लातूर जिल्हा

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
लातूर जिल्हा
लातूर जिल्हा
महाराष्ट्र राज्याचा जिल्हा

१८° २४′ ००″ N, ७६° ३४′ ४८″ E

१७°५२' ते १८°५०' उत्तर व ७६°१८' ते ७०°१२' पुर्व
देश भारत ध्वज भारत
राज्य महाराष्ट्र
विभागाचे नाव औरंगाबाद विभाग
मुख्यालय लातूर
तालुके

अहमदपूरउदगीरऔसाचाकूरजळकोटदेवणीनिलंगारेणापूरलातूर तालुका

शिरूर (अनंतपाळ)
क्षेत्रफळ ७,१५७ चौरस किमी (२,७६३ चौ. मैल)
लोकसंख्या २४,५४,१९६ (२०११)
लोकसंख्या घनता ३४३ प्रति चौरस किमी (८९० /चौ. मैल)
साक्षरता दर ७९.०३%
लिंग गुणोत्तर ९२४ /
लोकसभा मतदारसंघ लातूर
विधानसभा मतदारसंघ अहमदपूरउदगीरनिलंगालातूर ग्रामीणलातूर शहरऔसा
खासदार सुधाकर श्रृंगारे
किमान पर्जन्यमान ६०० मिलीमीटर (२४ इंच)
कमाल पर्जन्यमान ८०० मिलीमीटर (३१ इंच)
संकेतस्थळ


लातूर जिल्हा महाराष्ट्राच्या मराठवाड्यामधील औरंगाबाद विभागातील एक जिल्हा आहे. लातुर हे जिल्हा मुख्यालय व महाराष्ट्र राज्यातील १६ ‌वे मोठे नगर आहे. जिल्हा प्राथमिकतः कृषिप्रधान आहे. एकुण लोकसंख्येच्या २५.४७% लोकसंख्या शहरी आहे.

इतिहास[संपादन]

अ)प्राचीन

आ)मध्य

लातूर जिल्हयाला प्राचीन ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आहे. हे शहर राष्ट्रकूट घराण्याची राजधानी होते. त्यानन्तर हे शहर बऱ्याच राज्यकर्त्यांच्या ताब्यात गेले.. जिल्हा मुख्यालय लातूर हे "लट्टा" वा राष्ट्रकुट राजांचे मुळ निवासस्थान होते. राष्ट्रकुट राजा अमोघवर्ष पहिला हा लट्टालूट नगरचा अधिपती "स्वामी" असल्याचे नमूद आहे व त्यानेच हे शहर निर्माण केले. इ.स. ७५३ मध्ये बदामीच्या चालुक्यानन्तर आलेले राष्ट्रकुट राजे स्वतःला लट्टालूट पूर्वाशिष म्हणजे लट्टालूट निवासी असेच म्हणवून घेत. चालुक्य घराण्यातील "विक्रमादित्य" ६ व्या नन्तर त्याचा पुत्र सोमेश्वर तिसरा हा गादीवर आला. त्याने "अभिलाषीतीर्थ" हा ग्रन्थ लिहिला, त्यामुळे त्याला "सर्वज्ञ चक्रवर्ती" असे म्हणत. लातूर जिल्ह्यात त्याचे राज्य असल्याचा व त्याच्या कारकिर्दीची नोन्द असलेला कोरीव लेख सापडला आहे. त्यामध्ये लातूर येथील पापविनाशी देवीचे मन्दिर बान्धल्याचा उल्लेख आहे. सदर कोरीव लेख शके १०४९ (इ.स.११२९) मध्ये कोरल्याचा उल्लेख आहे. चालुक्यानन्तर हा भाग देवगिरीच्या यादवाच्या अधिपत्याखाली आला

.इ.स. १३३७ मध्ये यादवांचे राज्य दिल्लीच्या सुलतानाच्या ताब्यात आले व दक्षिणेत मुस्लिम सत्तेचा अंमल सुरु झाला. इ. स. १३५१ मध्ये दिल्लीच्या सुलतानाच्या साम्राज्यातील हा भाग बहामणी साम्राज्यात आला. बहामणी साम्राज्याची राजधानी गुलबर्गा होती.

इ)आधुनिक

लातूर शहर ही या जिल्ह्याची राजधानी आहे. . १९ व्या शतकात ते हैदराबाद संस्थान संस्थानच्या अधिकारक्षेत्रात आले. १९४८ मध्ये हा भाग स्वतन्त्र झाला व १९६०मध्ये महाराष्ट्रात आला. कालान्तराने उस्मानाबाद जिल्ह्याचे विभाजन होऊन ऑगस्ट १६, १९८२ या दिवशी लातूर जिल्हा अस्तित्वात आला.

या नवनिर्मित लातूर जिल्ह्यात पूर्वीच्या उस्मानाबाद जिल्ह्यातील लातूर, उदगीर, अहमदपूर, निलंगा व औसा अशा पाच तालुक्यांचा तसेच १५ ऑगस्ट, १९९२ रोजी पूर्वीच्या तालुक्याची पुनर्रचना करण्यात येऊन रेणापूर व चाकूर हे दोन तालुके अस्तित्वात आले. तसेच २३ जून, १९९९ रोजी पुर्वीच्या तालुक्यांची पुनर्रचना करण्यात येऊन देवणी, जळकोट व शिरूर अनन्तपाळ हे तीन तालुके अस्तित्वात आले. सद्या लातूर जिल्ह्यात लातूर, औसा, निलंगा, रेणापूर, चाकूर, देवणी, जळकोट, शिरूर अनन्तपाळ, अहमदपूर आणि उदगीर असे दहा तालुके आहेत.

