द्वारका

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.
द्वारकेचे चित्र

द्वारका (किंवा द्वारिका) हे भारताच्या गुजरात राज्यातील प्राचीन शहर आहे. महाभारतातील आख्यायिकेप्रमाणे या शहराची स्थापना भगवान श्रीकृष्णांनी केली. जरासंधाने कालयवनाच्या मदतीने मथुरेवर १७ वेळा आक्रमण करून यादवांचा पराभव केला.१८ व्या वेळी जरासंध व कालयवनाने मथुरेवर आक्रमण केल्यामुळे कृष्णाने विश्वकर्मा याच्या मदतीने द्वारका शहराची निर्मिती केली. ही द्वारका म्हणजे सोन्याची नौकाच होती. द्वारकेचे प्रवेशद्वार अद्भुत होते.जरासंधासारखे शत्रू द्वारकेत सहजासहजी प्रवेश करू शकणार नाहीत अशी या प्रवेशद्वाराची रचना होती, असे सांगितले जाते.

आजच्या द्वारका शहरात श्रीकृष्णाचे मोठे पुरातन मंदिर आहे.

आदि शंकराचार्यांनी जी चार पीठे स्थापन केली त्यांपैकी एक पीठ द्वारका येथे आहे, त्याला कालिका मठ किंवा शारदा मठ म्हणतात. (इतर पीठे (मठ) - दक्षिण भारतातील रामेश्वर येथील शृंगेरी ज्ञानमठ, ओरिसा राज्यातील पुरी येथी गोवर्धन मठ, उत्तरांचल राज्यातील बद्रिकाश्रम येथे असलेला ज्योतिर्मठ).

आख्यायिकेप्रमाणे मूळ द्वारका ही बेटावर वसलेली होती व येथे बंदर होते. ह्या बंदराची प्रगत अर्थव्यवस्थेमुळे आर्थिकदृष्ट्या पुढारलेले शहर म्हणून ख्याती होती. गांधारीच्या शापामुळे कृष्ण जाणून होता की एक दिवशी यादवांच्या कुलनाशाबरोबरच द्वारकेचाही नाश होईल. यादवांनी आपसात लढून आपला कुलनाश करून घेतल्यानंतर द्वारका समुद्रात बुडाली.

आजही (२०१९ साली) बेट द्वारका नावाचे एक वेगळे गाव आहे. ओखा बंदरातून होडीने या द्वारका बेटावर जाता येते.

कृष्णाचा जन्म मथुरा येथे झाला, पण त्याने द्वारकामध्ये राज्य केले. इथे त्याने संपूर्ण देशाची लगाम आपल्या हातात घेतली. पाण्डव समर्थन दिले. धर्म जिंकला आणि शिशुपाल आणि दुर्योधन यासारख्या अधर्मी राजांचा नाश केला. त्यावेळी द्वारका ही राजधानी बनली. अनेक ठिकाणचे महान राजे या ठिकाणी भगवान कृष्णाचा सल्ला घ्यायचे. या जागेचे धार्मिक महत्त्व आहे, रहस्य कमी देखील नाही. असे म्हणतात की कृष्णाच्या मृत्यूसोबतच हे शहर समुद्रात बुडले. आजही त्या शहराचे अवशेष येथे आहेत.

परिसरातील तीर्थक्षेत्र[संपादन]

गोमती द्वारका[संपादन]

द्वारकाच्या दक्षिणेस एक लांब तलाव आहे. याला 'गोमती तलाव' म्हणतात. त्याच्या नावावरूनच द्वारकाला गोमती द्वारका म्हणतात.

निष्पाप कुण्ड[संपादन]

या गोमती तलावाच्या वर नऊ घाट आहेत. त्यापैकी शासकीय घाटाजवळ एक तलाव आहे, ज्याला निष्पाप कुंड असे नाव आहे. त्यात गोमतीचे पाणी भरले आहे. खाली उतरण्यासाठी एक पक्का जिना बनविला गेला आहे. या निष्पाप कुंडामध्ये स्नान करून प्रवासी प्रथम स्वत: ला शुद्ध करतात. बरेच लोक आपल्या पूर्वजांच्या नावावर वस्तू दान करतात.

