रतनगड

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

रतनगड (टेकडी किल्ला )हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक किल्ला आहे.

{{माहितीचौकट किल्ला |नाव=रतनगड |चित्र=Ratangad nedhe.jpg |चित्रशीर्षक= |चित्ररुंदी= |उंची= ४३०० फुट |प्रकार=गिरिदुर्ग |श्रेणी=मध्यम |ठिकाण=(त्रिंबक दरवजा)सम्राद.ता.अकोले. जि.अ.नगर.,(गणेश दरवाज)रतनवाडी.अकोले. अ.नगर. |डोंगररांग=पश्चिम घाट |जाण्याचा रस्ता=रतनवाडी, सम्राद, |स्थापना - सुमारे इसवी सन.१६००-१७०० दरम्यान.

इतिहास[संपादन]

==इतिहास==http://164.100.185.107/gazetteer/home.html#nirmal (विशाल भवार. सम्राद. अकोले. अ.नगर. gazetteer चे मराठीत भाषांतरणआणि गडाचा इतिहास उघडकीस आणणारा. ) wiki ID -2409:4042:260D:38BA:D39B:2EA6:EB00:B918

बहामनी राजवंशाच्या स्थापनेत संपलेल्या त्रासामुळे पश्चिम अहमदनगर टेकड्यांच्या कोळीनीं स्वातंत्र्य मिळविले. त्यापैकी एक १३४६ मध्ये पपेरा कोळी याला बहामनी राजाने उत्तर कोकणात जव्हारचा प्रमुख बनविला. पहिल्यांदा जव्हार प्रांतांमध्ये अहमदनगर जिल्ह्याच्या बर्‍याच भागांचा समावेश होता. [जव्हार प्रमुखांनी 1760 मध्ये अकोल्यात रतनगड किल्ला ताब्यात घेतला. ट्रान्स. बॉम भूगर्भ. सॉक्स मी, २44. अशी नोंद आहे.