तदनन्तर बहामणी राज्याची शकले होऊन शेवटी निजामशाही मध्ये हा भाग आला. निजामाचे हैद्राबाद राज्य १९४८ मध्ये स्वतन्त्र भारतात सामील झाल्यानन्तर हा भाग महाराष्ट्र राज्यात आला.[१]

भुगोल व हवामान[संपादन]

महाराष्ट्राच्या आग्नेय सीमेवर आणि कर्नाटकाच्या ईशान्य सीमेजवळ हा लातूर जिल्हा येतो. नान्देड, बीड, उस्मानाबाद हे महाराष्ट्रातील जिल्हे आणि बिदर हा कर्नाटकातील जिल्हा लातूरला जोडून आहेत.लातुर समुद्र सपाटीपासुन ६३६ मिटर उंचीवर महाराष्ट्र कर्नाटक राज्य सिमेवर, बालाघाट पठारावर स्थित आहे.लातुरला मांजरा नदीतुन पिण्याचे पाणी मिळते, जिचे पर्यावरणीय विघटन व धुप २० व्या आणि २१ व्या शतकात झाले. त्यामुळे व जल व्यवस्थापन नियोजनाच्या अभावामुळे २०१० ला दुष्काळ उद्भवला.

अ) तापमान:

लातुरचे तापमान १३°से ते ४१°से (५५ ते १०६°फॅ) दरम्यान असते, पैकी प्रवासासाठी ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा हिवाळ्याचा काळ उत्तम आहे.आत्तापर्यन्त नोन्दवलेले सर्वोच्च तापमान ४५.६°से होते. उत्तर भारतातिल पश्चिम व्यत्ययाच्या पुर्व प्रवाहासोबत थण्ड लाटांमुळे हिवाळ्यात काहीवेळेस क्षेत्र प्रभावित होते, जेव्हा न्युनतम तापमान २° ते ४°से (३६ ते ३९°फॅ) पर्यन्त कमी होते.

आ) वर्षा:

जुन ते सप्टेम्बरच्या पावसाळ्यात बहुतांश पाऊस पडतो.पावसात ९ ते ६९३ मिलि प्रति महिना इतकी विविधता आहे. सरासरी वार्षिक पाऊस ७२५ म़ली (२८.५ इंच) पडतो.

इ) नदी, तळे व धरणे

तालुका गोदावरी नदीच्या खोर्यात येतो. नगरात बहुतांश पाणी मांजरा नदीतुन येते, जिने २० व २१ व्या शतकात प्रदुषणाचा सामना केला. रेणा, मनार, तावरजा, तिरु व घरणी या इतर प्रमुख नद्या आहेत. सिंचन व पिण्यासाठी या नद्यांवर धरणे बान्धली आहेत. देनरगण, घरणी, मसलगा, सोलवरील साकोळ, तावरजा व तिरु यांचा मोठ्या धरणांत समावेश होतो. मन्याड, लेण्डी व तिरु या उत्तर पठारावरील ३ प्रमुख नद्या आहेत.

लोकसंख्या[संपादन]

बहुतांश रहिवासी मराठी बोलतात.

धार्मिक

धर्म टक्केवारी
हिन्दु ७०%
इस्लाम २४%
बौद्ध ४.६%
ख्रिश्चन ०.२%
जैन ०.८%
इतर ०.४%

इतरमध्ये ०.२% शिख व ०.१% निधर्मींचा समावेश होतो.

लोकसंख्या वाढ

जिल्ह्याचा लोकसंख्या क्रम: १८१/६४० ( भारतात )

जनगणना लोकसंख्या वाढ/घट
१९०१ ४,२३,६०९ -%
१९११ ५,०६,५४९ +१.८%
१९२१ ४,७९,७२३ -०.५४%
१९३१ ५,४०,०१९ +१.१९%
१९४१ ६,००,३७३ +१.०७%
१९५१ ६,६०,८२३ +०.९६%
१९६१ ८,१८,१६० +२.१६%
१९७१ १०,४८,६१८ +२.५१%
१९८१ १२,९२,८८२ +२.१२%
१९९१ १६,७६,६४१ +२.६३%
२००१ २०,८०,२८५ +२.१८%
२०११ २४,५४,१९६ +१.६७%

भाषा

भाषा टक्केवारी
मराठी ८१.७५
हिन्दी १०.४३
उर्दु ६.३७
तेलुगू ०.७२
कन्नड ०.४४

प्रशासन व राजकारण[संपादन]

कै. केशवराव सोनवणे हे नवनिर्वाचित महाराष्ट्रातील लातूरचे पहिले आमदार होते. केशवराव सोनवणे यांच्या रूपाने जिल्ह्याला पहिल्यांदा सहकारमन्त्रिपद मिळाले. केशवरावांच्या काळात लातूर तालुक्याला स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करण्यास मदत झाली. सन १९५७ ते ६७ अशी सलग दहा वर्षे केशवराव लातूरचे आमदार होते. त्यानन्तर १९७१ ते ८० असे दहा वर्षे औशाचे आमदार म्हणून त्यांनी काम केले. त्यांनी १९६२ ते ६७ या काळात सहकारमन्त्री म्हणून यशवन्तराव चव्हाण यांच्यासोबत काम केले. भूतपूर्व केन्द्रीय विज्ञान व तन्त्रज्ञान मन्त्री आणि महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमन्त्री विलासराव देशमुख हे लातूरचे असून राज्यसभा सदस्य झाले होते. त्याचप्रमाणे भारताचे माजी गृहमन्त्री शिवराज पाटील हे लातूरचे आहेत.

