श्रावण पौर्णिमा

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
(राखी पौर्णिमा या पानावरून पुनर्निर्देशित)
Jump to navigation Jump to search

श्रावण पौर्णिमा ही श्रावण महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील पंधरावी तिथी आहे.


श्रावणी[संपादन]

श्रावणी पौर्णिमेच्या दिवशी जानवे बदलण्याची प्राचीन वैदिक परंपरा आहे. या हिंदू परंपरेत श्रावणी हा धार्मिक संस्कारविधी सांगितलेला आहे. [१]आजही वैदिक धर्म पाळणाऱ्या बऱ्याच घरांमध्ये श्रावणी पौर्णिमा ही तिथी पुरु़ाषांसाठी यज्ञोपवीत बदलण्याची तिथी म्हणून पाळली जाते.[२] या विधीला श्रावणी म्हणतात.[३] बौद्ध धर्मीयांसाठी सुद्धा हा सण वेगळ्या कारणासाठी महत्त्वाचा आहे. जानवी बदलण्यासाठी श्रावणी पौर्णिमेखेरीज व्यक्तीच्या पोटजातीनुसार अन्य काही दिवसही सांगितले गेले आहेत. गुरुकुलातील विद्यार्थ्यांना शिकविण्याचा पहिला दिवस किंवा ज्याचे शिक्षण पूर्ण झाले आहे अशा विद्यार्थ्यांच्या समावर्तन संस्काराचा दिवस म्हणून श्रावण पौर्णिमा महत्त्वाची मानली जाते असे. [२]

ही पौर्णिमा पोवती पौर्णिमा म्हणूनही ओळखली जाते. कारण त्या दिवशी सुताची पोवती करून ती विष्णू, शिव, सूर्य इ. देवतांना अर्पण करतात. यानंतर ही पोवती घरातील स्त्री-पुरुष धारण करतात.[४] श्रावणीच्या विधीनंतर एखादी गोष्ट पुन्हा नव्याने सुरू केली जाते. एखाद्या श्रावण महिन्यात जर लागोपाठच्या दोन दिवशी पौर्णिमा असतील तर पहिल्या दिवशी नारळी पौर्णिमा आणि दुसऱ्या दिवशी राखी पौर्णिमा असते. तैत्तरीय हिरण्यकेशी श्रावणी दुसऱ्या पौर्णिमेला असते.

रक्षाबंधन सणासाठी राखी विक्री

नारळी पौर्णिमा[संपादन]

श्रावण पौर्णिमेचा दिवस हा भारताच्या समुद्रकिनारी राहणारे प्रांत नारळी पौर्णिमा म्हणून साजरा करतात.[५] समुद्र हे वरुणाचे स्थान समजले जाते.[६] वरुण हा पश्चिमेचा दिक्पाल आहे. त्याला या दिवशी श्रीफळ अर्पण करून त्याच्याविषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्याची हिंदू प्रथा आहे.[७] समुद्राशी एकरूप झालेल्या आणि जीवनात अनन्यसाधारण महत्त्व असलेल्या कोळी समाजाकडून[४] नारळी पौर्णिमेला समुद्राची पूजा केली जाते.[८] मासेमारीसाठी सागरसंचार करणाऱ्यांनी वर्षाकालीन क्षुब्ध सागरावर जाणे थांबवलेले असते. पावसाळ्याचे सुरुवातीचे दिवस हा काळ माशांच्या प्रजननळ, म्हणून या काळात मासेमारी करत नाहीत. श्रावण पौर्णिमेस सागराला श्रीफळ अर्पण करून सागरपूजन झाले की समुद्रात होड्या नेऊन मासेमारी सुरू होते. मासेमारी करणारे कोळी वर्षानुवर्षे हा नियम कटाक्षाने पाळत आले आहेत.[९]

रक्षाबंधन[संपादन]

रक्षाबन्धन

श्रावण पौर्णिमेच्या दिवशी बहुधा राखी पौर्णिमाही असते.[१०] त्यादिवशी बहिणी भावाला राखी बांधतात आणि ओवाळतात. या विधीला रक्षाबंधन म्हणतात.[११] हा मूळ मूळ उत्तरी भारतातला हा सण आता उर्वरित भारतातही पाळला जातो[१२]. या दिवसाची आख्यायिका प्रसिद्ध आहे. देव आणि दानव यांच्यातील युद्ध सुरू होते. देवांचा पराभव होणार असे दिसत असताना देवराज इंद्राची पत्नी इंद्राणी हिने आपल्या इंद्राच्या मनगटाला एक संरक्षक धागा बांधला आणि दुसऱ्या दिवशी देवांचा विजय झाला.[१३] त्या दिवसापासून ही प्रथा सुरू झाली असे मानले जाते. मात्र काळाच्या ओघात आता बहिणीने भावाला राखी बांधावी असा संकेत रूढ झाला आहे.[२][१][१४]

