विजयादशमी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
(दसरा या पानावरून पुनर्निर्देशित)
Jump to navigation Jump to search
दुर्गापूजा
रावणाचा पुतळा

 

विजयादशमी म्हणजेच आश्विन शुद्ध दशमी हा दिवस भारतीय संस्कृतीत महत्वाचा मानला जातो. याच दिवसाला दसरा असेही म्हटले जाते.   देवीच्या घटांची स्थापना आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला केल्यानंतर देवीचे नवरात्र साजरे होते. [१] आणि दहाव्या दिवशी विजयादशमी साजरी करण्यात येते.[२]

दसरा[संपादन]

विद्येची देवता मानल्या गेलेल्या सरस्वती देवीचे पूजन या दसऱ्याच्या दिवशी विशेषत्वाने केले जाते.[३]याच दिवशी अपराजिता देवीची पूजा करतात. दसऱ्याच्या दिवशी गावाच्या सीमा ओलांडून जाण्याची प्रथा प्रचलित आहे . लोक या दिवशी परस्परांनासोने म्हणून आपट्याची पाने देतात. सायंकाळी गावाची सीमा ओलांडून ईशान्येस जायचे, शमीच्या किंवा आपट्याच्या झाडाची पूजा करायची, तेथे अष्टदल रेखाटून त्यावर अपराजिता देवीची स्थापना करावयाची आणि तिला प्रार्थना करावयाची की, मला विजयी कर. त्यानंतर योद्ध्यांनी शस्त्र पूजन, व्यापाऱ्यांनी व्यापारासाठी प्रयाण व विद्यार्थ्यांनी सरस्वतीपूजन करायचे अशी प्रथा होती.[३] मुले पाटीवर सरस्वतीचे प्रतीकात्मक चित्र काढून त्या पाटीची पूजा करतात. पुस्तकांची आणि वह्यांचीही पूजा होते.

प्रारंभी हा एक कृ़षिविषयक लोकोत्सव होता.[४] पेरलेल्या शेतातील पहिले पीक यावेळी घरात येई, त्यावेळी शेतकरी हा उत्सव करीत असत.[५] ग्रामीण भागात शेतातील धान्याचा तुरा आपल्या फेट्यात लावण्याची पद्धतीही प्रचलित आहे. काही लोक ते कानांवर खोचतात तर काही टोपीवर लावतात.

साडेतीन मुहूर्तातील एक मुहूर्त मानल्या गेलेल्या विजयादशमीला शुभ कार्ये करतात. नवी वाहने, वास्तू तसेच कपड्यांची खरेदी,सोन्याची खरेदी होते.[६]

पौराणिक आख्यायिका[संपादन]

श्रीरामाने विजया दशमीच्या दिवशी रावणाचा वध केला अशी आख्यायिका प्रचलित आहे.[७]

  • या दिवशी पांडव अज्ञातवास संपवून परत निघाले अशीही आख्यायिका आढळून येते.पांडवांनी अज्ञातवासात जाण्यापूर्वी आपली शस्त्रे शमीच्या झाडावरील एका ढोलीत लपवून ठेवली होती. त्यापैकी गांडीव धनुष्य आणि काही बाण बृहन्नडेच्या रूपात असलेल्या अर्जुनाने विराटाच्या गाई सोडवून आणण्यासाठी वापरले आणि त्या कामगिरीनंतर परत झाडावर ठेवून दिले अशी कथा आढळून येते.त्यामुळे विजयादशमीला शमीची पूजा करून त्याला औक्षण केले जाते.[८]

विजयादशमी या दिवशी ज्या वृक्षाची पाने लुटली जातात त्या वृक्षाला अश्मंतक असे म्हणतात.[९] ही पाने पित्त व कफ दोषांवर गुणकारी आहेत.