रणछोड़ जी मंदिर[संपादन]

गोमतीच्या दक्षिणेस पाच विहिरी आहेत. निष्पाप कुंडामध्ये स्नान केल्यानंतर प्रवासी या पाच विहिरींच्या पाण्याने गुळण्या करतात. मग ते रणछोडजीच्या मंदिराकडे जातात. वाटेत बरीच छोटी मंदिरे आहेत - कृष्णा जी, गोमती माता आणि महालक्ष्मीची मंदिरे. रणछोडजींचे मंदिर द्वारकाचे सर्वात मोठे आणि उत्कृष्ट मंदिर आहे. भगवान कृष्णाला तेथे रणछोडजी म्हणतात. समोर श्रीकृष्णाची चार फूट उंच मूर्ती आहे. ते चांदीच्या सिंहासनावर बसले आहेत. काळ्या दगडाने मूर्ती बनविली आहे. त्यात हिरे आणि मोती चमकतात. गळ्यातील अकरा सोन्याचे हार मानेवर पडले आहेत. मौल्यवान पिवळे कपडे परिधान केले. देवाचे चार हात आहेत. एकास शंख आहे, एकाकडे सुदर्शन चक्र आहे. एकामध्ये गदा आणि एकामध्ये कमळांचे फूल. डोक्यावर सोन्याचा मुकुट आहे. लोक देवाभोवती फिरतात आणि त्यावर फुले व तुळशीची पाने देतात. चांदीच्या प्लेट्स फ्रेमवर आच्छादित आहेत. मंदिराच्या छतावर उत्तम मौल्यवान झूमर लटकलेले आहेत. एका बाजूला माथ्यावर जाण्यासाठी जिना आहे. पहिल्या मजल्यावर अंबादेवीची मूर्ती आहे - अशी सात मजले असून एकूण मंदिर शंभर आणि चाळीस फूट उंच आहे.

परिक्रमा[संपादन]

रणछोडजीच्या दर्शना नंतर मंदिर परिक्रमा केली जाते. मंदिराची भिंत दुहेरी आहे. दोन भिंतींमध्ये इतकी जागा आहे की माणूस फिट बसू शकतो. हा परिक्रमा करण्याचा मार्ग आहे. रणछोडजीच्या मंदिरासमोरील शंभर फूट उंच जगमोहन आहे. यात पाच मजले असून ६० खांब आहेत. रणछोडजी नंतर येथे परिक्रमा केली जाते. त्याच्या भिंतीही दुहेरी आहेत.

दुर्वासा आणि त्रिविक्रम मंदिर[संपादन]

दक्षिणेकडील बाजूला दोन मंदिरे आहेत. दुर्वासाजींपैकी एक आणि त्रिविक्रमजीच्या दुसर्‍या मंदिराला टीकमजी म्हणतात. त्यांचे मंदिरही सजलेले आहे. मूर्ती अतिशय चित्तथरारक आहे. आणि कपडे आणि दागिने मौल्यवान आहेत. त्रिविक्रमजीच्या मंदिरास भेट दिल्यानंतर, प्रधुमानजींच्या दर्शनासाठी यात्रेकरू या कुशेश्वराच्या देवळात जातात. मंदिरात एक प्रचंड तळघर आहे. यात शिवांचा लिंग आणि पार्वतीचा पुतळा आहे.

कुशेश्वर मंदिर[संपादन]

कुशेश्वर शिव मंदिराच्या दक्षिणेकडे सहा मंदिरे आहेत. त्यापैकी अंबाजी आणि देवकी मातांची मंदिरे विशेष आहेत. रणछोडजी मंदिराजवळ राधा, रुक्मिणी, सत्यभामा आणि जाम्बुवंतीची छोटी मंदिरे आहेत. त्यांच्या दक्षिणेला भंडारा आहे आणि भंडाराच्या दक्षिणेस शारदा-मठ आहे.

द्वारकानगरीवरील पुस्तके[संपादन]