लक्ष्मी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
लक्ष्मी
Raja Ravi Varma, Goddess Lakshmi, 1896.jpg

समृद्धी,संपत्ती - इत्यादींची अधिपती देवता

मराठी लक्ष्मी
संस्कृत लक्ष्मीः
कन्नड ಲಕ್ಷ್ಮಿ
तमिळ லட்சுமி
निवासस्थान पृथ्वी,क्षीरसागर
लोक वैकुण्ठ
वाहन कमळ,गरुड
शस्त्र सुदर्शन चक्र, कौमोदकी गदा, कमळ, शंख
वडील परमेश्वर,समुद्र
आई नदी
पती विष्णु नारायण
अन्य नावे/ नामांतरे विष्णुप्रिया,पद्मा (कल्की),सुवर्णा, हरिणी, हिरण्यावर्णा,माधवी आदित्यवर्णा, पद्मवर्णा, पिङगला, प्रभासा, यशसा, ज्वलन्ती, पद्मिनी, पुष्करिणी, हेममालिनी, हिरण्यरजतस्र्रजा, अश्वपूर्वा, रथमध्या, हस्तिनादप्रबोधिनी, गंधद्वारा, नित्यपुष्टा, करीषिणी, चन्द्रालक्ष्मी, समुद्रराजतनया,मोहिनी
या देवतेचे अवतार सीता,पद्मा, राधा, रुक्मिणी
या अवताराची मुख्य देवता पृथ्वी
मंत्र
नामोल्लेख श्रीमद भागवत, विष्णु पुराण
तीर्थक्षेत्रे कोल्हापूर,वृन्दावन, [[श्रीवीर वेंकट सत्यनारायण स्वामी मंदिर

]]

लक्ष्मी (संस्कृत: लक्ष्मी, IAST: lakṣmī) श्रीवैष्णव, हिंदू देवमंडळातील ऐश्वर्य, सौंदर्य ,शांती ,सत्य ,आणि समृद्धीची यांची अधिष्ठात्री देवी आहे. तिला कमळ,गुलाबाचे फूल प्रिय आहे. दोन हातांत दोन कमळे आहे.लाल,गुलबी रंगाची वस्त्र(साडी) असते. या देवतेचे अवतार सीता, पद्मावती, राधा, रुक्मिणी

पौराणिक आख्यायिकेनुसार समुद्रमंथनातून तिची उत्पत्ती झाली. श्रीनारायण(विष्णु) लक्ष्मी सहित भूतलावर येतात; लक्ष्मी, पृथ्वीच रुप आहे

लक्ष्मी  श्रीविष्णूची( श्रीनारायण) पत्नी आहे, चिक्लीत आणि कर्दम (श्रीसूक्त श्लोकात) हे तिचे पुत्र होत. श्रीरामावतारात सीता , श्रीकृष्णावतारात रुक्मिणी ,कल्की अवतारात पद्मावती म्हणून अवतार घेऊन विष्णुला मदत करते. लक्ष्मी चे माधवी, रमा, कमला, श्री अनेक नावे आहेत. भारतात कलश हे समृद्धीचे आणि पर्यायाने लक्ष्मीचेच प्रतीक समजले जाते. तसेच लक्ष्मी प्राप्तीसाठी श्रीयंत्र स्थापना व पुजन केले जाते. पांढरी कन्हेर, बेल, आंबा वृक्ष हा लक्ष्मीचा वृक्ष आहे. श्रीलक्ष्मीदेवीची उपासना ऋग्वेदात आणि वैष्णवात आहे.

उपासना आणि प्रतीके[संपादन]

श्रीवैष्णव, हिंदू आणि काही धर्मात उपासना करतात. गौड़ीय वैष्णव कृष्ण सहीत राधाची उपासना करतात.