अ) स्थानिक

जिल्हा परिषद लातुर

अध्यक्ष: राहुल गोविन्द केन्द्रे

जिल्हाधिकारी: जी. श्रीकान्त

क्षेत्र: ७,१५७ किमी२

सत्ताधारी पक्ष: भाजप

एकुण सदस्य: ५८

विभाग:

१)सामान्य प्रशासन

२)अर्थ

३)प्राथमिक शिक्षण

४)माध्यमिक शिक्षण

५)आरोग्य

६)महिला व बालकल्याण

७)पाटबन्धारे व पाणी पुरवठा

८)पंचायत

९)बान्धकाम

१०)ग्रामिण विकास यन्त्रणा

११)पशुसंवर्धन

१२)समाजकल्याण

१३)कृषी

आ) राज्य व केन्द्र प्रशासन

लातुर जिल्ह्यात ६ विधानसभा क्षेत्र आहेत. जे लातुर शहर, लातुर ग्रामीण, उदगीर, औसा, निलंगा व अहमदपुर आहेत. लातुर जिल्हा औसासाठी उस्मानाबाद व उर्वरीत पाचसाठी लातुर अशा २ लोकसभा मतदार संघात मतदान करतो.

राजकारण

इ) प्रसिद्ध राजकारणी

केशवराव सोनवणे लातुर क्षेत्रातील पहिले मन्त्री होते, जे मुख्यमन्त्री यशवन्तराव चव्हाण मन्त्रीमण्डळात व नन्तर वसन्तराव नाईक मन्त्रीमण्डळात १९६२ ते १९६७ दरम्यान सहकार मन्त्री होते. लातुर दिलीपराव देशमुख यांचे जन्मस्थान आहे. विलासराव देशमुख यांचा जन्म बाभळगाव, लातुरला झाला होता. त्यांनी २ वेळेस महाराष्ट्र राज्याचा मुख्यमन्त्री व केन्द्रिय मन्त्री म्हणुन सेवा केली. भारतिय जनता पक्षाचे राष्ट्रिय अध्यक्ष अमित शहाशी सम्बन्धित घटनेची तपासणी करत असलेले केन्द्रिय तपास आयोगाचे न्यायाधिश ब्रिजगोपाल हरकृष्ण लोया यांची १ डिसेम्बर २०१४ रोजी झालेली हत्या राष्ट्रिय राजकारणात वादाचा विषय आहे व ज्याचे प्रेतदहन गातेगावला झाले.

ई)न्याय

जिल्हा न्यायाधिश:

लातुरात १ जिल्हा व सत्र न्यायालय आहे.

उ)संरक्षण जिल्हा पोलीस अधिक्षक: राजेन्द्र माने एकुण पोलीस स्थानके: २३ केन्द्रिय राखीव पोलीस दलाचे प्रशिक्षण केन्द्र चाकुरला व बाभळगाव, लातुर येथे पोलीस प्रशिक्षण केन्द्र आहे.

प्रसिद्ध व्यक्ती[संपादन]

१) विलासराव देशमुख

दिवंगत विलासराव देशमुख हे भारतिय राजकारणी होते, ज्यांनी महाराष्ट्र राज्याचा मुख्यमन्त्री म्हणुन २ वेळेस सेवा केली. ते केन्द्रात विज्ञान व तन्त्रज्ञान मन्त्रीसुद्धा राहिले.

२) शिवराज विश्वनाथ पाटिल भारतीय राजकारणी आहेत जे पंजाब राज्य व २०१० पासुन २०१५ पर्यन्त चन्दिगड प्रदेशाचे राज्यपाल होते. त्यापुर्वी ते १९९१ पासुन १९९६ पर्यन्त १० व्या लोकसभेचे अध्यक्ष होते व २००४ पासुन २००८ पर्यन्त मनमोहन सिंह मन्त्रीमण्डळात केन्द्रीय गृहमन्त्री होते. ते १९८० दरम्यान इन्दिरा व राजीव गान्धी मन्त्रीमण्डळात संरक्षण मन्त्रीसुद्धा होते.

३) अमित देशमुख

४) रितेश देशमुख

हे भारतिय चित्रपट अभिनेता, निर्माता व गृहशिल्पी आहेत. ते त्यांच्या हिन्दी व मराठी चित्रपटातील कार्यासाठी प्रसिद्ध आहेत. ते माजी मुख्यमन्त्री विलासराव देशमुखांचे पुत्र आहेत.

५) धिरज देशमुख

६) दिलिपराव देशमुख

७) सम्भाजी पाटिल निलंगेकर हे १३ व्या महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य आहेत व निलंग्याचे प्रतिनिधित्व करतात. ते भारतीय जनता पक्षाचे सदस्य आहेत. २०१६ ला देवेन्द्र फडणविस मन्त्रीमण्डळात समाविष्ट झाले व श्रमिक कौशल्य विकास व उद्योजकता खाते होते.

