छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ
छ्त्रपती शिवाजी अंतरराष्ट्रीय विमानतळ
242px
Bombay.jpg
आहसंवि: BOMआप्रविको: VABB
माहिती
विमानतळ प्रकार सार्वजनिक
मालक GVK, भारतीय विमानतळ प्राधिकरण
प्रचालक मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ मर्यादित(MIAL)
कोण्या शहरास सेवा मुंबई
स्थळ मुंबई, महाराष्ट्र, भारत
हब
समुद्रसपाटीपासून उंची ३७ फू / ११ मी
गुणक (भौगोलिक) 19°05′19″N 072°52′05″E / 19.08861°N 72.86806°E / 19.08861; 72.86806
संकेतस्थळ www.csia.in
धावपट्टी
दिशा लांबी पृष्ठभाग
मी फू
१४/३२ २,९२५ ९,५९६ डांबरी धावपट्टी
०९/२७ ३,४४५ ११,३०२ डांबरी धावपट्टी
सांख्यिकी (२००८-२००९)
प्रवासी २ ते ४ कोटी[१]
कार्गो हाताळणी ५३०,२७८ टन

छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ मुंबई (आहसंवि: BOMआप्रविको: VABB), शहरातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. हा विमानतळ पूर्वी सहार विमानतळ म्हणून ओळखला जात असे. सुमारे १८५० एकर परिसरात विस्तारलेला हा विमानतळ भारतातील सर्वात मोठा राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. मुंबई शहरातील अंधेरी या रेल्वे स्टेशनपासून हा सर्वात जवळ आहे . हा विमानतळ भारतातील तसेच दक्षिण आशियातील प्रवासी वाहतुकीच्या संदर्भात, सर्वात व्यस्त विमानतळ आहे.[२][३] यामुळे यास भारतीय उपखंडाचे प्रवेशद्वार म्हटले जाते.

या विमानतळाला लागूनच देशांतर्गत वाहतुकीचा विमानतळ आहे. त्याचे नावही छत्रपती शिवाजी विमानतळ आहे. त्याचे प्रवेशद्वार मुंबईतील विलेपार्ले या रेल्वे स्टेशनजवळ आहे.

विमानतळाची माहिती[संपादन]

तांत्रिक माहिती[संपादन]

छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरचा हवाई ट्रॅफिक टॉवर
  • IATA नाव: BOM
  • ICAO नाव: VABB
  • स्थान : 19°05′19″N, 72°52′05″E
  • टर्मिनल १ए १बी - राष्ट्रीय उड्डाणे
  • टर्मिनल २ए २बी २सी - आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे

इ.स. २०१४चे सरासरी आकडे-

  • ७८० व्यावसायिक उड्डाणे
  • ३ कोटी ७५ लाख प्रवासी
  • ४०,०००० टन सामानवाहतूक (कार्गो)

हा विमानतळ एअर इंडिया आणि जेट एअरवेज यांचा मुख्य विमानतळ आहे. येथून सध्या ४६ आंतरराष्ट्रीय विमानकंपन्यांची विमाने उडतात. याशिवाय इंडियन, जेट लाइट, गो एअर, डेक्कन, स्पाइसजेट, इंडिगो एअरलाइन्सकिंगफिशर एअरलाइन्स या कंपन्यांची अनेक उड्डाणे येथून होतात. या विमानतळावर सकाळी १०:०० ते संध्याकाळी ६:३० दरम्यान दिवसातील ४५% उड्डाणे होतात. रात्री १०:०० नंतर बव्हंशी आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे होतात.