पृथ्वी ,गाय ,रांगोळी,कमळ,निर्सग,चक्र,पूर्ण चन्द्राचे (पौर्णिमा) , अमृताचे हे प्रतीके आहे

शंख हा समुद्रात सापडतो. श्रीवैष्णव व हिंदू धर्मामध्ये शंखाची पूजा महत्त्वाची मानले जाते.श्रीलक्ष्मी नारायणला अधिक प्रिय आहे ; श्रीलक्ष्मीचे प्रतीक व विष्णूंनी धारण केलेल्या चार आयुधांमध्ये एक शंख आहे. शंखाला श्री लक्ष्मी देवीचा भाऊ संबोधतात. शंख ठेवण्याकरिता जे (बहुधा कासवाच्या आकाराचे) आसन असते त्याला अडणी म्हणतात.

 लक्ष्मी म्हणजे लक्षण,चिन्ह म्हणजे निर्सग,फुलांची ,शांती आनंदाची, निराशा दुर करणारी देवी आहे.

Ibu Pertiwi  पृथ्वीची मूर्ती  इंडोनेशिया मध्ये

इतर धर्म[संपादन]

जैन, बौद्ध,शिल्पात अभिषेक लक्ष्मी दिसून येते. दोन हातांत दोन कमळे घेऊन उभ्या आणि बसलेली असलेल्या लक्ष्मीवर दोन बाजूला उभे असलेले हत्ती कुंभातून अभिषेक करीत असल्याचे दाखवातात धरलेली कमळे व ती उभी असलेले कमळ ही सर्व सर्जनाची प्रतीके आहेत असे मानले जाते. पितळखोरे लेणे येथे ही लक्ष्मीचे शिल्प आढळते.कुषाण आणि गुप्तकाळात लक्ष्मीचे ठसे असलेली नाणी दिसून येतात.

तिबेट, नेपाळ आणि दक्षिण-पूर्व आशियाच्या बौद्ध पंथांमध्ये देवी वसुधरा आणि देवी लक्ष्मी सारखे दिसतात

ऋग्वेद हा स्तुतिपर असून पद्यमय आहे. श्रीसूक्त हे देवीच्या वर्णनपर असलेले प्रसिद्ध सूक्त ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलात आहे.ऋग्वेदवेदातील श्रीसूक्त यात लक्ष्मीचा, विष्णुपत्नीचा उल्लेख आहे.देवी लक्ष्मीची उपासना करण्यासाठी श्रीसूक्त समर्पित मंत्र आहे. त्याला 'लक्ष्मी सुक्तम्' देखील म्हणतात. हे सुक्त ऋग्वेदात अधिक प्रसिद्ध बनले आहे. सूक्तकारांची इच्छा लक्ष्मीच्या आश्रयाने अलक्ष्मीचा नाश व्हावा अशी आहे (ऋचा ५). मार्कण्डेय पुराणातील दुर्गासप्तशतीत भीमा या महालक्ष्मीच्या अवताराचे वर्णन आले आहे. मौर्य-शुङग काळात लक्ष्मीची रुपे कोरली गेली. सांची येथे बौद्ध शिल्पात अभिषेक लक्ष्मी दिसून येते. दोन हातांत दोन कमळे घेऊन उभ्या असलेल्या लक्ष्मीवर दोन बाजूला उभे असलेले हत्ती कुंभातून अभिषेक करीत असल्याचे दाखविले दिसते. दुसऱ्या शिल्पात कमळावर लक्ष्मी उभी असून तिच्या दोन्ही हातांत कमळे आहेत असे कोरीवकाम दिसून येते. या शिल्पात् हत्ती हे मेघाचे प्रतीक असून लक्ष्मीने हातात धरलेली कमळे व ती उभी असलेले कमळ ही सर्व सर्जनाची प्रतीके आहेत असे मानले जाते. पितळखोरे लेणे येथे ही लक्ष्मीचे शिल्प आढळते. कुषाण आणि गुप्तकाळात लक्ष्मीचे ठसे असलेली नाणी दिसून येतात.