अर्थव्यवस्था[संपादन]

उस्मानाबाद जिल्ह्याचे विभाजन झाल्यानन्तर १५ ऑगस्ट १९८४ रोजी लातूर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेची स्थापना करण्यात आली. ह्या बँकेने कृषि क्षेत्रात मोलाचे योगदान दिले आहेत. सन १९८४ मध्ये या बँकेच्या ४५ शाखा होत्या तर त्यात सम २००७ मध्ये १०६ पर्यंत वाढ झाल्याचे दिसून येतेय म्हणजेच शाखेत दुपटीपेक्षा अधिक वाढ झाली आहे. लातूर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेच्या सभासद संख्येत ८७२ वरून १७११ पर्यंत म्हणजे दुपटीने वाढ झाली. विशेषत: बँकेचे भागभाण्डवल सन १९८४ मध्ये १३१ लाख रुपये होते. ते सन २००७ मध्ये ३,८८६ लाखापर्यंत वाढले, ही वाढ जवळ-जवळ ३० पटीने झाल्याचे दिसून येते. बँकेच्या ठेवी सन १९८४ मध्ये १,१९१ लाख रुपयाच्या होत्या. सन २००७ मध्ये ५०,९२८ लाखापर्यन्त वाढल्या आहेत. याचा अर्थ ठेवीमध्ये ४३ पटीने वाढ झाल्याचे आढळून येते. बँकेने कर्ज वाटपात सुलभता निर्माण केल्यामुळे बँकेच्या कर्ज देण्याच्या प्रमाणात वाढ झाली आहे. बँकेने सन १९८४ मध्ये १८२१ लाख रूपयाची कर्जे वितरीत केली. तर सन २००७ मध्ये ७३,१२९ लाख रूपयाच्या कर्जाचे बँकेने वाटप केले. सन १९८४ ते सन २००७ या काळात बँकेच्या कर्ज वाटपाचे प्रमाण ४० पटीने वाढले. बँकेने कर्ज देण्याचे सुलभ धोरण स्वीकारले असले तरी कर्जाची वसूली करणे कठीण असते. तरी परन्तु बँकेचे सन १९८४ मध्ये कर्ज वसुलीचे प्रमाण ३५.५०% होते. ते सन २००७ पर्यंत ८५% पर्यन्त वसुलीचे प्रमाण वाढविण्यात आल्याचे दिसून येते. ही मानाची बाब समजावी लागेल. लातूर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेला सुरुवातीच्या काळात जरी १८ लाख रूपयाचा तोटा झाला असला तरी नन्तर मात्र बँकेने आपल्या नफ्यात ४६० लाख रूपयाची वाढ केल्याचे दिसून येते.[२] वरील विवेचनावरून हे स्पष्ट होते की, निश्चितच बँकेने जिल्ह्यातील कृषिक्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करून सहकाराची तत्त्वे व नियमांचे काटेकोर पालन केल्याचे दिसून येते. याचबरोबर बँकेने सभासदासाठी त्यांच्या आर्थिक कल्याणात वाढ करण्यासाठी अतीशय अल्प व्याजदराच्या वेगवेगळ्या विकासात्मक व प्रोत्साहनात्मक योजना राबविल्या आहेत.

हैद्राबादच्या निजाम काळात लातुर प्रमुख व्यापार केन्द्र बनले. ही कृषी आधारित अर्थव्यवस्था व औद्योगिक केन्द्रसुद्धा आहे. लातुर मराठवाड्याचे उदयोन्मुख केन्द्र बनले आहे. लातुर पुर्ण भारतात कडधान्य व विशेषतः तुर दाळीसाठी प्रसिद्ध आहे. लातुर हे उडद, मुग, हरबरा व तुरसाठी प्रमुख व्यापार केन्द्र आहे. इथे मांजरा व विकास हे साखर कारखाने आहेत. तसेच हे तेलबिया मुख्यतः सुर्यफुल व सोयाबिन, करडई, कुलुप, ब्रास, दुध चुर्ण व सुत व्यापारासाठी प्रसिद्ध आहे. तालुका ऊस, तेलबिया, सोयाबिन, द्राक्ष व आम्बा यांचे प्रमुख उत्पादन केन्द्र आहे. स्थानिक आम्ब्यांसह आम्ब्याची प्रजात केशर आम्बा म्हणुन विकसित झालेली आहे. तेलबिया लातुर भागाचे प्रमुख उत्पादन आहे. शेतकर्यांच्या हितासाठी केशवराव सोनवणेंनी डालडा कारखाना स्थापन केला जो सहकारी तत्वावर स्थापलेला आशियातील पहिला कारखाना आहे.

१९९० पर्यन्त लातुर तालुका औद्योगिक मागास राहिले. १९६० मध्ये मराठवाडा भाग महाराष्ट्रात समाविष्ट झाला. मागास क्षेत्रास पुढे नेत, मराठवाडा क्षेत्राची औद्योगिक प्रगती सुरु झाली. सहकार मन्त्री केशवराव सोनवणेंच्या कार्यकाळात लातुरला पहिले औद्योगिक क्षेत्र मिळाले. तेव्हाच महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामण्डळाने भुमी हस्तगत करण्याची व औद्योगिक क्षेत्र स्थापन करुन वाढवण्याची सुरुवात केली. शेती प्रक्रिया, खाद्य तेल, जैव तन्त्रज्ञान, टिकाऊ वस्तु, प्लास्टिक व ॲल्युमिनिअम प्रक्रियेतील अनेक कम्पन्यांचे निर्माण प्रकल्प लातुरात आहेत, पण बहुतांश हे लहान व मध्यम प्रमाणाचे आहेत.