भारतातील विविध प्रांतांतील दसरा[संपादन]

म्हैसूर दसरा मिरवणूक
झेंडू फुलांची विक्री

उत्तर भारतात हिमालयाच्या कुशीत कुलू घाटीत दसऱ्याचा उत्सव सात दिवस साजरा होतो. यावेळी रघुनाथाची यात्रा केली जाते. रामलीला सादरीकरण हा नवरात्रीतील नाट्यविशेष उत्तर भारतात प्रचलित आहे. नऊ दिवस चालूं असलेल्या रामलीला नाटिकेची सांगता विजयादशमीला रावणवधाने केली जाते. यावेळी रावणाचा मोठा पुतळा उभारून त्याचे दहन करतात.[२][१०] कुलू शहरातला दसरा वैशिष्ट्यपूर्ण असतो. या दिवशी मिरवणुकीची सुरुवात रघुनाथजी यांच्या पूजनाने केली जाते.[११]

सोमनाथ आणि द्वारका येथे दसरा साजरा होतो. दसऱ्याला जुनागड संस्थानातील देवीची ब्राह्मण पुरोहिताच्या हस्ते पूजा केली जाते.[१२]

छत्तीसगडमधील बस्तर या ठिकाणी साधारण अडीच महिने दसरा साजरा होतो. हा उत्सव दंतेश्वरी या देवतेचा उत्सव मानला जातो. रामाने रावणावर मिळविलेला विजय याला या भागात महत्त्व दिले जाते.[११]

महाराष्ट्रात कातकरी आदिवासी स्त्रिया या दिवशी विशिष्ट नाच करतात. त्याला दसरा नृत्य असे म्हणतात.तसेच बंजारा समाजातील लोक शस्त्रपूजा व शेतीतील लोखंडी अवजारांची पूजा करतात.

घराला आंब्याच्या पानांचे आणि झेंडूच्या फुलांचे तोरण लावतात. दसऱ्याला झेंडूच्या फुलांनी पूजा करण्याची प्रथा आहे. यंत्रे,वाहने यांना झेंडूच्या फुलांच्या माळा घालतात.

विजयादशमी सरस्वतीपूजन

पंजाबमध्ये दसऱ्याच्या दिवशी रावणदहन करतात. लोक परस्परांना मिठाई भेट देतात.[११]


आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू, कर्नाटक येथे नऊ दिवसात दर तीन दिवशी देवीच्या एकेका रूपाची पूजा केली जाते. पहिले तीन दिवस लक्ष्मी, नंतरचे तीन सरस्वती आणि शेवटचे तीन दिवस दुर्गेची पूजा केली जाते. धन धान्य, कला, शिक्षण आणि शक्ती यांची ही उपासना असते. लोक एकमेकाना मिठाई आणि वस्तू भेट देतात. म्हैसूर येथील दसरा आणि मिरवणूक ही जगभरात प्रसिद्ध आहे.[११][१३]

आंध्र प्रदेश येथील विजयवाडा येथील इंद्रकिलाद्री पर्वतावर कनकदुर्गा मंदिर आहे. येथे शारदीय नवरात्र उत्सव साजरा केला जातो. त्याजोडीने दसऱ्याच्या दिवशी देवीला हंसाच्या आकाराच्या होडीत बसवून कृष्णा नदीमध्ये फिरवून आणले जाते याला थेपोत्सवम असे म्हटले जाते तसेच मंदिरात आयुध पूजाही होते.[१४]

संस्थानी दसरे[संपादन]

महाराष्ट राज्यातील कोल्हापूर म्हणजे करवीर संस्थान हे अंबाबाई देवीच्या मंदिरामुळे प्रसिद्ध आहे. येथील दसरा सोहळाही वैशिष्ट्यपूर्ण असतो. तेथील ऐतिहासिक दसरा चौकात हा सोहळा होतो.[१५] शाहू महाराजांचे वारस या कार्यक्रमात सहभागी होतात. संध्याकाळी भवानी मंडपातून मिरवणुकीला प्रारंभ होतो. विविध वाद्ये, तोफांचे आवाज, वाद्य पथके, सनई चौघडे, हत्ती घोडे यांची शोभायात्रा निघते. राज परिवार आणि सर्व नागरिक या कार्यक्रमाचा आनंद घेतात. शमीचे पूजन, मंत्रोच्चार करतात आणि शाहू महाराजांच्या पुतळ्याची पूजा करतात.[१६]

म्हैसूर

चामुंदेश्वरी देवीची मूर्ती सुशोभित हत्तीवर ठेवून काढली जाणारी मिरवणूक हे म्हैसूरच्या संस्थानी दसऱ्याचे विशेष आकर्षण आहे. देश-विदेशातील पर्यटक हा उत्सव पाहण्यासाठी भारतात येतात.संगीत, नृत्य, वाद्यवादन, हत्ती, घोडे, उंट यांची मिरवणूक हे या उत्सवाचे विशेष आकर्षण आहे.[१७]

