औरंगाबाद लेणी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

गुणक: 19°55′01″N 75°18′43″E / 19.917°N 75.312°E / 19.917; 75.312

औरंगाबाद लेणी

औरंगाबाद लेणी ही औरंगाबाद (महाराष्ट्र) शहरालगत बीबी का मकबरापासून उत्तरेला सुमारे दोन किलोमीटर अंतरावर डोंगरात औरंगाबाद लेणी खोदलेली आहेत. ही बौद्ध लेणी आहेत. त्यांचा पहिला संदर्भ कान्हेरीच्या विशाल चैत्यात सापडतो. इसवी सनाच्या सहाव्या ते सातव्या शतकात ही लेणी खोदण्यात आली. त्यांची समकालीन संख्या १२ इतकी आहे.

तुलनेने मृदू अशा बसाल्ट खडकात ही लेणी खोदलेली आहेत. त्याच्या स्थानावरून ही सर्व १२ लेणी मुख्यत्वे तीन गटांत विभागलेली आहेत. औरंगाबाद परिसरात असलेल्या अजिंठा आणि वेरूळ येथील लेण्यांशी या लेण्यांचा संबंध लावला जातो. अजिंठ्याची लेणी आणि वेरूळची लेणी जागतिक वारसा स्थाने घोषित झाली आहेत.

औरंगाबाद लेणीची निर्मिती इ.स.च्या ६व्या-७व्या शतकातील आहे. येथील लेणे क्रमांक ३ हे अजिंठ्याच्या महायान लेण्यांच्या शैलीतील आहे. लेणे क्रमांक ७ हे मात्र वेरूळच्या रामेश्वर लेण्याशी (लेणे क्रमांक २४) मिळतेजुळते आहे. त्यात पुढे व्हरांडा असून मागील भिंतीत गर्भगृह आहे. गर्भगृहाच्या सभोवती प्रदक्षिणापथ असून त्याच्या भिंतीत भिक्षूंच्या खोल्या आहेत.

प्राथमिक माहिती[संपादन]

औरंगाबाद लेणी सहाव्या आणि आठ व्या शतकाचा विचार करता औरंगाबाद शहराच्या मध्यभागापासून नऊ किमी तर सद्याच्या डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ आणि बीबी-का-मकबरा परिसर पासून काही किलोमीटर अंतरावर आहे. अजिंठा लेणी युनेस्को जागतिक वारसा स्मारके द्वारे संरक्षित करण्यात आले आहे. त्याच्या शिल्पे अजिंठा आणि वेरूळ लेणीच्या तुलनेत ही लेणी खूपच लहान, अधिक जीर्ण आणि कमी भेट दिलेली आहे. २० व्या शतकात, काही विद्वानांच्या मते ही लेणी अजिंठा आणि वेरूळ लेणीचा दुवा होय.म्हणून ही लेणी बघायला सुरुवात केली असता असे लक्ष्यात येते "वेळ आणि स्थळ आणि काळ यात वसलेले संवेदनशील जीवन होय”. हे भारतीय पुरातत्त्व खात्या अंतर्गत संरक्षित स्मारक आहे.

लेणी क्रमांक १ आणि ३[संपादन]

औरंगाबाद लेणीतील लेणी क्र.१ आणि ३ आणि अजिंठ्याची शेवटची लेणी यात साम्य आहे.म्हणूनच याला अजिंठा वेरूळ लेणीचा दुवा म्हणतात. इतिहासकार आणि अभ्यासकांच्या मते तिसरी लेणी ही पहिल्या लेणीच्या आधीची असावी . कारण तिसऱ्या लेणीतील जाळीचे नक्षीचे काम व्यवस्थित आणि संघटित आणि सुशोभित दिसते केले आहे. यातील भौमितिक रचना बिनचूकपणा सर्वोच्च आहे.

छायाचित्रे[संपादन]

हे सुद्धा पहा[संपादन]