सिंधुदुर्ग जिल्हा

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
सिंधुदुर्ग जिल्हा
सिंधुदुर्ग जिल्हा
महाराष्ट्र राज्याचा जिल्हा
MaharashtraSindhudurg.png
महाराष्ट्रच्या नकाशावरील स्थान
देश भारत ध्वज भारत
राज्य महाराष्ट्र
विभागाचे नाव कोकण विभाग
मुख्यालय सिंधुदुर्ग नगरी ओरस
तालुके १.सावंतवाडी तालुका, २.कणकवली तालुका, ३ कुडाळ तालुका, ४. देवगड तालुका,५. दोडामार्ग तालुका, ६. मालवण तालुका,७. वेंगुर्ला तालुका, ८ वैभववाडी तालुका
क्षेत्रफळ ५,२०७ चौरस किमी (२,०१० चौ. मैल)
लोकसंख्या ८,४८,८६८ (२०११)
लोकसंख्या घनता १६३ प्रति चौरस किमी (४२० /चौ. मैल)
शहरी लोकसंख्या १२.६%
साक्षरता दर ८६.५४%
लिंग गुणोत्तर १.०५ /
प्रमुख शहरे मालवण, कणकवली
जिल्हाधिकारी ई. रवींद्रन
लोकसभा मतदारसंघ रत्नागिरी-सिंधुदुर्ग (लोकसभा मतदारसंघ)
विधानसभा मतदारसंघ सावंतवाडीकणकवलीकुडाळ
खासदार विनायक राऊत
संकेतस्थळ


हा लेख सिंधुदुर्ग जिल्ह्याविषयी आहे. सिंधुदुर्ग किल्ल्याच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या

सिंधुदुर्ग जिल्हा भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सर्वात कमी लोकसंख्या असलेला जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र सिंधुदुर्ग नगरी, ओरोस ब्रुद्रुक येथे आहे. सिंधुदुर्ग हा सागरतटीय जिल्हा आहे. कोकणचे गांधी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अप्पासाहेब पटवर्धन यांचा आश्राम सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात कणकवलीजवळ गोपुरी येथे आहे. पर्यटन, मासेमारी, आंबा, काजू, फणस हे येथील प्रमुख व्यवसाय आहेत. सिंधुदुर्ग हा महाराष्ट्रातील सगळ्यात जास्त (३७) किल्ले असणारा तसेच सर्व प्रकारचे म्हणजे जलदुर्ग, गिरिदुर्ग व भुईकोट किल्ले असणारा एकमेव जिल्हा आहे.

प्राचीन इतिहास[संपादन]

भगवान श्रीकृष्ण कालयवन या द्रविड राजास द्वारकेपासून हुलकावणी देत मुचकुंद राजाच्या गुहेत लपून बसले व कालयवनाचा वध झाल्यावर या जिल्ह्याच्या उत्तरेकडून घाट उतरून करवीरला गेले अशी आख्यायिका आहॆ. रामायणातही या प्रदेशाचा उल्लेख आहे. जिल्ह्यातील नेरूर येथे सापडलेल्या शिलालेखावरून या परिसरात चालुक्यांची सत्ता नांदली असा निष्कर्ष काढता येतो. मराठ्यांच्या पूर्वी जिल्ह्यावर आदिलशाही राजवट होती.

अर्वाचीन इतिहास[संपादन]

सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची स्थापना १ मे, इ.स. १९८१ साली झाली. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे आधीचे नाव दक्षिण रत्नागिरी जिल्हा होते, ते बदलून सिंधुदुर्ग ठेवण्यात आले. शिवाजी महाराजांनी कुरटे बेटावर बांधलेला सिंधुदुर्ग हा जलदुर्ग ह्या जिल्ह्यात आहे. . १९९९ साली सिंधुदुर्ग जिल्हा हा महाराष्ट्रातील पहिला पर्यटन जिल्हा म्हणून घोषित करण्यात आला.

चतुःसीमा[संपादन]

जिल्ह्यातील तालुके व नद्या[संपादन]

नद्या

मासेमारी[संपादन]

सिंधुदुर्ग जिल्ह्याला १२१ किलोमीटरचा समुद्र किनारा लाभला आहे.

प्रमुख मासेमारी बंदरे (८) - आचार, कोचरा, देवगड, मालवण, विजयदुर्ग, वेंगुर्ला, शिरोडा आणि सर्जेकोट मच्छीमारांचीर लोकसंख्या - २५३६५ मत्स्यॊत्पादन - १९२७३ मेट्रिक टन. . मच्छीमार सहकारी संस्था - ३४ (एकूण सभासद १४२१६)

फुले[संपादन]

कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात तर्‍हेतर्‍हेची रानफुले आढळतात. ही फुले म्हणजे वनस्पतीशास्त्राचे अभ्यासक आणि पर्यावरण संवर्धकांसाठी अमूल्य ठेवा आहे. वनस्पतीशास्त्रज्ञ डॉ. बाळकृष्ण गावडे आणि निसर्ग अभ्यासक वामन पंडित यांनी सिंधुदुर्गातील रानफुलांची माहिती देणारी ‘१०० वेलीफुले’ ही पुस्तिका तयार केली आहे. तीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्य़ात आढळणार्‍या सुमारे १०० वेलीफुलांची माहिती वाचायला मिळते. ही माहिती त्या फुलांच्या बाह्य स्वरूपाच्या वर्णनाबरोबरच खोड, पाने, पुष्पसंभार, फळे आदी शास्त्रीय तपशिलासह आहे.. पुस्तकात काही वेलीफुलांची रंगीत छायाचित्रे देण्यात आलेली आहेत. तसेच या वेलीफुलांच्या शास्त्रीय नावांप्रमाणेच त्यांची मराठी नावे, फुले-फळे येण्याच्या कालावधीविषयीही माहिती मिळते. मोरवेल, बेंदरीलची वेल, वासन वेल, कांगली, खांड वेल, गोमेटी, शेंगाळो, रवांतो, गारंबी, समुद्र अशोक, गावेल आदी लोकांच्या नेहमीच्या माहितीतल्या, तसेच बर्‍याचशा अज्ञात अशा वैशिष्ट्यपूर्ण वेलीफुलांची माहिती देणारे हे पुस्तक कणकवलीच्या पंडित पब्लिकेशन्सने प्रसिद्ध केले आहे.

प्रेक्षणीय स्थळे[संपादन]

  • आचार खाडी (बेकवाटर)
  • आंबोली थंड हवेचे ठिकाण
  • कुणकेश्वर मंदिर (देवगड)
  • तेरेखोल किल्ला
  • देवगड किल्ला व दीपगृह
  • राजवाडा (सावंतवाडी)
  • विजयदुर्ग किल्ला
  • संत राऊळ महाराज मठ कुडाळ
  • सावडाव धबधबा
  • सिंधुदुर्ग किल्ला
  • सुवर्ण गणेश मंदिर मालवण

समुद्र किनारे[संपादन]

  • पुरळ, देवगड
  • मिठबांव, देवगड
  • तारामुंबरी, देवगड
  • आचरा, मालवण
  • तारकर्ली, मालवण
  • चिवला राजकोट, मालवण
  • देवबाग, मालवण
  • निवती, वेंगुर्ला
  • भोगवे, वेंगुर्ला