भारतातील सर्वात मोठे सोयाबिनचे व्यापार केन्द्र लातुर आहे. या नगरास महाराष्ट्राचा साखर पट्टा म्हटलं जाते. तालुक्यात २ साखर कारखाने आहेत, जे त्यास भारतातील सर्वाधिक साखर उत्पादक तालुक्यांपैकी एक बनवतात. इथे तेलबिया, विक्रेय वस्तु व फळ मण्डईसुद्धा आहे.

लातुर उच्च दर्जाच्या द्राक्षासाठी विख्यात आहे व अनेक खासगी शित साठवण सुविधेची सोय करतो. अतिरिक्त औद्योगिक क्षेत्रात अत्यन्त नवे २ वर्ग किमीमध्ये ( ३०० एकर ) पसरलेले लातुर अन्न उद्यान निर्माणाधिन आहे. दक्षिण भारताकडील परिवहनासाठी लातुर हे प्रमुख केन्द्र आहे.

लातुर साखर पट्टा

लातुर भाग भारताचा साखर पट्टा म्हणुन प्रसिद्ध आहे. तालुक्यात २ साखर कारखाने आहेत. लातुरचे बहुतांश कारखाने सहकारी तत्वावर कार्य करतात. सहकारी राजकीय नेते केशवराव सोनवणेंमुळे लातुरला "भारताचा साखर पट्टा" ही पदवी मिळाली, जे लातुर, उस्मानाबाद व महाराष्ट्रात इतर ठिकाणी अनेक सहकारी संस्था स्थापण्यात अग्रणी होते.

लातुरचे औद्योगिक क्षेत्र १) लातुर औद्योगिक क्षेत्र अतिरिक्त भाग १

२) लातुर अतिरिक्त भाग २

३) लातुर सहकारी औद्योगिक क्षेत्र

४) मुरुड तालुका सहकारी औद्योगिक क्षेत्र

५) उदयगिरी सहकारी औद्योगिक क्षेत्र

लातुरातील विशेष औद्योगिक क्षेत्र व निर्यात क्षेत्र

१)लातुर अन्न उद्यान

२)लातुर माहिती तन्त्रज्ञान उद्यान

३)लातुर एकात्मिक कापड उद्यान

४)मुम्बई रेयॉन फॅशन लातुर

वाणिज्य व औद्योगिक संघटना

१)लातुर वाणिज्य संघटना

२)निर्माता संघटना लातुर

३)अभियन्ता व गृहशिल्पी संघटना लातुर

४)विकसक संघटना लातुर

५)संगणक व माध्यम संघटना लातुर

६)भारतिय सनदी लेखापाल संस्थेच्या पश्चिम भारत क्षेत्रिय परिषदेची शाखा

शिक्षण व संशोधन[संपादन]

अ) लातुर आकृतीबन्ध

लातुर, भारतच्या राजर्षी शाहु महाविद्यालयचे माजी प्राचार्य जनार्धन वाघमारे व अनिरुद्ध जाधवद्वारे लातुर आकृतिबन्ध निर्माण झाला आहे. लातुर आकृतिबन्ध हे विशेष प्रशिक्षण व सातत्यपुर्ण शिकवणीचे मिश्रण आहे. विद्यार्थी परिक्षेच्या तयारीसाठी प्रश्नपत्रिका श्रृंखला सोडवतात व शिकवणी सत्रास उपस्थित राहतात. लातुर आकृतिबन्ध ही परिक्षेत अपेक्षित प्रश्नांची उत्तरे पुरवण्यात विद्यार्थ्यांना सहायता करण्यासाठी बनवलेली सातत्यपुर्ण अभ्यासाची यान्त्रिक पद्धत आहे. भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील माध्यमिक, उच्च माध्यमिक व विद्यापिठ शिक्षणासाठी ती प्रमाण बनली. प्रमाणित सामाईक प्रवेश परिक्षेतील महाराष्ट्राच्या विद्यार्थ्यांच्या यशामुळे राज्याच्या इतर भागांत हे शैक्षणिक तन्त्र स्विकारले जात आहे. भारतातील अनेक शिक्षण तज्ञांनी या पद्धतीवर टिका केली आहे, जे यास तात्पुरता नफा मिळवण्याचे साधन मानतात, जे त्यांना प्रगत शिकण्यासाठी तयार करत नाही.

लातुर माध्यमिक, उच्च माध्यमिक व विद्यापिठ शिक्षणासाठी केन्द्र म्हणुन विकसित झाले आहे. सातत्यपुर्ण प्रशिक्षणाचा समावेश असलेल्या लातुर आकृतिबन्धासाठी महाराष्ट्रात विख्यात आहे. कनिष्ठ महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांचा अभियान्त्रिकी व वैद्यकिय प्रवेश परिक्षेत चांगले प्रदर्शन आहे.

