त्रिपुरारी पौर्णिमा

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
पाताळेश्वर मंदिर पुणे येथील दीपोत्सव
त्रिपुरी पौर्णिमा विशेष पूजा ओंकारेश्वर मंदिर पुणे

कार्तिक पौर्णिमेला त्रिपुरारी पौर्णिमा किंवा त्रिपुरी पौर्णिमा म्हणतात.[१][२] या दिवशी शिव मंदिरात त्रिपुर वात (उंच खांबावर असलेल्या दिव्याची वात) लावली जाते. एकादशीपासून सुरू झालेले तुळशी विवाह करण्याचा हा शेवटचा दिवस असतो.[३] बौद्ध धर्मात असे मानले जाते की कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी तथागत बुद्धांचा एक पट्टशिष्य धम्म सेनापती सारिपुत्राचे परिनिर्वाण झाले होते. या पौर्णिमेला बौद्ध धर्मीय स्त्री-पुरुष आठ शीलांचे पालन व उपोसथ व्रत करतात.[३] सर्व लहान थोर उपासक-उपासिका एकत्र जमून बुद्ध वंदना घेऊन धम्म उपदेश ग्रहण करतात.शीख धर्मातही या दिवसाचे विशेष महत्त्व आहे.[४] शीख धर्माचे संस्थापक गुरु नानकदेव यांची या दिवशी जयंती साजरी केली जाते.[५]

पौराणिक पार्श्वभूमी[संपादन]

पुष्कर येथे सरोवरात भाविक स्नान करताना

त्रिपुरासुर नावाच्या राक्षसाने खडतर तप करून ब्रह्मदेवाकडून शत्रूंपासून भय राहणार नाही असा वर मागून घेतला या वरामुळे उन्मत्त होऊन तो सर्व लोकांना व देवांनासुद्धा खूप त्रास द्यायला लागला. त्रिपुरासुराची तीन नगरे असून त्याला अभेद्य तट होता.[६] त्यामुळे देवांनाही त्याचा पराभव करता येईना. देवांनी भगवान शंकराची अखेर प्रार्थना केली. तेव्हा शंकरांनी त्याची तिन्ही नगरे जाळून त्याला ठार केले.[७] कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी ही घटना घडल्यामुळे तिला त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हटले जाऊ लागले.[८]या दिवशी घरात, घराबाहेर व देवळातही दिव्याची आरास करून पूजा केली जाते तसेच नदीत दीपदान करून लोक आनंदोत्सव साजरा करतात.[९]

  • उत्तर भारतात या दिवशी स्कंद मूर्तीची पूजा करतात. दक्षिणेत या दिवशी कृत्तिका महोत्सव असतो. त्यात शिवपूजन केले जाते.
कार्तिक पौर्णिमा पूजा

वैकुंठ चतुर्दशी[संपादन]

त्रिपुरारी पौर्णिमेचा आदला दिवस म्हणजे कार्तिक चतुर्दशी. ही 'वैकुंठ चतुर्दशी' म्हणून साजरी केली जाते. चातुर्मासामध्ये विष्णू शेषावर झोपत असल्याने त्या काळात विश्वाचा कारभार शंकराकडे असतो, असे म्हणतात.वैकुंठ चतुर्दशीच्या दिवशी शंकर विष्णूकडे येऊन त्याला कारभार सोपवतात व स्वतः कैलास पर्वतावर तपस्येसाठी जातात. या दिवशी 'हरिहर भेट' म्हणजे विष्णू आणि शंकराची भेट होते, असे मानले जाते.[१०] या दिवशी चतुर्मासाची सांगता होते असे मानले जाते.[४] या दिवशी रात्री शंकराची १००८ नावे घेऊन तुळशी वाहून आणि विष्णूची सहस्र नावे घेऊन बेल वाहून पूजा केली जाते हे या पूजेचे विशेष महत्व आहे.[११] इतर वेळी शंकराला बेल आणि विष्णूला तुळस वाहिली जाते परंतु या पूजेचा त्याला अपवाद आहे. विविध मंदिरांमध्ये तसेच अनेक कुटुंबांमध्येही ही पूजा केली जाते. महाराष्ट्राबरोबरच उज्जैन, वाराणसी या शहरांमधील मंदिरांतसुद्धा 'हरिहर' पूजा केली जाते. चित्रकार राजा रविवर्मा यांनी काढलेले हरिहर भेटीचे चित्र प्रसिद्ध आहे.

दीपोत्सव[संपादन]

त्रिपुरी पौर्णिमेचे औचित्य साधून मंदिर आणि सार्वजनिक ठिकाणी दीपोत्सव साजरा करण्यात येतो हे या दिवसाचे वैशिष्ट्य सांगता येते.मंदिरांमध्ये असलेल्या दगडी दीपमाळा या संध्याकाळी वाती लावून उजळल्या जातात.[१२] भाविक भगवान शंकरापुढे त्रिपुर वात लावून उत्सव साजरा करतात.

चित्रदालन[संपादन]

संदर्भ[संपादन]

  1. ^ Gopal, Dr Krishna; Girota, Phal S. (2003). Fairs and Festivals of India: Chandigarh, Delhi, Haryana, Himachal Pradesh, Jammu and Kashmir, Punjab, Rajasthan, Uttaranchal, Uttar Pradesh (en मजकूर). Gyan Pub. House. 
  2. ^ Cendavaṇakara, Sadānanda (1966). Bhāratīya saṇa āṇi utsava (mr मजकूर). Nirṇaya Sāgara Buka Prakāśana. 
  3. a b "त्रिपुरारी पौर्णिमेनिमित्त मंदिरांमध्ये दीपोत्सव". महाराष्ट्र टाईम्स. ३. ११. २०१७. ११. ११. २०१९ रोजी पाहिले. 
  4. a b c Bairwa, Rajat Gupta, Nishant Singh, Ishita Kirar & Mahesh Kumar. Hospitality & Tourism Management (en मजकूर). Vikas Publishing House. आय.एस.बी.एन. 9789325982444. 
  5. ^ Singh [Author, Ranjit (2013). Golden Crystal (en मजकूर). Unistar Books. आय.एस.बी.एन. 9789351130482. 
  6. ^ R̥gvedī (1979). Āryāñcyā saṇāñcā prācīna va arvācīna itihāsa (mr मजकूर). Prājñapāṭhaśāḷāmaṇḍaḷa. 
  7. ^ "रुपक त्रिपुरारी पौर्णिमेचे". प्रहार. २८.११. २०१२. ११.११.२०१९ रोजी पाहिले. 
  8. ^ Bhatt, Shankarlal C. (2006). Land and People of Indian States and Union Territories: In 36 Volumes. Daman & Diu (en मजकूर). Gyan Publishing House. आय.एस.बी.एन. 9788178353890. 
  9. ^ जोशी , होडारकर, महादेवशास्त्री, पद्मजा (२००१). भारतीय संस्कृती कोश खंड चौथा. पुणे: भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ प्रकाशन. 
  10. ^ Vibhu, Vidya Bhusan (1958). Abhidhana-anusilana (hi मजकूर). 
  11. ^ Vidyarthi, Lalita Prasad; Jha, Makhan; Saraswati, Baidyanath (1979). The Sacred Complex of Kashi: A Microcosm of Indian Civilization (en मजकूर). Concept Publishing Company. 
  12. ^ "कार्तिक पौर्णिमा". transliteral. ११.११.२०१९ रोजी पाहिले.