इतिहास[संपादन]

मुंबईत सुरुवातीस जुहू विमानतळ हा एकच प्रवासी विमानतळ होता. दुसर्‍या महायुद्धानंतर स्वातंत्र्यप्राप्‍तीच्या सुमारास मुंबईत मोठा विमानतळ बांधण्याचा बेत आखण्यात आला. जुहूचा विमानतळ समुद्राच्या किनारपट्टीस लागून असल्यामुळे पावसाळ्यात विमानांच्या उड्डाण-अवतरणांना हवामानाचा अडथळा होत असे तरी हा नवीन विमानतळ आतल्या बाजूस सांताक्रुझ आणि विले पार्ले या उपनगरांदरम्यान बांधण्यात आला. त्याला नाव मात्र सांताक्रुझ विमानतळ हे देण्यात आले.इ.स. १९४८मध्ये येथील बांधकाम झाले व जून १९४८मध्ये एअर इंडियाने येथील पहिले प्रवासी उड्डाण लंडनला केले. हा नवीन विमानतळ सुरुवातीस सार्वजनिक बांधकाम खात्याच्या अखत्यारीत होता व नंतर तो प्रवासी एव्हिएशन मंत्रालयाच्या अंमलाखाली आला. १९७९साली सांताक्रुझ विमानतळाला आग लागून मोठे नुकसान झाले होते तेव्हा काही काळाकरता एक तात्पुरते टर्मिनल बांधण्यात आले. त्यानंतर १९८१मध्ये सांताक्रुझच्या पूर्वेस सहार गावाजवळ अजून एक नवीन टर्मिनल[मराठी शब्द सुचवा] बांधण्यात आले व आंतरराष्ट्रीय उड्डाण/अवतरणे तेथून सुरू झाली. ते जुने टर्मिनल आता कार्गो टर्मिनल म्हणून ओळखले जाते.

प्रत्यक्षात हे सर्व विमानतळ एकाच मैदानाच्या विविध बाजूंना आहेत. मुंबईत जुहू नावाचा एक छोटा विमानतळ आहे, तो मात्र स्वतंत्र आहे.

२००६मध्ये मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ मर्यादित कंपनीने जी.व्ही.के. इंडस्ट्रीज लिमिटेड आणि एअरपोर्ट्‌स कंपनी साउथ आफ्रिका या कंपन्यांना विमानतळाचे आधुनिकीकरण करण्याचे कंत्राट दिले आणि नवीन विमानतळ बांधवून घेतला.

सांख्यिकी[संपादन]

विमानतळातील एक दृष्य

हा विमानतळ भारतीय उपखंडातील दुसर्‍या क्रमांकाचा सगळ्यात व्यस्त विमानतळ आहे. ऑफिशियल एअरलाइन गाइड (ओएजी)ने मुंबई-दिल्ली मार्गाला साप्‍ताहिक उड्डाणांनुसार जगातल्या तिसर्‍या क्रमांकाचा सगळ्यात व्यस्त मार्ग म्हणून मान्यता दिली आहे.

एप्रिल २००६ ते फेब्रुवारी २००७ दरम्यान छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर १,८०,००० उड्डाणे व उतरणे झाली तर २,००,००,००० प्रवाशांनी येथून ये-जा केली, पैकी १,३५,६०,००० प्रवास देशांतर्गत उड्डाणांवर होते तर ६७,३०,००० प्रवासी परदेशांहून आले-परदेशांस गेले. २००५-६पेक्षा हा आकडा २१.२८% जास्त आहे.[४] विमानतळावरुन ये-जा करण्यात उशीर झालेल्या विमानांच्या संख्येनुसार २००७ आणि २००८मध्ये हा विमानतळ जगातील सगळ्यात पहिल्या क्रमांकाचा होता. फक्त ४९.९५% विमाने वेळेवर आली-गेली. उशीर झालेल्या विमानांपैकी ५८% विमाने अर्ध्या तासापेक्षा जास्त खोळंबली.[५]

रचना[संपादन]

सांताक्रुझ टर्मिनल
टर्मिनल २ वरील आंतरराष्ट्रीय आगमनखंड
टर्मिनल १ब वरील अंतर्देशीय आगमनखंड
अंदर्देशीय आगमनखंड
सूचना व माहितीपट

