महाशिवरात्र

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
महाशिवरात्री उत्सव

माघ महिन्यातील माघ कृष्ण चतुर्दशी तिथीला हिंदू समाजात महाशिवरात्र म्हणतात. [१] प्रत्येक महिन्यातल्या कृष्ण पक्षातील त्रयोदशीयुक्त चतुर्दशीला शिवरात्री असतेच. तरी, महाशिवरात्रीच्या दिवशी शैव पंथीयांबरोबरच सामान्य जनही उपवास करतात, भगवान शिवाची आराधना आणि प्रार्थना करून दुसऱ्या दिवशी उपवास संपवतात. [२] उत्तर भारतात हाच दिवस फाल्गुन महिन्यात गणला जातो, तर इंग्रजी महिन्याप्रमाणे हा दिवस बहुधा फेब्रुवारी किंवा मार्च महिन्यात येतो.

प्राचीनता आणि महत्त्व[संपादन]

संस्कृत पुराण साहित्यापैकी अग्नी पुराण, शिव पुराण, पद्म पुराण या ग्रंथांमध्ये महाशिवरात्री व्रताचे महत्त्व सांगितले आहे. या दिवशी बेलाची पाने वाहून शिवाची पूजा करावी असे या व्रताचे स्वरूप आहे.[३] महाशिवरात्रीला भगवान शंकराने तांडव नृत्य केले अशीही एक आख्यायिका प्रचलित आहे.

महाशिवरात्रीच्याच दिवशी बैद्यनाथ जयंती असते.

पूजाविधी[संपादन]

महाशिवरात्रीला शिवलिंगाची विशेष पूजा होते. पंचगव्य म्हणजे गायीचे दूध, तूप, शेण, गोमूत्र आणि दही लावून शिवलिंगाला अभिषेक करतात. त्यानंतर दूध, दही, तूप, मध आणि साखर या पंचामृताने शिवलिंगावर लेप देतात.. त्यानंतर धोत्रा आणि बेलाची पाने तसेच पांढरी फुले वाहून पूजा करतात. शिवलिंगावर चक्का थापण्याची प्रथा महाराष्ट्रात आहे. [४]

यात्रा[संपादन]

महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने भारतभरात विविध तीर्थक्षेत्रे, तसेच प्रामुख्याने बारा ज्योतिर्लिंगांच्या स्थानी विशेष यात्रा भरतात.[५]

भारतात ठिकठिकाणी शिवमंदिरे असून शिवरात्रीला अशा मंदिरांत यात्रा भरतात.

अन्य कोणतेही उपास न पाळणारे हिंदू पुरुष आश्विनी आणि कार्तिकी या दोन एकादश्यांना आणि महाशिवरात्रीला उपवास करतात.

महाशिवरात्रीच्या दिवशी भरणाऱ्या महाराष्ट्रातील यात्रा[संपादन]

  • श्री अगस्ती मंदिर, ता: अकोले, जिल्हा : अहमदनगर
  • आरमोरी तालुक्याच्या मुख्यालयाजवळच्या पहाडीवरील महादेवगड मंदिर येथे
  • शिवणी-डोंगरगावजवळील चंद्रपूर जिल्ह्याच्या ब्रह्मपुरी तालुक्‍याच्या आवळगाव येथील सुप्रसिद्ध गुरुबाबा देवस्थान परिसरातील यात्रा
  • आष्टीनजीकच्या चपराळा येथील हनुमान मंदिर प्रशांतधाम परिसरातील यात्रा
  • औंढा नागनाथ येथील यात्रा
  • कोल्हापूरपासून १२ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या कणेरी येथील यात्रा
  • सांगली जिल्हा कवठे महांकाळ येथे
  • देवगडजवळची कुणकेश्वरची यात्रा
  • सातारा जिल्ह्यातील लिंब गोवे येथील कोटेश्‍वर मंदिराच्या परिसरात
  • खडकेश्वर, (औरंगाबाद)
  • गडचांदूर (चंद्रपूर जिल्हा)
  • गडचिरोली जिल्ह्यातल्या कुरखेडा तालुक्यातील अरततोंडी येथील मंदिर परिसरातील यात्रा
  • गडचिरोली जिल्ह्यातल्या कुरखेडा तालुक्‍यातील खोब्रामेंढा येथील मंदिर परिसरातील यात्रा
  • औरंगाबादपासून ३५ किलोमीटरवर असलेल्या वेरूळ लेण्यांच्या जवळचे गरुडेश्वर मंदिर येथे.
  • घारापुरी लेण्यांजवळ (मुंबई) येथील यात्रा
  • घृष्णेश्वर, दौलताबाद-मराठवाडा
  • ठाणे जिल्ह्यातील टिटवाळा रेल्वे स्टेशनानजीकचे गंगा गोरजेश्वर देवस्थान परिसरातील यात्रा
  • राजापूर शहरानजीक असलेल्या मौजे धोपेश्वर गावातील धूतपापेश्वर देवस्थानाच्या परिसरात
  • परळी वैजनाथ, बीड जिल्हा
  • पालघर जिल्ह्यातल्या वाडा तालुक्यातील आंबिस्ते गावात असलेल्या नागनाथ मंदिर परिसरात. हे गाव वाडा तालुक्यातील खनिवलीपासून दोन कि.मी.अंतरावर आहे.
  • बनेश्वर (पुणे जिल्ह्यातील नसरापूर) येथे.
  • वैरागडचे भंडारेश्‍वर मंदिर परिसरातील यात्रा
  • भीमाशंकरची यात्रा
  • चामोर्शी तालुक्‍यातील मार्कंडादेव येथील मार्कंडेश्‍वर मंदिर परिसरातील यात्रा

बाह्यदुवे[संपादन]

चित्रदालन[संपादन]

संदर्भ[संपादन]

  1. ^ Marāṭhī viśvakośa (mr मजकूर). Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa. 1973. 
  2. ^ Shandilya, Rajeshwari (2009-01-01). Bharatiya Parva Evam Tyohar (hi मजकूर). Prabhat Prakashan. आय.एस.बी.एन. 9788173156175. 
  3. ^ Shandilya, Rajeshwari (2009-01-01). Bharatiya Parva Evam Tyohar (hi मजकूर). Prabhat Prakashan. आय.एस.बी.एन. 9788173156175. 
  4. ^ USA, IBP (2012-03-03). India Country Study Guide Volume 1 Strategic Information and Developments (en मजकूर). Lulu.com. आय.एस.बी.एन. 9781438774602. 
  5. ^ Yatra 2 Yatra (en मजकूर). Yatra2Yatra. 2009.