जळगाव जिल्हा

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
जळगाव जिल्हा
जळगाव जिल्हा
महाराष्ट्र राज्याचा जिल्हा
MaharashtraJalgaon.png
महाराष्ट्रच्या नकाशावरील स्थान
देश भारत ध्वज भारत
राज्य महाराष्ट्र
विभागाचे नाव नाशिक विभाग
मुख्यालय जळगाव
तालुके जळगाव,मुक्ताईनगर,ऐरंडोल,जामनेर,भुसावळ,यावल,जामनेर, पाचोरा,पारोळा,चोपडा,भडगाव,पारोळा,धरणगाव.
क्षेत्रफळ ११,७६५ चौरस किमी (४,५४२ चौ. मैल)
लोकसंख्या ४२,२४,४४२ (२०११)
साक्षरता दर ७९.७३%
लिंग गुणोत्तर १०००:९२२ /
प्रमुख शहरे भुसावळ,जळगाव,मुक्ताईनगर,वरणगाव.
जिल्हाधिकारी रुबल अग्रवाल
लोकसभा मतदारसंघ जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ), रावेर (लोकसभा मतदारसंघ)
विधानसभा मतदारसंघ मुक्ताईनगर विधानसभा क्षेत्र,जळगाव,भुसावळ.
खासदार रक्षा खडसे
संकेतस्थळ


हा लेख जळगाव जिल्ह्याविषयी आहे. जळगाव शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या


परिचय[संपादन]

जळगाव जिल्ह्यास पूर्वी पूर्व खानदेश हे नाव होते. जिल्ह्याच्या उत्तरेस मध्य प्रदेश, पूर्वेस बुलढाणा जिल्हा, आग्नेयेस जालना जिल्हा, दक्षिणेस औरंगाबाद जिल्हा , नैर्ऋत्येस नाशिक जिल्हा तर पश्चिमेस धुळे जिल्हा आहे. जिल्ह्यात ठिबक सिंचनाद्वारे केळी व कापसाची शेती केली जाते., ही शेती भारतातील इतर शेतकर्‍यांसाठी एक आदर्श उदाहरण आहे. जळगाव जिल्हा हा भारतातील सर्वाधिक केळी-उत्पादक जिल्हा आहे.

जळगाव जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ११,७०० चौरस किमी आहे तर लोकसंख्या ३,६७९,९३६ आहे. जिल्ह्याच्या उत्तरेस सातपुडा तर दक्षिणेस अजंठा पर्वतरांगा आहेर. जळगाव जिल्ह्यातील ज्वालामुखी (volcanic) मृदा ही कापूस लागवडीसाठी उपयुक्त आहे. जळगाव जिल्हा हा चहा, सोने, कडधान्ये, कापूस व केळी या पदार्थांसाठीचे महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र आहे. मराठी भाषेबरोबरच येथे मराठीची बोलीभाषा असलेली अहिराणीदेखील बोलली जाते. जिल्ह्यात सरासरी ६९० मिलिमीटर इतका पाऊस पडतो.

जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या- तापी, पूर्णा, गिरणा, वाघूर,अंजनी

प्रसिद्ध कवी बालकवी व कवयित्री बहिणाबाई चौधरी ह्या जळगाव जिल्ह्यातील होत्या तर साने गुरुजी ह्यांची हा जिल्हा ही कर्मभूमी होती.

जळगाव जिल्ह्याचा नकाशा

तालुके[संपादन]

जळगाव जिल्ह्यात पुढील १५ तालुक्यांचा समावेश होतो.
अमळनेर, एरंडोल, चाळीसगाव, चोपडा, जळगाव तालुका, [जामनेर]], धरणगाव, पाचोरा, [[[पारोळा]], [[बोदवड], भडगांव, भुसावळ, मुक्ताईनगर, यावलरावेर.

महत्त्वाची पिके[संपादन]

जळगाव जिल्हा केळी च्या पिकासाठी आणि ऊत्पादनासाठी संपूर्ण भारतात प्रसिद्ध आहे.ज्वारी,कापुस,ऊस,मका,तुळ हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अन्नधान्याचे पीक असून त्यासोबत गहू व बाजरीचेही पीक घेतले जाते. कापूस हे जिल्ह्यातील प्रमुख नगदी पीक आहे. तेलबियांमध्ये प्रामुख्याने भुईमुग व तीळ ही पिके असून केळी उत्पादनासाठी जळगाव जिल्हा प्रसिद्ध आहे. जिल्ह्यात ईडलिंबू, कागदी लिंबू, चिकू, टरबूज, द्राक्षे, पपया, बोरे, मेहरूणची बोरे, मोसंबी, सिताफळ, इत्यादी फळांचेही उत्पादन घेतले जाते. कडधान्यांपैकी उडीद, चवळी, तूर, मटकी, मूग, हरभरा इत्यादींची उपज जिल्ह्यात होते.

बाजारपेठ[संपादन]

जळगाव जिल्हा ही सोने व डाळीची प्रमुख बाजारपेठ आहे.

जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे[संपादन]

  • उनपदेव-सुनपदेव (चोपडा) गरम पाण्याचे झरे
  • ओंकारेश्वर मंदिर (जळगाव शहर)
  • चाळीसगाव तालुक्यातील काली मठ व गंगाश्रम
  • संत चांगदेव मंदिर
  • अमळनेर येथील साने गुरुजींचे तत्त्वज्ञान मंदिर
  • श्री पद्मालय, एरंडोल (अडीच गणेश पीठांपैकी अर्धे पीठ)
  • चाळीसगाव तालुक्यातील पाटणादेवी (थोर गणिती भास्कराचार्य यांचे जन्मस्थळ व पाटणादेवी देवस्थान)
  • पारोळा येथील भुईकोट किल्ला (झाशीची राणी लक्ष्मीबाई यांच्या वडिलांचा किल्ला)
  • पाल (रावेर तालुका)-थंड हवेचे ठिकाण
  • फारकंडे मनोरा
  • अमळनेर येथील भुईकोट किल्ला
  • यावल येथील भुईकोट किल्ला
  • वढोदा येथील प्राचीन मच्छिंद्रनाथ मंदिर
  • मनुदेवी मंदिर
  • संत मुक्ताबाई मंदिर (मुक्ताईनगर)
  • संत सखाराम महाराज मंदिर (अमळनेर)

प्रमुख उद्योगधंदे व औद्योगिक क्षेत्रे[संपादन]

जिनिंग व प्रेसिंग, साखर कारखाने, रेशीम कापड निर्मिती, वनस्पती तूप व तेल गिरण्या, वरणगाव व भुसावळ येथील युद्धसाहित्य निर्मिती, अन्नप्रक्रिया उद्योग इ.
औद्योगिक क्षेत्रे : जळगाव, चाळीसगाव, भुसावळ, पाचोरा, वरणगाव, अमळनेर, एरंडोल.

संदर्भ[संपादन]