देवी लक्ष्मीचे अवतार वर्णन[संपादन]

श्रीनारायण(विष्णु) देवी लक्ष्मी सहित रामावतारात सीता , कृष्णावतारात रुक्मिणी अवतारात भूतलावर धेतला. तसेच दक्षिण भारताततिरुपती बालाजी अवतारात पद्मावती ;कलियुगात कल्कि हा विष्णूचा भविष्यात येणारा अवतार तर लक्ष्मी पद्मा अवतार घेणार आहे.

सतयुगात लक्ष्मी नारायण सोबत असते.

  • इयं मम प्रिया लक्ष्मीः सिंहले संभविष्यति

बृहद्रथस्य भूपस्य कौमुद्यां कमलेक्षणा

भार्यायां मम भार्यैषा पद्मानाम्नी जनिष्यति -कल्कि पुराण: 2.6

कल्कि पुराणानुसार, ती माझी प्रिया लक्ष्मी (सिंहले) नामात बेटाचा प्रदेशात जन्म होईल. सिंहल या बेटाचा राजा बृहद्रथ आणि त्यांची पत्नि रानी कौमुडी यांची कमळासारखी सामान डोळे असणारी कन्यादेवी लक्ष्मी आहे .माझी पत्नि पद्मा नावाने ओळखतील.

श्लोक[संपादन]

श्रीलक्ष्मी नारायण श्लोक[संपादन]

शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं

विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्ण शुभाङ्गम् ।

लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यम्

वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥

श्रीअष्टलक्ष्मी[संपादन]

महालक्ष्मीचे आठ रूपे आहेत (श्रीअष्टलक्ष्मी) म्हणून नाव प्रसिद्ध आहे.

लक्ष्मीची आठ रूपे - आदिलक्ष्मी, धनलक्ष्मी, धान्यलक्ष्मी, गजलक्ष्मी, सन्तानलक्ष्मी, वीरलक्ष्मी(धैर्यलक्ष्मी), विजयलक्ष्मी, विद्यालक्ष्मी.

सण-उत्सव[संपादन]

दिवाळी(दीपावली) आश्विन अमावास्येस लक्ष्मीपूजन हा सण साजरा केला जातो.या दिवशी प्रदोषकाळी (संध्याकाळी) लक्ष्मीचे पूजन केले जाते.अनेक घरांत  श्रीसूक्तपठणही केले जाते. काही भक्त श्रीलक्ष्मीनारायणाची आराधना  करतात

आश्विन पौर्णिमा ही कोजागरी पौर्णिमा किंवा शरद पौर्णिमा म्हणून साजरी केली जाते. ही शरद ऋतूतील आश्विन महिन्यात येते. इंग्रजी महिन्याप्रमाणे कोजागरी पौर्णिमा बहुधा ऑक्टोबरमध्ये असते.

कोजागरी पौर्णिमाला बंगाली लोक याला लोख्खी पुजो म्हणतात . दिवशी लक्ष्मीची पूजा करतात.

नामान्तरे[संपादन]

पद्मप्रिया, पद्मानना, पद्माक्षी, इंदिरा, रमा, चंचला, श्री,विष्णुप्रिया,कमला,प्रकृति ,धरणी पृथ्वि ,पद्मा,माधवी ,सुवर्णा, हरिणी, हिरण्यावर्णा, आदित्यवर्णा, पद्मवर्णा, पिङगला, प्रभासा, यशसा, ज्वलन्ती, पद्मिनी, पुष्करिणी, हेममालिनी, हिरण्यरजतस्र्रजा, अश्वपूर्वा, रथमध्या, हस्तिनादप्रबोधिनी, गंधद्वारा, नित्यपुष्टा, करीषिणी, चन्द्रालक्ष्मी, समुद्रराजतनया इतर नावे श्रीसूक्तात दिली आहे.

अग्नेय आशिया- श्री धरणी पृथ्वि रुपाने सम्बोधतात.

हे पण पहा[संपादन]

विष्णु ,लक्ष्मी,वैष्णव धर्म,दशावतार , सात्त्विक आहार , कृतयुग किंवा सत्य युग ,