1760 कोळी वाढल्याने अहमदनगरची शांती भंग झाली. कोळी प्रमुखांपैकी एक, हिराजी बोमले, ज्यांचे कुटुंब बहामनी राजांच्या काळापासून वसाहतीत होते आणि त्याचे वडील होते, त्यांचे निधन झाले. हिराजीचा मुलगा जावजी पेशवाईच्या सेवेत पदभार असला तरी जुन्नर येथे पेशव्याच्या व्यवस्थापकाने जावजी यांना वडिलांची वसाहत व दर्जा देण्यास नकार दिला. मध्यम आकाराचे आणि गोरा, धैर्यवान, अस्वस्थ आणि अनियमित सवयींचे वर्णन केलेले जावजी यांनी पेशवे यांची सेवा सोडून, ​​टेकड्यांकडे माघार घेतली आणि सामूहिक चोरांच्या मालिकेचे आयोजन केले. जावजींना डोंगर सोडून कोकणात सेवेसाठी सुरू असलेल्या मोहिमेमध्ये सामील होण्याचे आदेश देण्यात आले. त्याला विश्वासघात झाल्याची भीती वाटली व ते खानदेशला पळून गेले. त्याच्या कुटुंबियांना ताब्यात घेण्यात आले आणि त्याच्याविरुध्द सैन्य पाठविण्यात आले. जुन्नर येथील अधिकारी रामजी सावंतमध्ये जावजीचा कडवा शत्रू होता. त्याने जुन्नरच्या मॅनेजरला राजी केले की जावजी हताशपणे वाईट व्यक्तिरेखेचा माणूस होता. रामजींनी सात कोळी लोकांचा एक गट पकडला, त्यातील एक भाऊ आणि चुलत भाऊ, जवजी यांनी आपल्या कुटूंबाबद्दल काही बातमी जाणून घेण्यासाठी पाठवले होते. रामजींनी जुन्नरच्या मॅनेजरकडून सात कोळींना फाशी देण्याचा आदेश मिळविला आणि त्यांना शिवनेर दगड खाली फेकण्यात आले. बदला घेताना जावजींनी रामजी सावंतच्या भावाला ठार मारले. जो टेकडीच्या एकाकी भागात राहत होता. गोसावी जो सावंत जखमेचा पुरावा म्हणून जायचा त्या मंत्रांचा वापर करीत होता.रामजींनी जावजीची शिकार करण्यासाठी सैन्याची एक तुकडी मागितली. सैन्याला पुरवले गेले आणि जावजींनी लहान पक्षांमध्ये त्याचा बँड तोडून संपूर्ण देशभर पसरविला. एकाच वेळी सर्व बाजूंकडून ऐकल्या जाणार्‍या शत्रूविरुद्ध यशाची आशा बाळगण्यासाठी रामजींना त्यांच्या युक्तीचा अवलंब करावा लागला आणि छोट्या तुकड्यांमधून आपल्या माणसांना दूरदूर पसरवावे लागले. त्याने ज्या पक्षाला आज्ञा केली त्या जावजीने त्यांना आश्चर्यचकित केले आणि रामजी आणि त्याचा एक मुलगा मारला गेला. रामजीच्या थोरल्या मुलाला सैन्याच्या ताब्यात देण्यात आले पण त्यालाही जावजींनी आश्चर्यचकित केले आणि जुन्नरमध्ये ठार मारले. पुणे सरकारने आता जावजीला औपचारिक घोषित केले. त्यांनी रघुनाथरावांना सामील केले व त्यांनी उत्तम सेवा बजावली, सिडगड, भैरुगड, कोट्टा व इतर ठाणे किल्ले, नाशिकमधील अलंग आणि अहमदनगरमधील रतनगड व मदनगड ताब्यात घेतले. नाना फडणवीस यांनी दाजी कोकाताला, जो जुन्नर येथील अग्रगण्य कोळी अधिका J्यांपैकी एक होता, त्याने जावजीविरूद्ध कारवाई करण्याचे आदेश पाठवले आणि त्यांना बजावले की, जावजी यांना ताब्यात घेण्यात अपयशी ठरल्यास त्यांना पेशवेच्या सेवेतून काढून टाकले जाईल. लवकरच दाजी आणि जावजी घोड खो in्यातल्या जंगलात भेटू लागले. जावजीचा मित्र म्हणून दाजींनी स्वत: चे प्रतिनिधित्व केले. ते एकत्र बसून आंघोळीसाठी नदीवर गेले. ते आंघोळ करत असताना जावजीच्या एका व्यक्तीने दाजीची बॅग उघडली आणि त्यात जावजीच्या फाशीसाठी नाना फडणवीस यांनी स्वाक्षरी केलेला एक आदेश सापडला. शिबिरात परत आल्यावर या व्यक्तीने जावजीला जे काही पाहिले त्यास सांगितले आणि दाजी आणि त्याचे तीन मुलगे रात्री त्यांचे गळे कापले. यानंतर जावजीचा पाठपुरावा नेहमीपेक्षा अधिक तीव्र झाला. त्यांनी रघुनाथरावांकडे मदत मागितली, पण रघुनाथरावांचे कारण आता हताश झाले होते आणि त्यांना काहीच करता आले नाही. नाशिक येथे पेशव्यांचा राज्यपाल असलेल्या धोंडो गोपाळ याच्या सल्ल्यानुसार जावजीने आपले सर्व किल्ले तुकोजी होळकर यांच्या स्वाधीन केले आणि होळकरांच्या प्रभावामुळे माफी दिली गेली आणि सैन्याच्या ताब्यात राजूरमधील साठ गावांचा जिल्हा किंवा सुभा यांच्या ताब्यात देण्यात आले. कोळी दरोडेखोर आणि चोरट्यांवरील जीवन आणि मृत्यू. १७८९ in पर्यंत जयजी सन्मानाच्या पदरातच राहिले परंतु त्यांच्या स्वत: च्या अनुयायांनी दिलेल्या जखमेतून त्याचा मृत्यू झाला. [मॅकिन्टोशच्या लक्षात आले की जावजीच्या बारा बायकांपैकी एक शिंपिन आणि दुसरी तेलिन होती. ट्रान्स बॉम भूगर्भ. सॉक्स मी, 254.] त्यांच्यानंतर त्यांचा मुलगा हिराजी नाईक होता. आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात जावजींनी कोळी आणि कोकाता आणि शिलकुंडा या दोन कोळी नेत्यांपैकी कोळी लोकांमध्ये गंभीर वाढ झाली होती. या उगवत्यात कोळी नागरिकांना सामील होऊ नये म्हणून सरकारने घेतलेले एक उपाय म्हणजे विविध गावातील प्रमुखांना साखळी सुरक्षा किंवा जामीन सांखळीत प्रवेश करणे आणि प्रत्येकाने दुसर्‍याच्या चांगल्या वागणुकीची हमी देणे आणि देशमुख किंवा जिल्हा प्रमुख सर्वांसाठी सुरक्षितता असणे. . जावजींना जिल्ह्याचा कारभार सोपविल्यानंतर हे नेते चार वर्षांपेक्षा जास्त काळ शांत राहिले. ते पुन्हा बाहेर गेले, त्यांना विश्वासघाताने मारण्यात आले आणि त्यांना मृत्युदंड देण्यात आले. १७९८ In मध्ये कोळी लोकांमध्ये एक नवीन त्रास झाला. या उद्रेकाचे प्रमुख म्हणजे तीन कोळी बंधू गोविंदजी, मनाजी आणि वालोजी भांगरे हे लोकप्रिय पुरुष होते ज्यांना अनुयायी मोठ्या संख्येने जमा झाले. गोविंदजीला लवकरच नेण्यात आले आणि मनाजी पळून गेले आणि मरण पावले. वालोजी अधिक यशस्वी झाले. त्याने एक हजाराहून अधिक माणसांच्या टोळीचे नेतृत्व केले आणि ढोल व झेंडे यांच्यासह डेक्कन आणि कोकणात छापा टाकला आणि व्यापक दहशत व त्रास दिला. शेवटी त्याला जावजी बोमले यांचा मुलगा हिराजी नाईक यांनी पळवून नेले आणि तो राजूर येथे तोफांच्या तोंडातून उडाला गेला. वालोजीच्या निधनानंतर, त्याचा पुतण्या रामजी भांगरे , जो वालोजीपेक्षाही सक्षम आणि अधिक धैर्यशील नेता होता, त्यांना ताब्यात घेण्याच्या सरकारी अधिका of्यांच्या सर्व प्रयत्नांना पराभूत करण्यात ते यशस्वी झाले. म्हणून शक्ती निराश वाटल्याने सरकारने रामजीला माफीची ऑफर दिली आणि त्याने एक महत्त्वपूर्ण पोलिस चौकी दिली ज्यामध्ये त्यांनी उत्कृष्ट सेवा केली. [ट्रान्स बॉम भूगर्भ. सॉक्स मी, 256-258.]कोणत्याही सरकारी कर्मचा .्याला त्याच्या पगाराशिवाय काही घेऊ नये असा आदेश येईपर्यंत रामजींनी चांगली सेवा दिली. हा आदेश रामजी आणि त्याच्या कर्मचारी याना लागू झाला; त्याच्या बाजूने एखादा अपवाद वगळता यावा म्हणून विचारण्यासाठी त्याने लिहिले होते, परंतु आपल्या पत्राला उत्तर न मिळाल्याने त्यांनी पदमुक्तीची मागणी केली. त्याचा डिस्चार्ज नाकारला गेला आणि त्याला सहा महिन्यांची रजा देण्यात आली. सहा महिन्यांच्या रजेच्या शेवटी त्याचा पगार वाढवण्यासाठी किंवा त्याच्या हक्काची हानी भरुन काढण्यासाठी काहीही केले गेले नाही म्हणून तो सावकर लुटारू झाला.

