लक्ष्मी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
लक्ष्मी
Downey Laxminarayan Dev.jpg
श्रीलक्ष्मी देवी चे चित्र

समृद्धी,संपत्ती - इत्यादींची अधिपती देवता

मराठी लक्ष्मी
संस्कृत लक्ष्मीः
कन्नड ಲಕ್ಷ್ಮಿ
तमिळ திருமகள்
निवासस्थान वैकुंठ, क्षीरसागर
लोक देवलोक
वाहन घुबड
शस्त्र सुदर्शन चक्र,शंख
वडील समुद्रदेव,सागर
पती विष्णु
अपत्ये चिक्लीत(श्रीसूक्त)

,जल,अनन्द,श्रीद.

अन्य नावे/ नामांतरे माधवी ,पद्मा, कमला, पद्मप्रिया, पद्मानना, पद्माक्षी, इंदिरा, रमा, चंचला, श्री,माधवी
या देवतेचे अवतार (राधा(रुक्मिणी)(सीता)
या अवताराची मुख्य देवता श्री,श्रीअष्टलक्ष्मी
मंत्र श्री महालक्ष्मै नमः ,श्रीसूक्त

महादेव्यै च विद्महे विष्णु पत्न्यै च धीमहि, तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात् ||

नामोल्लेख महाभारत,विष्णु पुराण
तीर्थक्षेत्रे कोल्हापूर

लक्ष्मी देवी ही श्रीवैष्णव पंथ, हिंदू देवमंडळातील ऐश्वर्य, सौंदर्य ,शांती आणि समृद्धीची यांची अधिष्ठात्री देवी आहे. तिला कमळ,गुलाबाचे फूल प्रिय आहे. दोन हातांत दोन कमळे आहे.लाल,गुलबी रंगाची वस्त्र(साडी) असते

पौराणिक आख्यायिकेनुसार समुद्रमंथनातून तिची उत्पत्ती झाली. श्रीनारायण(विष्णु) लक्ष्मी सहित भूतलावर येतात;

 श्रीविष्णूची( श्रीनारायण) पत्नी आहे,चिक्लीत आणि कर्दम (श्रीसूक्त श्लोकात) तिचे पुत्र होत. रामावतारात सीता , कृष्णावतारात रुक्मिणी म्हणून अवतार घेऊन विवाह केला. लक्ष्मी नाव माधवी,रमा,कमला,श्री अनेक नावे  आहे भारतात कलश हे समृद्धीचे आणि पर्यायाने लक्ष्मीचेच प्रतीक समजले जाते. लक्ष्मीच्या परिवारामध्ये अदिति-निर्ऋति. पृथिवी, शची, राका, सिनीवाली, कुहू, सरमा तसेच यात देवसखा (कुबेर), कीर्ति आणि मणि (म्हणजे यक्ष मणिभद्र) यांचा समावेश आहे. बिल्व ,आंबा वृक्ष हा लक्ष्मीचा वृक्ष आहे. श्रीलक्ष्मीदेवीची उपासना ऋग्वेदात आहे.

सण-उत्सव[संपादन]

दिवाळी(दीपावली) आश्विन अमावास्येस लक्ष्मीपूजन हा सण साजरा केला जातो.या दिवशी प्रदोषकाळी (संध्याकाळी) लक्ष्मीचे पूजन केले जाते.अनेक घरांत  श्रीसूक्तपठणही केले जाते. काही भक्त श्रीलक्ष्मीनारायणाची आराधना  करतात

आश्विन पौर्णिमा ही कोजागरी पौर्णिमा किंवा शरद पौर्णिमा म्हणून साजरी केली जाते. ही शरद ऋतूतील आश्विन महिन्यात येते. इंग्रजी महिन्याप्रमाणे कोजागरी पौर्णिमा बहुधा ऑक्टोबरमध्ये असते.

कोजागरी पौर्णिमाला बंगाली लोक याला लोख्खी पुजो म्हणतात . दिवशी लक्ष्मीची पूजा करतात.