टर्मिनल[संपादन]

छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर दोन मुख्य प्रवासी टर्मिनले आहेत. टर्मिनल १ (सांताक्रुझ) देशांतर्गत तर टर्मिनल २ (सहार) आंतरराष्ट्रीय उड्डाण-अवतरणांसाठी वापरली जातात. यांमध्ये साधारण १०-१५ मिनिटांचे अंतर आहे. दोन्ही टर्मिनलवरून निघालेली विमाने एकाच धावपट्टी व इतर सुविधांचा (एअरसाइड सर्व्हिसेस) उपयोग करतात. या दोन्ही टर्मिनलदरम्यान प्रवाशांची ने-आण विमानतळाच्याच गाड्या करतात.

  • टर्मिनल १ - देशांतर्गत उड्डाणे
    • १अ - इंडियन एअरलाइन्स, एअर इंडिया रीजनल तसेच किंगफिशर एअरलाइन्सची उड्डाणे असलेले हे टर्मिनल एप्रिल १९९२मध्ये बांधले गेले.
    • १ब - जेटलाइट, स्पाइसजेट, गोएअर, इंडिगो एअरलाइन्स आणि इतर छोट्या विमानकंपन्यांची उड्डाणे येथून होतात. हे टर्मिनल १९९८मध्ये बांधले गेले.
    • १क - जेट एअरवेजची उड्डाणे येथून होतात. हे टर्मिनल एप्रिल २०१०मध्ये बांधले गेले
  • टर्मिनल २ - आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे
    • देशांतर्गत टप्पा असलेली आंतरराष्ट्रीय उड्डाणेसुद्धा याच टर्मिनलवरून ये-जा करतात
    • सध्या याचा पुनर्विकास चालू आहे व याची रचना स्किडमोर, ओविंग्स अँड मेरिल या कंपनीने केली आहे.[६][७]
  • मालवाहतूक टर्मिनल


सुविधा[८][संपादन]

सुविधा प्रस्तावित सध्या
विमाने थांबण्याचे गाळे १०६ ९२
विमानात चढण्यासाठीचे पूल ६६ १९
चेक-इन टेबले ३३९ १८२
कार पार्किंग १२,००० ३,६००

गेल्या काही वर्षांत धावपट्टीवरील ताण कमी करण्यासाठी नवीन टॅक्सीवे बांधले गेले आहेत. एकाच माहितीदर्शकावर सांताक्रुझ आणि सहार अशा दोन्ही विमानतळांवरील विमानांच्या येण्याजाण्याची माहिती देण्यासाठीची प्रणालीही विकासाधीन आहे. ही माहिती एअर ट्राफिक कंट्रोल, आरपोर्ट रॅम्प, विमानतळांची संकेतस्थळे तसेच आसपासच्य हॉटेलांमध्येही एकाच वेळी प्रसारित करण्याचाही प्रयत्न असेल. जरी अजून एक धावपट्टी बांधणे शक्य नसले तरी विमानांना ये-जा करण्यासाठी अधिक जागा मिळावी यास्तव एअर ट्रॅफिक कंट्रोल टॉवरची जागा बदलण्यात येणार आहे.

विमानतळावर प्रवाशांसाठी फुकट वायफाय सुविधा आहे.[९]

टर्मिनल २[संपादन]

नविनच बांधलेल्या या टर्मिनलद्वारे प्रवाशांना अनेक सुविधा पुरविण्यात आलेल्या आहेत.यासाठी एक इंग्लिश अक्षर 'X' या आकाराची एक इमारत बनविण्यात आलेली आहे. या नव्या इमारतीचे व या नव्या टर्मिनलचे बांधकाम, असलेल्या कोणत्याही सेवा,सुविधा बंद न करता,करण्यात आलेले आहे. असलेल्या सुविधा खालील प्रकारे आहेत:

पोहोचमार्ग[संपादन]