रामजी भांगरे यांचे प्रमुख समर्थक गोविंदराव खरे नावाचे कोळी होते. गोविंदराव पेशवाईच्या खाली अकोल्यापासून बावीस मैलांच्या पश्चिमेला रतनगडच्या टेकडी किल्ल्याचा सेनापती होता. पेशव्यांच्या पडत्या वेळी तो आपल्या धन्याशी कट्टर राहिला आणि वयाची विनंती करून त्याने ब्रिटीश सरकारच्या अधीन नोकरीस नकार दिला.मॅकिन्टोशच्या ऑर्डरची स्थापना झाल्यानंतर टेकडी-किल्ल्यांच्या(रतनगड) चौकाच्या कपातीमध्ये गोविंदरावांच्या बारा नातलगांना, ज्यांनी रतनगडच्या चौकीचा भाग बनविला होता त्यांना रोजगारापासून वंचित ठेवले होते आणि ज्या गावाचे कमांडंट होते त्या गावाच्या उत्पन्नापासून वंचित ठेवले होते. किल्ल्याकडे त्यांचे वंशपरंपरागत दावे होते. गोविंदराव आणि त्याचे नातेवाईक आणि इतर बरेच निराश लोक डोंगरावर गेले आणि १८२८ च्या उत्तरार्धात कोकणातील रामजी भांगरे हे दोघे सामील झाले. जानेवारी १८२९ मध्ये अकोला डोंगरावर अनेक शंभर कोळी आहेत आणि लोक मोठ्या प्रमाणात घाबरले आहेत या वृत्ताच्या पार्श्वभूमीवर कॅप्टन मॅकिनटोश सह्याद्रीस पोलिसांच्या तुकडीसह गेले. सुरुवातीला, जवळजवळ कोणत्याही गावात त्याचे टोळीत दोन किंवा तीन प्रतिनिधी नसले तरी, कोणतीही माहिती मिळू शकली नाही. ब्राह्मण कुलकर्णी, ज्यांच्यातील काही लोक वाढत होते,. इ.स. १८३८ साली रतनगड आणि सनगर किल्ल्यांच्या परिसरात त्याने बंड उभारले. कॅप्टन मॅकिंटॉश याने हे बंड मोडण्यासाठी सर्व अवघड खिंडी, दऱ्या, घाट, रस्ते, जंगले याची बारीकसारीक माहिती मिळविली. बंडखोरांची गुपिते बाहेर काढली..........