ऐतिहासीक[संपादन]

ऋग्वेद हा स्तुतिपर असून पद्यमय आहे. श्रीसूक्त हे देवीच्या वर्णनपर असलेले प्रसिद्ध सूक्त ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलात आहे.ऋग्वेदवेदातील श्रीसूक्त यात लक्ष्मीचा, विष्णुपत्नीचा उल्लेख आहे.देवी लक्ष्मीची उपासना करण्यासाठी श्रीसूक्त समर्पित मंत्र आहे. त्याला 'लक्ष्मी सुक्तम्' देखील म्हणतात. हे सुक्त ऋग्वेदात अधिक प्रसिद्ध बनले आहे. सूक्तकारांची इच्छा लक्ष्मीच्या आश्रयाने अलक्ष्मीचा नाश व्हावा अशी आहे (ऋचा ५). मार्कण्डेय पुराणातील दुर्गासप्तशतीत भीमा या महालक्ष्मीच्या अवताराचे वर्णन आले आहे. मौर्य-शुङग काळात लक्ष्मीची रुपे कोरली गेली. सांची येथे बौद्ध शिल्पात अभिषेक लक्ष्मी दिसून येते. दोन हातांत दोन कमळे घेऊन उभ्या असलेल्या लक्ष्मीवर दोन बाजूला उभे असलेले हत्ती कुंभातून अभिषेक करीत असल्याचे दाखविले दिसते. दुसऱ्या शिल्पात कमळावर लक्ष्मी उभी असून तिच्या दोन्ही हातांत कमळे आहेत असे कोरीवकाम दिसून येते. या शिल्पात् हत्ती हे मेघाचे प्रतीक असून लक्ष्मीने हातात धरलेली कमळे व ती उभी असलेले कमळ ही सर्व सर्जनाची प्रतीके आहेत असे मानले जाते. पितळखोरे लेणे येथे ही लक्ष्मीचे शिल्प आढळते. कुषाण आणि गुप्तकाळात लक्ष्मीचे ठसे असलेली नाणी दिसून येतात.

श्लोक, नावे आणि प्रतीकचिन्ह[संपादन]

श्रीलक्ष्मी नारायण श्लोक[संपादन]

शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं

विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्ण शुभाङ्गम् ।

लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यम्

वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥ इवलेसे|शंख samudra इवलेसे|लक्ष्मीदेवीची पाद चिन्ह

शंख [संपादन]

शंख हा समुद्रात सापडतो. हिंदू धर्मामध्ये शंखाची पूजा महत्त्वाची मानले जाते.श्रीलक्ष्मी नारायणला अधिक प्रिय आहे

श्रीलक्ष्मीचे प्रतीक व भगवान विष्णूंनी धारण केलेल्या चार आयुधांमध्ये एक शंख आहे. इतकेच नव्हे तर शंखाची पूजा केल्याखेरीज विष्णूची पूजा केल्यास ती त्यास पोहोचत नाही, अशी मान्यता आहे.

शंख ठेवण्याकरिता जे (बहुधा कासवाच्या आकाराचे) आसन असते त्याला अडणी म्हणतात.

शंखाला श्री लक्ष्मी देवीचा भाऊ संबोधतात. 

श्रीलक्ष्मी म्हणजे आनंदाची, आनंदाची, विनोदांची देवी आहे. तिथे स्वच्छता आणि कलात्मक सजावटचे , हसणारे वातावरण असेल जिथे ती असते.

श्रीअष्टलक्ष्मी[संपादन]

श्रीमहालक्ष्मीचे आठ रूपे  आहेत (श्रीअष्टलक्ष्मी) म्हणून नाव प्रसिद्ध आहे. 
श्रीलक्ष्मीची  आठ रूपे - आदिलक्ष्मी, धनलक्ष्मी, धान्यलक्ष्मी, गजलक्ष्मी, सन्तानलक्ष्मी, वीरलक्ष्मी(धैर्यलक्ष्मी), विजयलक्ष्मी, विद्यालक्ष्मी.

सुवर्णा,हरिणी,हिरण्यावर्णा,आदित्यवर्णा,पद्मवर्णा,पिङगला,प्रभासा,यशसा,ज्वलन्ती,पद्मिनी,पुष्करिणी,हेममालिनी,हिरण्यरजतस्र्रजा,अश्वपूर्वा,रथमध्या,हस्तिनादप्रबोधिनी,गंधद्वारा,नित्यपुष्टा,करीषिणी,चन्द्रालक्ष्मी,समुद्रराजतनया इतर नावे श्रीसूक्तात दिली आहे.