आ) मुलभुत, प्राथमिक, माध्यमिक व उच्च शिक्षण

इथे जिल्हा परिषदेच्या शिक्षण विभागाद्वारे संचालित संलग्न १,२८४ प्राथमिक शाळा व ४८७ खासगी शाळा आहेत. या शाळांमध्ये शिकवण्याचे प्राथमिक माध्यम बहुतांशी मराठी आहे. तरी अनेक शाळांमध्ये इंग्रजी व अर्ध इंग्रजी माध्यमसुद्धा दिसतात. लातुर त्याच्या आकृतिबन्धासाठी प्रसिद्ध आहे, ज्याने म.रा.मा.उ.मा.शि.म.च्या परिक्षेत अनेक वर्षांपासुन गुणवन्त दिले आहेत. जिल्हा परिषद व महानगर पालिकेद्वारे सार्वजनिक विद्यालय चालवले जातात व ते म.रा.मा.उ.मा.शि.म. शी संलग्न आहेत.व्यक्ती व शिक्षण संस्थेद्वारे खासगी शाळा संचालित होतात. ते राज्य मण्डळ किंवा राष्ट्रिय शिक्षण मण्डळ जसे की के.मा.शि.म. किंवा भारतिय माध्यमिक शिक्षण परिषदेशी संलग्न असतात.

इ) विद्यापिठ शिक्षण

मागील काही वर्षांपासुन, लातुर उच्च शिक्षणाचे केन्द्र म्हणुन उदयास आले आहे. पदवी व पदव्युत्तर शिक्षण देणार्या अनेक संस्था इथे आहेत. बहुतांश प्रस्थापित व्या‌वसायिक पदवी महाविद्यालय लातुर नगरात स्थित आहेत, अलिकडे उपनगरीय क्षेत्रातही बरेच उभारले आहेत. उज्वल निकालाने मानांकित असल्याने, राज्याच्या विविध भागांतुन अनेक विद्यार्थ्यांना लातुर आकर्षित करते. महाविद्यालयांमुळे मराठवाड्यात शिक्षण केन्द्र म्हणुन प्रख्यात आहे. बरेच विद्यार्थी शेजारील जिल्ह्यांतील आहेत. बहुतांश महाविद्यालय स्वा.रा.ति.म. विद्यापिठ नान्देडशी संलग्न आहेत. १९८३ ला स्थापलेले बिडवे महाविद्यालय मराठवाड्यातील सर्वात जुन्या महाविद्यालयांपैकी एक आहे. १९८८ ला समाजसेवक विश्वनाथ कराड यांनी 'महाराष्ट्र वैद्यकिय विज्ञान व संशोधन संस्था लातुर'ची स्थापना केली. २००८ मध्ये आपत्ती व्यवस्थापन प्रशिक्षण संस्थेची स्थापना झाली.

ई) व्यावसायिक शिक्षण

लातुर हे भारतिय सनदी लेखापाल संस्थेच्या पश्चिम भारत क्षेत्रिय परिषदेचे माहिती तन्त्रज्ञान प्रशिक्षण प्रयोगशाळा, अभ्यासिका व ग्रन्थालयासहित परिक्षा केन्द्र आहे.

एकुण महाविद्यालये=३३

शिक्षण संस्था

१) स्वा.रा.ति.म. विद्यापिठ उपकेन्द्र, पेेठ, लातुर

२) राजर्षी शाहू महाविद्यालय, लातूर

३) दयानन्द महाविद्यालय, लातुर

४) महात्मा बस्वेश्वर महाविद्यालय, लातुर

५) व्यंकटराव देशमुख महाविद्यालय, बाभळगाव, लातुर

६) त्रिपुर महाविद्यालय, लातुर

७) काॅक्सिट महाविद्यालय, लातुर

८) सुशिलादेवी देशमुख महाविद्यालय, लातुर

९) राजमाता जिजामाता महाविद्यालय, लातुर

१०) कमला नेहरु महाविद्यालय, बोरी, लातुर

११) सम्भाजी महाविद्यालय, मुरुड, लातुर

वैद्यकिय

१) विलासराव देशमुख शासकिय महाविद्यालय, लातुर

२) मांजरा आयुर्वेदिक महाविद्यालय, लातुर

३) वसन्तराव काळे होमिओपॅथी महाविद्यालय, लातुर

४) यशवन्तराव चव्हाण महाविद्यालय, लातुर

५) शासकिय रुग्णसेवक महाविद्यालय, बाभळगाव, लातुर

अभियान्त्रिकी

१) एम.एस. बिडवे महाविद्यालय, वसवाडी, लातुर

तन्त्रनिकेतन

१) पुरणमल लाहोटी शासकिय तन्त्रनिकेतन, लातुर

२) वि.दे.फा. तन्त्रनिकेतन, लातुर

३) सन्दिपानी तन्त्रनिकेतन, कोळपा, लातुर

४) विवेकानन्द तन्त्रनिकेतन, लातुर

५) मुक्तेश्वर तन्त्रनिकेतन, बाभळगाव, लातुर

शाळा

अ) महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ

१) सरस्वती विद्यालय, लातुर

२) देशिकेन्द्र विद्यालय, लातुर

३) केशवराज विद्यालय, लातुर

४) शिवाजी विद्यालय, लातुर

५) यशवन्त विद्यालय, लातुर

६) राजस्थान विद्यालय, लातुर

७) बस्वनप्पा वाले विद्यालय, लातुर

८) श्रीमानयोगी विद्यालय, लातुर

९) लाल बहादुर शास्त्री विद्यालय, लातुर

ब) केन्द्रिय माध्यमिक शिक्षण मण्डळ

१) सन्त तुकाराम, लातुर

२) पोदार, लातुर

संस्कृती[संपादन]

अ)कला, स्थापत्य व साहित्य

आ)संगित, नृत्य व चित्रपट

आ)समाज

इ)अन्न

ई) वेशभुषा १)महिला: बहुतांशी साड्या २)पुरुष: बहुतांशी

उ) उत्सव दर्शवेळ अमावस्या:

ऊ) क्रिडा लातुरमध्ये क्रिडांगण बान्धण्याचे महाराष्ट्र क्रिकेट संघटना योजत आहे. लातुर भागासाठी विभागिय क्रिडा संकुल मान्य केले आहे, जे लातुर, उस्मानाबाद व नान्देडच्या खेळाडुंची गरज भागवेल. राष्ट्रस्तरीय कबड्डी व बेसबॅाल लातुरात झाल्या आहेत. क्रिडा प्रबोधिनीची लातुर भाग अजुन प्रतिक्षा करत आहे.

