नागपंचमी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
नागपंचमी पूजा करताना महिला आणि पुरुष

नागपंचमी हा श्रावण महिन्यातील सण आहे.[१] या दिवशी घरोघरी नागाची पूजा करून नागदेवतेला प्रसन्न करण्याची पद्धत आहे.[२][३] कालिया नागाचा पराभव करून यमुना नदीच्या पात्रातून भगवान श्रीकृष्ण सुरक्षित वर आले तो दिवस श्रावण शुद्ध पंचमीचा होता. त्या दिवसापासून नागपूजा प्रचारात आली असे मानले जाते. [४]

दर बारा वर्षांनी नागपंचमीच्या दिवशी देशभरातील नाथ संप्रदायाचे लोक गंगा-गौतमी (अहिल्या-गौतमी) संगमावर स्नान करतात.

आख्यायिका[संपादन]

एका शेतकऱ्याच्या नांगराच्या फाळाने नागिणीची तीन पिल्ले मृत्युमुखी पडली व त्यामुळे नागदेवतेचा कोप झाला अशीही समजूत प्रचलित आहे. त्यामुळे या दिवशी शेतकरी आपल्या शेतात नांगरत नाही. [५]कोणीही खणत नाही, घरी कोणीही भाज्या चिरायच्या नाही, तवा वापरायचा नाही व कुटायचे नाही असे काही नियम पालन करण्याची प्रथा आहे. श्रद्धाळू माणसे नागदेवतेची पूजा करून तिला दूध-लाह्यांचा व गव्हाच्या खिरीचा नैवेद्य दाखवतात व आपले संरक्षण कर अशी प्रार्थना करतात.[६]

अनंत (म्हणजेच शेष), वासुकी, पद्मनाभ, कम्बल, शंखपाल, धृतराष्ट्र, तक्षक आणि कालिया या ८ नागांची या दिवशी पूजा केली जाते.

वासुकिः तक्षकश्चैव कालियो मणिभद्रकः।
ऐरावतो धृतराष्ट्रः कार्कोटकधनञ्जयौ ॥
-- (भविष्योत्तरपुराण – ३२-२-७)

सांस्कृतिक महत्त्व[संपादन]

भारतीय संस्कृतीत अनेक प्रकारे नागांची पूजा केली जाते. [७][८]नाग म्हणजे फणाधारी सर्प. याच्या फणेवर पुढच्या बाजूने दहाच्या अंकासारखे चिन्ह असते . नागाचा रंग हिरवट किंवा पिवळा असतो. त्याच्या तोंडात विष धारण करणारे दात असतात. नागाची जीभ दुभंगलेली असते. प्राचीन भारतीय लोकांनी त्याला देवत्व देऊन त्याला पूजा विषय बनवले.[९]

  • स्त्रिया व नागपंचमी सण
मेंदी

या सणाच्या निमित्ताने विवाहित बहिणीला तिचा भाऊ माहेरी घेऊन येतो अशी पद्धती भारतात रूढ आहे.[१०] नागपंचमीला स्त्रिया व मुली झाडाला झोके बांधून गाणे म्हणत झोके घेतात.[११] [१२]पूजेला जाण्यासाठी हाताला मेंदी लावण्याची पद्धतही हौसेचा भाग म्हणून आलेली दिसते.

या दिवशी महिला झिम्मा-फुगडी असे गोल आकार तयार करून नृत्य व खेळ खेळतात.[१३]

पूजेचे स्वरूप[संपादन]

या दिवशी महिला घराची स्वच्छता करतात. जमिनी शेणाने सारवितात. अंगणात रांगोळी काढतात. नागाची चित्रे भिंतीवर काढतात आणि त्याची पूजा करतात. काही ठिकाणी नागाच्या वारुळापाशी महिला गाणी म्हणत जातात आणि वारुळाची पूजा करतात.[१४] भारताच्या काही प्रांतात नागपंचमीला जिवंत नागाची पूजा होते दूध- लाह्या [१५]ह्या माणसाच्या आवडीच्या गोष्टी नागांना दिल्या जातात, पण ते त्यांचे अन्न नाही हे लक्षात ठेवले पाहिजे. [१६]पावसाळ्यात तो माणसाच्या हिताचा आहार आहे.

आधुनिक काळात नागपंचमीचे व्रत कसे करावे?[संपादन]

  • आजचे नागपंचमीचे व्रत नागप्रदेशातील एका तरी व्यक्तीशी संपर्क निर्माण करून करता येईल.
  • दात काढलेल्या आणि उपाशी ठेवून टोपलीतून आणलेल्या नागांचा छळ थांबविणे.
  • नाग, सापांची उपयुक्तता घरोघरी, शाळा, महाविद्यालये यांच्यामध्ये जाऊन सांगितली पाहिजे. नागांमुळे उंदरांच्या संख्येवर नियंत्रण राहते. हरित क्रांतीची मनीषा पूर्ण व्हायची तर उंदरांच्या पोटात जाणारे धान्य वाचवावे लागेल. प्रत्येक तीन पोत्यापैकी एक पोते उंदीर खातात. म्हणूनच नागपंचमीचे आधुनिक व्रत 'धामण पाळा नि धान्योत्पादन वाढवा ' अशा उद्घोषणाबरोबरच ते कृतीतूनही व्हायला हवे. तरारून आलेल्या शेताकडे पाहून कृषी कन्यांना केवढा आनंद होतो ! मग त्या भविष्याची सुख- स्वप्ने पाहात उंच उंच झोके घेतात व हा सण साजरा करतात. या काळात मुलांनी मैदानी खेळ खेळावे, अशी जुनी प्रथा आहे. त्यासाठी मैदानी खेळांच्या स्पर्धा भरविण्याचा संकल्प श्रावणात धरावा व चातुर्मासात पूर्ण करावा.[१६]

