384030582.
- ↑ Dange, Sadashiv A. (1986). Encyclopaedia of Puranic Beliefs and Practices (इंग्रजी भाषेत). Navrang.
- ↑ Chaudhary, K.K. (1986). Maharashtra State Gazetteers: Greater Bombay District (इंग्रजी भाषेत). Government of Maharashtra.
- ↑ Mani, Vettam (1975). Puranic Encyclopaedia (इंग्रजी भाषेत). Motilal Banarsidass. ISBN 978-0842608220.
- ↑ Gupte, B.A. (1919). Hindu Holidays and Ceremonials (इंग्रजी भाषेत). Thacker, Spink & Co.
- ↑ Mehta, Suketu (2004). Maximum City (इंग्रजी भाषेत). Penguin.
- ↑ Tindall, Gillian (1992). City of Gold (इंग्रजी भाषेत). Penguin Books.
- ↑ महाराष्ट्र टाइम्स, मुंबई टाइम्स, मंगळवार, २४ डिसेंबर २०२४