विभाग व तालुके[संपादन]

तालुके १०

उपविभाग ५

विधानसभा मतदारसंघ ६

लोकसभा मतदारसंघ २

महानगर पालिका १

गावे ९४८

ग्रामपंचायती ७८६

पंचायत समित्या १०

तहसिल १०

नगर पालिका ९

टपाल ३२

शासकीय विश्रामगृहे २

पर्यटन स्थळे[संपादन]

  • अष्टविनायक मन्दिर, लातूर:

हे शिवाजी नगरमध्ये स्थित आहे. १९८९ मध्ये निर्मित हे नविन मन्दिर त्याच्या सौन्दर्यासाठी प्रसिद्ध आहे, कारण तिथे देवालयाच्या दोन्ही बाजुस उद्यान आहे, तसेच समोर काही कृत्रिम फवारे आहेत. उद्यानात ८ ते ९ फुट उंचीची शिव मुर्ती स्थित आहे.

१७६१ च्या मराठा व हैद्राबादी निजामांमधील युद्धाचा साक्षी आहे. सदाशिवराव भाऊंच्या नेतृत्वातील मराठा सेनेने निजामांचा पराभव केला व उदगिरची सन्धी झाली. उदगिर किल्ला ४० फुट खोल खन्दकाने वेढलेला आहे कारण किल्ला भुमी स्तरावर बान्धला आहे. किल्ल्यात अरबी व फारशीत लिहिलेले काही दुर्मिळ कोरीव लेख आहेत.

हा किल्ला सर्व बाजुंनी उंच प्रांगणाने वेढलेला व खड्ड्यात स्थित आहे, ज्यामुळे व्यक्ती याच्या उंच स्थानावरुन दुर अन्तरावरीलसुद्धा येणार्या सेनेला पाहु शकतो, जेव्हा किल्ल्याचा बहुतांश भाग लपुन राहतो. जवळपास चौकोनी आकाराचा, किल्ला ३६.५८ मि रुन्द खन्दक किंवा चराने वेढलेला आहे, जे कोरडे आहेत.
  • केशव बालाजी मन्दिर, औसा : हे मन्दिर औश्याजवळ याकतपुर मार्गाजवळ स्थित आहे. त्रिपती बालाजी मन्दिराच्या धरतीवर हे बान्धले आहे. हे मन्दिर व शेजारील क्षेत्र खासगी सम्पत्ती आहे पण प्रत्येक भक्त दर्शन व पर्यटनासाठी तिथे जाऊ शकतो. किल्ल्यानन्तर औसा नगरातील हे दुसरे आकर्षक स्थळ आहे. मन्दिराजवळ निवासी सुविधा उपलब्ध आहे.

मन्दिर उतारांनी वेढलेले आहे. गणेश, शिव, विठ्ठल, रुक्मिणी तसेच केशवानन्द बापु यांना समर्पित चार वेगळी मन्दिरे एकाच परिसरात आहेत. मन्दिर ६ ला उघडुन ९ ला बन्द होते. दिवसभरात विविध सेवा केल्या जातात. १० व ७ वाजता अतिथींसाठी साधारण प्रसाद असतो. प्रत्येक शुक्रवारी महाप्रसाद १० ते ६ दरम्यान असतो. हे मन्दिर धर्म व संस्कार नगरी प्रकल्पाचा भाग आहे.

लातुरपासुन ४५ किमी अन्तरावर हे लहान गाव स्थित आहे. बुद्ध, नरसिंह, शिवपार्वती, कार्तिकेय व रावण यांचा लेण्यातील शिल्पात समावेश होतो. इतिहासकारांच्या अनुसार या लेण्या ६ व्या शतकात गुप्त काळात बान्धल्या गेल्या. लेण्यांजवळ रेणुका मन्दिर व पिरपाशा दर्गासुद्धा स्थित आहेत.
  • गंज गोलाई, लातूर:

गोलाई तालुक्याच्या केन्द्रात आहे. नगर रचनाकार फैजुद्दीनने गोलाई चौकाची रचना केली. १९१७ ला निर्मित मोठी २ मजली रचना ही गोलाईची मुख्य वास्तु आहे. वर्तुळाकार रचनेच्या केन्द्रात अम्बा देवीचे मन्दिर आहे. या गोलाईस जोडणारे १९ मार्ग आहेत व या मार्गांच्या बाजुस सर्व प्रकारच्या पारम्पारिक स्थानिक दागिने, पादत्राणे ‌व मिरची ते गुळापर्यन्त अन्नपदार्थांची मण्डई आहे. अशाप्रकारे, गोलाई तालुक्याचे मुख्य वाणिज्य व व्यापार केन्द्र बनले आहे.