    == गडावरील राजकर्ते ==

(•१७६० जव्हार कोळी प्रमुखांनी अकोल्यात रतनगड किल्ला ताब्यात घेतला. •१७६५- दरम्यान हा किल्ला हिराजी बोमले यानी . •हिराजी बोमले नंतर या किल्लाची जबाबदारी त्याचा मुलगा जवाजी बोमले याचा कडे आली. •यानंतर नाशिक येथे पेशव्यांचा राज्यपाल असलेल्या धोंडो गोपाळ याच्या सल्ल्यानुसार जावजीने आपले सर्व किल्ला न पैकीं हा एक किल्ला तुकोजी होळकर यांच्या स्वाधीन केले. •त्यांनतर जावजी बोमाले चा मुलगा हिराजी नाईक बोमळे याने पेशवेंच्या अधिपता खाली हा गड ताब्यात घेतला. •१८१८ मध्ये पेशवाईचा अंत झाला आणि हा गड

 १८२० मध्ये कॅप्टन गॉर्डनने गड ताब्यात घेतला.

१८२४ रामजी भांगरे यांचे प्रमुख समर्थक गोविंदराव खाडे नावाचे कोळी होते. गोविंदराव पेशवाईच्या खाली अकोल्यापासून बावीस मैलांच्या पश्चिमेला रतनगडच्या टेकडी किल्ल्याचा सेनापती होता.

•१८३८ साली .कॅप्टन मॅकिंटॉश यानड ण्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्. हा ggg

. गड ताब्यात घेतला असावा..

१८१८ साली रतनगड पाच विभागांचे मुख्यालय होते. राजुरची ३६ खेडी, अलंगची २२ खेडी ही सह्याद्रीच्या वरची व सह्याद्रीच्या खालची सोकुर्ली परगण्याची ६० खेडी,वाडी परगण्याची २२ खेडी, जुरुश्रोशि परगण्याची ६० खेडी होती.