पोळा[संपादन]

श्रावण महिन्यातील अमावास्येला "पोळा"सण साजरा केला जातो. प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील शेतकरी हा सण साजरा करतात. या दिवशी घरातील बैलांना आंघोळ घालून सजवतात.. त्यांना (पुरणपोळीयुक्त) गोडाचे जेवण देतात. या दिवशी बैलांकडून शेतातील कामे करवून घेत नाहीत.[१५] गोठ्यातील भिंती आणि जमिनी शेणाने सारवतात व तांदळाच्या पिठीने त्यावर रांगोळी काढतात.[१]

बौद्ध धर्म[संपादन]

श्रावणी पौर्णिमा हा बौद्ध धर्मीयांचा एक सण आहे. बौद्ध भिक्खूंचा आषाढी पौर्णिमेपासून वर्षावास असतो. तीन महिन्यांच्या काळात भिक्खू एका जागी निवास करून धम्माचा अभ्यास व ध्यान साधनेचे चिंतन नमन करीत असतात. या दिवशी बौद्ध भिक्खू लोकांना धम्माचे नियम व परंपरा यांचे मार्गदर्शन करून सद्वर्तनी बनविण्याचा प्रयत्न करतात.[ संदर्भ हवा ]

हे ही पहा[संपादन]



  1. a b c Mohapatra, J. (2013-12-24). Wellness in Indian Festivals & Rituals: Since the Supreme Divine Is Manifested in All the Gods, Worship of Any God Is Quite Legitimate. (en मजकूर). Partridge Publishing. आय.एस.बी.एन. 9781482816891. 
  2. a b c Festivals of India (en मजकूर). Prabhat Prakashan. आय.एस.बी.एन. 9788187100423. 
  3. ^ जोशी, महादेव शास्त्री (मार्च २०१०). भारतीय संस्कृती कोश खंड नववा. पुणे: भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ. 
  4. a b Bhargava, S. C. Bhatt, Gopal K. (2006). Land and People of Indian States and Union Territories: In 36 Volumes. Maharashtra (en मजकूर). Gyan Publishing House. आय.एस.बी.एन. 9788178353722. 
  5. ^ Phāṭaka, Narahara Raghunātha (1981). Mumbaī Nagarī (mr मजकूर). Br̥hanmumbaī Mahānagarapālikā. 
  6. ^ Babar, Sarojini Krishnarao (1985). Śrāvaṇa, Bhādrapada (mr मजकूर). Mahārāshṭra Rājya Lokasāhitya Samitīcyāvatīne Mahārāshṭra Śānācyā Śikshaṇa Vibhāgā. 
  7. ^ Desingakara, Viththala Srinivasa (1977). Vrata-śiromaṇi (mr मजकूर). Sha. Vi. Desingakara. 
  8. ^ Lall, R. Manohar (2004). Among the Hindus: A Study of Hindu Festivals (en मजकूर). Asian Educational Services. आय.एस.बी.एन. 9788120618220. 
  9. ^ Sonak, Sangeeta M. (2013-10-01). Khazan Ecosystems of Goa: Building on Indigenous Solutions to Cope with Global Environmental Change (en मजकूर). Springer Science & Business Media. आय.एस.बी.एन. 9789400772021. 
  10. ^ Khole, Gajānana Śã (1996). Bhāratīya tīrthakshetre: Bhāratātīla pramukha tīrthakshetre, tīrthakshetrāñcyā anushaṅgāne saṇa va utsava taseca kshetrānushaṅgika māhitīne paripūrṇa (mr मजकूर). Indrāyaṇī Sāhitya Prakāśana. 
  11. ^ Koḷapakara, Muralīdhara Mahānubhāva (1979). Mahānubhāvāñcā itihāsa: sātaśebāvana varshāñcā kālanirṇaya, śake 1142 te 1894 (mr मजकूर). Koḷapakara : pustake miḷaṇyācī ṭhikāṇe, Bābārāva Gurūnātha Āmbekara. 
  12. ^ Kaur, Satvinder (2003). Sarojini Naidu's poetry (en मजकूर). Sarup & Sons. आय.एस.बी.एन. 9788176254281. 
  13. ^ Srinivasan, Radhika; Jermyn, Leslie; Lek, Hui Hui (2001). India (en मजकूर). Times Books International. आय.एस.बी.एन. 9789812321848. 
  14. ^ Kalman, Bobbie (2009-08). India: The Culture (en मजकूर). Crabtree Publishing Company. आय.एस.बी.एन. 9780778792871. 
  15. ^ Cendavaṇakara, Sadānanda (1966). Bhāratīya saṇa āṇi utsava (mr मजकूर). Nirṇaya Sāgara Buka Prakāśana.