  • डोंग्रज: पाच गावांच्या सिमेवर स्थित चाकुर तालुक्यातील हे गाव मल्लप्पा शिव मन्दिरासाठी विख्यात आहे. श्रावण महिन्यात मल्लप्पा मन्दिर व सन्त अम्बादास मन्दिरात डोंग्रज येथे तिर्थयात्रेचे आयोजन होते. अनेक क्रिडा स्पर्धांचे आयोजन होते.
  • नागनाथ मन्दिर, वडवळ, चाकुर
  • बुद्ध उद्यान मन्दिरात विशाल बुद्ध मुर्ती आहे.
  • लोहारा: उदगिर तालुक्यातील गाव महादेव बेट (टेकडी) व गैबिसाहेब बेटासाठी प्रसिद्ध आहे. निजामशाही वंशाच्या काळापासुन बेनिनाथ मठ प्रचलित आहे.
  • वनस्पती बेट, वडवळ: ही टेकडी दुर्मिळ आयुर्वेदिक औषधी व वनस्पतींचे माहेरघर आहे. हे ठिकाण लातुरपासुन ३९ किमी व चाकुरपासुन १६.५ किमी दुर आहे. टेकडी भुमीपासुन ६५० फुट (२०० मि) उंच व वडवळ गावापासुन ३ किमी दुर आहे.
  • विराट हनुमान, लातूर:

हे परिवार गृह संस्था, औसा मार्ग, लातुर इथे स्थित आहे. देवालयाची रचना इतरांपेक्षा बरीच वेगळी आहे. उत्तम उद्यानाने मन्दिर आच्छादित आहे. मुर्ती २८ फुट उंच व शेन्द्री रंगाची आहे.

  • विलासराव देशमुख उद्यान, लातूर:

हे नाना नानी उद्यान होते. हे मध्यवर्ती ठिकाणी महानगर पालिकेजवळ स्थित आहे व आरामदायक वातावरणामुळे जनतेत प्रसिद्ध आहे. नागरिक इथे परिवार, अपत्य व मित्रांसह वेळ घालवतात. मुक्त सभागृहसुद्धा उपलब्ध आहे. उद्यानाच्या केन्द्रात सार्वजनिक बैठकांसाठी जागा आहे.

  • शिव मन्दिर, निलंगा
  • साई धाम, तोण्डार
  • साई नन्दनवन, चाकूर: चाकुरजवळील आणखी एक पर्यटन स्थळ. ४०० एकर (१.६ किमी२) मध्ये पसरलेले, इथे आम्ब्याचा मळा, जल उद्यान व मनोरंजन उद्यान आहे. उद्यानाच्या केन्द्रात सत्यसाई बाबा मन्दिर स्थित आहे.
  • सिद्धेश्वर मन्दिर, लातूर:

मुख्य नगरापासुन २ किमी अन्तरावर स्थित आहे. हे सम्राट 'ताम्रध्वजा'द्वारे निर्मित व सोलापुरच्या सिद्धरामेश्वर स्वामीला समर्पित आहे, जे की लातुरचे ग्रामदैवत आहे. दरवर्षी इथे १५ दिवसांची जत्रा असते.

  • सुरत शहावली दर्गा

राम गल्ली, पटेल चौकात स्थित आहे, जे की लातुरचा भाग आहे. हा दर्गा १९३९ ला मुस्लिम सन्त सैफ उल्लाह शाह सरदारींच्या स्मरणार्थ बान्धला गेला, ज्यांनी इथे समाधी घेतली. इथे जुन जुलैमध्ये ५ दिवसांची जत्रा दरवर्षी असते.

  • हकानी बाबा, लातूर मार्ग, चाकुर
  • हत्ती बेट देवर्जन: उदगिरजवळ , एका लहान टेकडीवर सन्त गंगाराम समाधी स्थित आहे. कोरीव गुहांसाठीसुद्धा स्थान प्रख्यात आहे. या स्थानाने अनेक स्वातन्त्र्य सैनिकांना जन्म दिला आहे, ज्यांनी हैद्राबाद मुक्ती संग्रामात प्राणाहुती दिली.

प्राथमिक सुविधा[संपादन]

आरोग्य

एकुण रुग्णालये: २८

लातुर जिल्हा १२ शासकीय रुग्णालय, ४६ प्राथमिक आरोग्य केन्द्र, १९ इस्पितळ व २३४ प्राथमिक आरोग्य सहाय्यता गटांद्वारे सज्ज आहे. लातुरात बनत असलेल्या सर्वोपचार रुग्णालयामुळे शेजारिल ११ जिल्ह्यांना लाभ मिळेल. शिवाय इथे अनेक खासगी रुग्णालय आहेत. तसेच लातुरात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय व यशवन्तराव चव्हाण महाविद्यालय (खासगी) आहेत.

उर्जा

चित्रे[संपादन]

उदगीर किल्ला
लातूरचा दर्गा
चित्र:Bhukamp-लातूर.jpg
लातूरात झालेला भूकंप
चित्र:Kharosa2,लातूर.jpg
खरोसा लेण्या, औसा
चित्र:Sidheshwar mandirलातूर.jpg
सिद्धेश्वर मंदिर, लातूर

हे ही पाहा[संपादन]

लातुर तालुका

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

</ref>

बाह्य दुवे[संपादन]

लातूरविषयी माहिती देणारे संकेतस्थळ

  1. ^ देशमुख, रा. नी. "आपला लातूर जिल्हा".
  2. ^ [१]

3. लातूर जिल्हा संपूर्ण माहितीसाठी भेट द्या.