आजून एक की हा किल्ला(१६००-१७०० शतकात) मौल्यावण वस्तू,दागिने,रत्न, ठेवण्याचे एक ठिकाण होते.आणि १८२० नंतर ब्रिटीशांनी हा गड ताब्यात घतल्यानंतर गडावरील या वस्तु ताब्यात घेतल्या. गड पूर्ण दारुगोळा लावून नष्ट केला. तसेच पश्चिम घाटातील ज्या काही औषधी,जडीबुटी,शोधण्याचे ठिकाण या गडाकडे पाहिले जायचं.

पुराणात असा ऊललेख आहे समुद्र मंथन झाल्या वर देव आणि दानव यांच्या मध्ये समुद्रातून निघालेल्या अमृताची वाटणी करण्याचे ठरले व नेवासे या ठिकाणी देवांनी अमृत प्राशन कले त्याच पंक्ती मधे राहू नावाचा एक दानव असून त्याने अमृत प्राशन केलेले आहेस असे समजताच विषणुने मोहीनी रुप धारण करून त्या दानवाचा शिरछेद केला त्याचे धड राहूरी या ठीकाणी पडले तर शीर रतनगडावर पडले व त्याच्या कंठातील अमृताची धार गडावरुन वाहू लागली त्या काळा पासून त्या धारेचे नदी मध्ये रुपांतर झाले व नदीस अमृत वाहीनी असे नाव पडले.

छायाचित्रे[संपादन]

गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे[संपादन]

गडावरील प्रेक्षणीय ठिकाणे -

  • १ - गणेश दरवाजा.
  • २ - रत्ना देवीची गुहा. (मंदिर)
  • ३ - मुक्कामाची गुहा.
  • ४ - प्रमुख दरवाजा. (यावर देवादिकांची शिल्पे पहावयास मिळतात)
  • ५ - इमारतींचे जोते. (गडावर वास्तव्याला असलेल्या जुन्या भग्न इमारतींचे अवशेष)
  • ६ - कडेलोट पॉइंट.
  • ७ - राणीचा हुडा (भग्न बुरूज)
  • ८ - प्रवरेचे उगमस्थान.
  • ९ - मोर्च्याची ठिकाणे आणि बुरूज.
  • १० - अंधार कोठी व त्यातील पाण्याचे तले. (यातील पाणी हे अतिशय मधुर असून पिण्यास योग्य आहे )
  • ११ - नेढ़ (गडावरील अत्युच्च ठिकाण, खडकाला असलेले आरपार भगदाड.)
  • ११ - कल्याण दरवाजा. (यालाच साम्रद,कोकण किंवा त्रिम्बक दरवाजा असेही म्हणतात.)

गडावरील राहायची सोय[संपादन]

गडावर रहाण्याच्या सोईसाठी दोन गुहा असून पाण्याची उपलब्धता आहे. गडावरील गुहांमध्ये अंदाजे ३० ते ३५ लोक राहू शकतात.

गडावरील खाण्याची सोय[संपादन]

गडावर खान्याची सोय नाही. स्वताला ती व्यवस्था करावी लागते.

गडावरील पाण्याची सोय[संपादन]

गडावरील पाण्याची टाके आहेत. त्यातील काही पिण्यायोग्य आहेत. कल्याण दरवाज्याजवळील झरा सुमधुर आहे.

गडावर जाण्याच्या वाटा[संपादन]

गडावर जाण्यासाठी तीन वाटा आहेत. १ रतनवाडीहुन २ कुमशेतहुन शिवकालीन मार्गाने ३ साम्रदहुन

मार्ग =[संपादन]

==कसे जाल ? मुंबईहुन/- कसारा - इगतपूरी- घोटी - वारांगुशी -

      भंडारदरा - साम्रादगावं.

नाशिकहून - घोटी - वरंगुशी - भंडारदरा -

  ं    सम्रादगावं.

पुण्याहुन - संगमनेर - अकोले - राजूर - भंडारदरा(

      रतनवाडी फाटा) -मुरशेत - रतनवाडी

जाण्यासाठी लागणारा वेळ[संपादन]

रतनवाडीतून गडावर पोहचण्याकरिता ३ तास लागतात.

संदर्भ[संपादन]

हेसुद्धा पहा[संपादन]