दसऱ्याविषयीची एक प्रसिद्ध कविता[संपादन]

दसऱ्याच्या दिवशी सोन्याची (म्हणजे आपट्याच्या पानांची) देवघेव करून सायंकाळी उशिरा घरी यायची प्रथा आहे. त्यासंबंधीची एक प्रसिद्ध कविता : -

सायंकाळी सोने लुटुनी मोरू परतुनि आला ।|
बहीण काशी ओवाळी मग त्याला ।|
दसरा सण मोठा नाही आनंदा तोटा ॥

हे ही पहा[संपादन]

शारदीय नवरात्र

दुर्गापूजा

चित्रदालन[संपादन]

बाह्यदुवे[संपादन]

  • "दसरा - विजयादशमी".
  • दसरा सण मोठा - विशेष मराठी लेख

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. ^ Achari, Prafull (2019-09-29). नवरात्री भाग १ घटस्थापना: Navratri part 1 Ghatsthapna. prafull achari.
  2. a b PANDEY, PRITHVI NATH (2009-01-01). ACHCHHE-ACHCHHE NIBANDH (हिंदी भाषेत). Prabhat Prakashan. ISBN 9788173156595.
  3. a b Sharma, Rajesh. Vrat Parva Aur Tyohar (हिंदी भाषेत). Diamond Pocket Books (P) Ltd. ISBN 978-81-7182-935-4.
  4. ^ Pathak, Dr Pramod (2014-01-26). Mahamanav Chhatrapati Shivaji Maharaj / Nachiket Prakashan: महामानव छत्रपती शिवाजी महाराज. Nachiket Prakashan.
  5. ^ भारतीय संस्कृती कोश खंड चौथा. भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ प्रकाशन. २००१.
  6. ^ "जाणून घ्या दसऱ्याचे महत्त्व…". Loksatta. 2019-10-08. 2020-10-23 रोजी पाहिले.
  7. ^ Upādhyāya, S. P. (1978). Bhāratīya parva aura tyohāra.-- (हिंदी भाषेत). Sāhitya Pracāraka.
  8. ^ Śitoḷe), Suśilādevī Ghorapaḍe (Rajmata of (1998). Rājā Śitoḷe āṇi Mahārājā Mahādajī Śinde yāñcī smaraṇagāthā. Rājamātā Suśilādevī Ghorapaḍe (Soṇḍūra).
  9. ^ Sankalit (2016-12-01). Dr. Hedgewar (हिंदी भाषेत). Suruchi Prakashan. ISBN 9789384414962.
  10. ^ (Ācārya), Śrīrāma Śarmā (1972). Parva aura tyauhāroṃ kī sṃ̄skr̥tika pr̥shṭhabbūmi (हिंदी भाषेत). Yuga Nirmāṇa Yojanā.
  11. a b c d Achari, Prafull (2019-09-29). नवरात्री भाग ११ संपूर्णम: Navratri part 11 Sampurnam. prafull achari.
  12. ^ Lal, R. B. (2003). Gujarat (इंग्रजी भाषेत). Popular Prakashan. ISBN 9788179911044.
  13. ^ "सबसे खास मैसूर का दशहरा, जहां न राम है न रावण". Sakshi Samachar (इंग्रजी भाषेत). 2020-10-21. 2020-10-23 रोजी पाहिले.
  14. ^ Webdunia. "विजयवाड्याच्या इंद्रकिलाद्री डोंगरावरील स्वयंभू आई कनक दुर्गा देऊळ". marathi.webdunia.com. 2020-10-23 रोजी पाहिले.
  15. ^ Dasarā-Divāḷī. Mahārāshṭra Śāsana Śikshaṇa Vibhāga, Mahārāshṭra Rājya Lokasāhitya Samitīsāṭhī. 1990.
  16. ^ लिपारे, दयानंद (४. १०. २०१९). "दसरा विशेष : सोन्याहून अनमोल कोल्हापूरचा शाही दसरा". ५. १०. २०१९ रोजी पाहिले. |access-date=, |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  17. ^ "Mysore Dasara 2020: मैसूर दशहरा से जुड़ी परंपराएं और समारोह इस उत्सव को बनाते हैं बेहद खास, जानें शुभ तिथि, विजय मुहूर्त और महत्व | 🙏🏻 LatestLY हिन्दी". LatestLY हिन्दी (हिंदी भाषेत). 2020-10-22. 2020-10-23 रोजी पाहिले.