मुंबईतील सांताक्रुझ, विलेपार्ले, व अंधेरी या स्थानकांवरून,तसेच पश्चिम द्रुतगती महामार्गावरुनही, वाहतुकीच्या कोंडीमुळे या विमानतळावर येण्यास बराच कालापव्यय होत असे. त्यावर उपाय म्हणून १२ फेब्रुवारी २००१४ रोजी सहार उन्नत मार्ग वाहतुकीस खुला करण्यात आला. हा सहा मार्गिका (लेन)असलेला रस्ता आहे. २०२६ पर्यंत वाहतुकीत होणार्‍या वाढीचा अंदाज घेऊन हा मार्ग बनविण्यात आलेला आहे.

सजावट[संपादन]

भारतातील विविध संस्कृती व कला पर्यटकांची ओळख व्हावी म्हणून तेथे एक संग्रहालय उभे करण्यात आले आहे. त्‍यात अनेक चीजवस्तू आहेत. यातील वैशिष्ट्य म्हणजे येथे एक तीन किलोमीटर. लांबीची एक आर्टवॉल आहे. यात सजावटीसाठी २७२ आकाशदिव्यांचा वापर करण्यात आला आहे. मोरपिसांनी सजविलेल्या ३० मोठ्या खांबांचा वापर येथे करण्यात आलेला आहे.[ चित्र हवे ]

यासाठी एकूण ४,३९,२०३ चौरस मीटर क्षेत्रफळाचा वापर करण्यात आला.यासाठी सुमारे ५,५०० कोटी इतका खर्च आला.याद्वारे वर्षाकाठी सुमारे ४० लाख प्रवासी हाताळता येणार आहेत. हे सध्या कार्यान्वयाधीन असून तेथील तयारी पूर्ण झाल्यावर दि. १२ फेब्रुवारी इ.स. २०१४ रोजी ते वापरासाठी खुले करण्यात येईल.

सेवा व सुविधांची यादी[संपादन]

सुविधेचा प्रकार क्षमता तपशील/ शेरा
सुरक्षा तपासणी ९,६०० बॅग्ज प्रतितास
आसनव्यवस्था १०,९९० व्यक्ति
पार्किंग ५,००० मोटारी बहुमजली
इमिग्रेशन ६० काउंटर्स -
प्रसाधनगृहे १०२ स्त्री व पुरुष मिळून
चेक काउंटर्स २०८ ‌-
पादचारी पूल ५२ -
कायमस्वरूपी संलग पूल २५ -
आंतरराष्ट्रीय ट्रांसफर डेस्क -
पुनर्तपासणी डेस्क १९ -
इमिग्रेशन लगेज डिस्प्ले ३० -
उद्वहन ७३ -
सरकते जिने ४७ -
सीसीटीव्ही कॅमेरे ३११२ -
जाहिरात पटल ५०० -
उद्घोषणा(दररोज) ३४९० -
झुंबरे ९४६ हस्तकलांनी सजविण्यात आलेली
एलईडी दिवे - चार किलोमीटर परिसरात

विमानसेवा व गंतव्यस्थान[संपादन]

छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ उड़ान में विमान
जेट एरवेझची काही बोईंग ७३७-८०० प्रकारची विमाने प्रवाशांच्या प्रतीक्षेत
जेट एरवेझचे बोईंग ७३७-७०० प्रकारचे विमान धावपट्टीपासून टर्मिनलकडे जाताना
एमिरेट्सचे एरबस ए३३०-२०० प्रकारचे विमान धावपट्टीपासून टर्मिनलकडे जाताना
विमानकंपनी गंतव्यस्थान टर्मिनल
एअर अरेबिया शारजा
एअर चायना छंतू
एअर फ्रान्स पॅरिस-चार्ल्स दि गॉल
एअर इंडिया अहमदावाद, औरंगाबाद, बंगळूर, भोपाळ, भुवनेश्वर, चंडीगढ, चेन्नई, कोइंबतूर, दिल्ली, गोवा, ग्वाल्हेर, हैदराबाद, इंदूर, जयपूर, जामनगर, जोधपूर, कोचीन, कोलकाता, कालिकत, लखनौ, मदुरा, मंगळूर, नागपूर, रायपूर, राजकोट, रांची, तिरुवनंतपुरम, उदयपूर, वाराणसी, विशाखापट्टणम १अ
एअर इंडिया अबू धाबी, अहमदावाद, बंगलोर, बँगकॉक-सुवर्णभूमी, दुबई, दमाम, दिल्ली, गोवा, हैदराबाद, जेद्दा, लंडन-हीथ्रो, मस्कत, न्यूअर्क, रियाध, सिंगापूर
एअर इंडिया एक्सप्रेस बहारीन, चेन्नई, दिल्ली, दोहा, दुबई, कोचीन, कालिकत, मंगळूर, पुणे, तिरुवनंतपुरम
एअर मॉरिशस मॉरिशस
ऑल निप्पॉन एअरवेज टोकियो-नरिता
बँगकॉक एअरवेज बँगकॉक-सुवर्णभूमी
ब्रिटिश एअरवेझ लंडन-हीथ्रो
कॅथे पॅसिफिक बँगकॉक-सुवर्णभूमी, हाँगकाँग
डेल्टा एअरलाइन्स अ‍ॅमस्टरडॅम
ड्रुक एअर पारो
इजिप्‍त एअर कैरो
एल अ‍ॅल तेल अवीव-बेन गुरियन
एमिरेट्स दुबई
इथियोपियन एअरलाइन्स अदीस अबाबा
एतिहाद एअरवेज अबू धाबी
गोएअर अहमदावाद, बागडोगरा, बंगलोर, चंदीगड, चेन्नई, दिल्ली, गोवा, गुवाहाटी, जयपूर, जम्मू, कोचीन, लेह, नागपूर, नांदेड, श्रीनगर १ब
गल्फ एअर बहारीन
इंडिगो अहमदावाद, बंगलोर, भुबनेश्वर, चेन्नई, कोइंबतूर, दिल्ली, गोवा, गुवाहाटी, हैदराबाद, इंदूर, जयपूर, कोचीन, कोलकाता, लखनौ, नागपूर, पाटणा, रायपूर, श्रीनगर, तिरुवनंतपुरम, वडोदरा, विशाखापट्टणम १ब
इंडिगो बँगकॉक-सुवर्णभूमी, दुबई, मस्कत, सिंगापूर
इराण एअर तेहरान-इमाम खोमेनी
इराकी एअरवेज बगदाद, नजाफ
जॅगसन एअरलाइन्स शिर्डी १ब
जेट एअरवेज अमदावाद, औरंगाबाद, बंगलोर, भावनगर, भोपाळ, भुबनेश्वर, भूज, चंडीगढ, चेन्नई, दिल्ली, दीव, गोवा, गुवाहाटी, हैदराबाद, इंदूर, जयपूर, जोधपूर, कोची, कोलकाता, लखनौ, मंगळूर, पाटणा, Porbunder, पुणे, रांची, तिरुवनंतपुरम, उदयपूर, वडोदरा, विशाखापट्टणम १ब
जेट एअरवेज अबु धाबी, बहारीन, बँगकॉक-सुवर्णभूमी, ब्रुसेल्स, कोलंबो, दमाम, ढाका, दोहा, दुबई, हाँग काँग, जेद्दा, काठमांडू, कुवैत, लंडन-हीथ्रो, मस्कत, न्यूअर्क, रियाध, सिंगापूर
जेटकनेक्ट (जेटलाइट) अमदावाद, बंगळूर, कोइंबतूर, दिल्ली, गोवा, हैदराबाद, इंदूर, जम्मू, कालिकत, कोलकाता, लखनौ, नागपूर, रायपूर, राजकोट, श्रीनगर १ब
केनिया एअरवेज नैरोबी
किंगफिशर एअरलाइन्स बंगलोर, भावनगर, भूज, चंदीगड, चेन्नई, दिल्ली, गोवा, हुबळी, कांडला, श्रीनगर[१०] १अ
कोरियन एअर सोल-इंचोन
कुवेत एअरवेज कुवेत
लुफ्तांसा फ्रांकफुर्ट, म्युन्शेन
मलेशिया एअरलाइन्स क्वालालंपुर
ओमान एअर मस्कत
पाकिस्तान इंटरनॅशनल एअरलाइन्स कराची
कतार एअरवेझ दोहा
रॉयल जॉर्डानियन अम्मान-क्वीन अलिया
सौदिया दमाम, जेद्दा, रियाध
मोसमी: मदीना
सिंगापूर एअरलाइन्स सिंगापूर
साउथ आफ्रिकन एअरवेज जोहान्सबर्ग
स्पाइसजेट अगरतला, अमदावाद, बंगळूर, कालिकत, चेन्नई, कोइंबतूर, दिल्ली, गोवा, गुवाहाटी, हैदराबाद, जयपूर, जम्मू, कोचीन, कोलकाता, मदुरै, मंगळूर, श्रीनगर, सुरत, तिरुवनंतपुरम, वाराणसी, विशाखापट्टणम १ब
स्पाइसजेट दुबई
श्रीलंकन एअरलाइन्स कोलंबो
स्विस इंटरनॅशनल एअरलाइन्स झूरिच
थाई एअरवेज इंटरनॅशनल बँगकॉक-सुवर्णभूमी
तुर्की एअरलाइन्स इस्तंबूल-अतातुर्क
युनायटेड एअरलाइन्स न्यूअर्क
व्हर्जिन अटलांटिक एअरवेज लंडन-हीथ्रो [resumes 28 October 2012][११] 2
येमेनिया एडन, सना