साहित्यात[संपादन]

  • लोकगीत

नागभाऊरायाला नैवेद्य : नागपंचमीच्या गं दिवशी मी गं नेसले हिरवी साडी
नाग भाऊराया मला पाठवितो गं गाडी
नागपंचमीच्या दिवशी मी गं भरीला चुडा
नागा रे भाऊराया तुला नैवेद्य ताजा पेढा
तूच रे रक्षण करी माझा आईच्या गोताचा
नागा रे भाऊराया तुला नैवेद्य कढीचा
नागा रे भाऊराया तुला वहिल्या मी लाह्या
तुझ्या दर्शनाला आल्या शेजारच्या आया बाया
नागा रे भाऊराया तुला नैवेद्य गुळाचा
आता रक्षण करी माझ्या बंधूच्या कुळाचा[१७]

चल गं सये वारुळाला, नागोबाला पूजायाला | ताज्या लाह्या वेचायाला वेचायाला, हळदकुंकू व्हायायाला व्हायायाला

या गं य गडयीनी या गं या मैतरणी तेल्या तांबोळीच्या बाई वान्या बामणाच्या बाई

जमूनिया साऱ्याया जनी जावू बाई न्हवणा चल गं सये वारुळाला वारुळाला [१७]

नाग भाउराया तुला वाहते दूधलाह्या दर्शनाला येती शेजारच्या आयाबाया [१८]

भावगीत-


चित्रपटगीत

चल गं सये वारुळाला वारुळाला, नागोबाला पुजायाला पूजायाला (समूहगीत, गीतकार - ग.दि. माडगूळकर; संगीत दिग्दर्शक - सुधीर फडके; चित्रपट - जिवाचा सखा)[२०]

हे ही पहा[संपादन]

श्रावण


नागपंचमी पूजन

बाह्यदुवे[संपादन]

संदर्भ[संपादन]

  1. ^ Verma, Manish (2013). Fasts and Festivals of India (en मजकूर). Diamond Pocket Books (P) Ltd. आय.एस.बी.एन. 9788171820764. 
  2. ^ सिंह, नीतू (2016). Faizabad Sanskritik Gazetteer (hi मजकूर). Vani Prakashan. आय.एस.बी.एन. 9789352295715. 
  3. ^ Bhatt, S. C. (2005). Land and people of Indian states and union territories : (in 36 volumes). 10. Himachal Pradesh (en मजकूर). Gyan Publishing House. आय.एस.बी.एन. 9788178353661. 
  4. ^ Alter, Joseph S. (1992-08-03). The Wrestler's Body: Identity and Ideology in North India (en मजकूर). University of California Press. आय.एस.बी.एन. 9780520912175. 
  5. ^ "Google Books". google.co.in. 2018-06-28 रोजी पाहिले. 
  6. ^ Dwivedi, Dr Bhojraj (2006). Religious Basis of Hindu Beliefs (en मजकूर). Diamond Pocket Books (P) Ltd. आय.एस.बी.एन. 9788128812392. 
  7. ^ Jasta, Hariram (1982). Bhåarata meòm Nåagapåujåa aura paramparåa (hi मजकूर). Sanmåarga Prakåaâsana. 
  8. ^ Morgan, Diane (2008). Snakes in Myth, Magic, and History: The Story of a Human Obsession (en मजकूर). Praeger. आय.एस.बी.एन. 9780313352928. 
  9. ^ जोशी , होडारकर, महादेवशास्त्री,पद्मजा (२०००). भारतीय संस्कृती कोश खंड ४. भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ प्रकाशन. 
  10. ^ Mullatti, Leela (1989). The Bhakti Movement and the Status of Women: A Case Study of Virasaivism (en मजकूर). Abhinav Publications. आय.एस.बी.एन. 9788170172505. 
  11. ^ Śahara Puṇe: ekā sã̄skr̥tika sañcitācā māgovā-- (mr मजकूर). Niḷubhāū Limaye Phauṇḍeśana. 2000. 
  12. ^ Cendavaṇakara, Sadānanda (1966). Bhāratīya saṇa āṇi utsava (mr मजकूर). Nirṇaya Sāgara Buka Prakāśana. 
  13. ^ "झिम्मा-फुगडी.., नाच गं घुमा.. आणि पिंगा...". www.esakal.com (mr मजकूर). 2019-08-02 रोजी पाहिले. 
  14. ^ Gajrani, S. (2004). History, Religion and Culture of India (en मजकूर). Gyan Publishing House. आय.एस.बी.एन. 9788182050648. 
  15. ^ Man in India (en मजकूर). A. K. Bose. 1943. 
  16. a b लेले, यशवंत (२००७). नागपंचमी. साप्ताहिक विवेक. 
  17. a b बाबर, सरोजिनी. माझिया माहेरा जा. 
  18. ^ Babar, Sarojini Krishnarao (1985). Śrāvaṇa, Bhādrapada (mr मजकूर). Mahārāshṭra Rājya Lokasāhitya Samitīcyāvatīne Mahārāshṭra Śānācyā Śikshaṇa Vibhāgā. 
  19. ^ जिप्सी (१०. ६. २०१०). "गाणी मनातली (आवडलेली मराठी गाणी)". 
  20. ^ "गदिमा".