संदर्भ[संपादन]

  1. मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (अधिकृत संकेतस्थळ)[मृत दुवा] वरील दुव्याची वेबॅक मशिनवरील आवृत्ती नोव्हेंबर २१, २०१० (वरील दुव्यात त्रुटी जाणवल्याने वेबॅक मशिन वापरुन ही आवृत्ती मिळवलेली आहे.)
  2. Mumbai airport’s traffic control tower design bags award - Thaindian News
  3. Smart cities under JNNURM-II: Kamal Nath | Business Standard
  4. मुंबई विमानतळावर ११ महिन्यांत २ कोटी प्रवाशांची ये-जा
  5. Forbes.com - The World's Most-Delayed Airports for 2008.
  6. विमानतळ तांत्रिकी. (इंग्लिश मजकूर)
  7. छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ टर्मिनल प्रकल्प पान. (इंग्लिश मजकूर) [मृत दुवा] वरील दुव्याची वेबॅक मशिनवरील आवृत्ती ऑगस्ट २३, २०१२ (वरील दुव्यात त्रुटी जाणवल्याने वेबॅक मशिन वापरुन ही आवृत्ती मिळवलेली आहे.)
  8. CSIA.in[मृत दुवा]वरील दुव्याची वेबॅक मशिनवरील आवृत्ती नोव्हेंबर २१, २०१० (वरील दुव्यात त्रुटी जाणवल्याने वेबॅक मशिन वापरुन ही आवृत्ती मिळवलेली आहे.)
  9. मुंबई विमानतळावर मोफत वाय-फाय
  10. http://www.flykingfisher.com/pdf/Flight_schedule_23March2012.pdf
  11. VS resuming BOM[मृत दुवा]वरील दुव्याची वेबॅक मशिनवरील आवृत्ती मे १४, २०१२ (वरील दुव्यात त्रुटी जाणवल्याने वेबॅक मशिन वापरुन ही आवृत्ती मिळवलेली आहे.)

बाह्य दुवे[संपादन]

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]