केशवराव सोनवणे

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
सहकार महर्षी केशवराव सोनवणे
केशवराव सोनवणे



जन्म २६ मे, १९२४ (1924-05-26) (वय: ९४)
लातूर जिल्हा
मृत्यू ८ नोव्हेंबर इ.स. २००६
लातूर
राष्ट्रीयत्व भारतीय
राजकीय पक्ष भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस

केशवराव सोनवणे (जन्म : लातूर जिल्हा, इ.स. १९२४; मृत्यू : लातूर, ८ नोव्हेंबर, इ.स. २००६) हे महाराष्ट्र राज्याचे सहकार मंत्री होते. ते मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांच्या मंत्रिमंडळात कॅबिनेट मंत्री होते. ते औसा मतदारसंघातून दोन वेळा व लातूर मतदारसंघातून दोन वेळा असे एकून ४ वेळा आमदार म्हणून निवडून आले होते.[१]

संक्षिप्त परिचय[संपादन]

केशवराव सोनवणे औसा तालुक्यातील मोगरगा गावचे रहिवासी. त्यांचे शालेय शिक्षण लातूरमध्ये झाले. त्यानंतर ते हैदराबादेतील उस्मानिया विद्यापीठातून बी.ए. एल्‌एल.‍बी. झाले. शिक्षण संपवून ते लातुरात आले. केशवराव सोनवणे यांचा जन्म १९२४ या साली झाला. १९५७ ला ते आमदार म्हणून लातूर विधानसभा मतदार संघातून निवडून आले. पुन्हा १९६२ ला लातूर मतदार संघातून आमदार म्हणून निवडून आले. त्यानंतर त्यांनी ५ वर्ष सहकारमंत्री म्हणून काम केलं. ५ वर्षात त्यांनी मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण, मारोतराव कन्नमवार, वसंतराव नाईक यांच्या मंत्रिमंडळांत काम केले. कै. वैकुंठभाई मेहता, कै. धनंजय गाडगीळ यांच्यासारख्या दिग्गजांकडून 'सहकार महर्षी' म्हणून केशवराव सोनवणे यांना पदवी मिळाली.

केशवराव सोनवणे यांनी महाराष्ट्रात सहकाराचे जाळे उभे केले. केशवराव सोनवणे व त्यांचे वडील बंधू माणिकराव सोनवणे यांच्यावर मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांचे खास प्रेम होते. सोनवणे यांनी लातूरला पहिली सहकारी ऑईल इंडस्ट्री (डालडा फॅक्टरी) उभी केली. लातूरला जवाहर सूतगिरणी, तेरणा साखर कारखाना, किल्लारी साखर कारखाना वगैरेंची उभारणी केशवरावजी सोनवणे यांच्याच काळात झाली. त्यांनी वकिलीही केली. त्यांच्या काळात लातूर व उस्मानाबाद जिल्ह्यात सहकारी चळवळ मोठ्या प्रमाणात वाढली. जुन्या उस्मानाबाद जिल्ह्यातील ११ तालुक्यात त्यांची पकड होती. त्यांना तीन मुलगे व चार मुली आहेत. दिलीप सोनवणे हे लातूर मार्केट कमिटीचे सचिव आहेत. नितीन सोनवणे व प्रवीण सोनवणे हे शेतीत आहेत.

राजकीय कारकीर्द[संपादन]

यशवंतराव चव्हाणांनी १९५७मध्ये केशवरावांचे मोठे बंधू माणिकराव यांना लातूर येथून काँग्रेसतर्फे विधानसभेची निवडणूक लढविण्यास सांगितले. त्या वेळी त्यांनी आपल्याऐवजी " मित्र चंद्रशेखर वाजपेयी यांना उमेदवारी द्या ", असे सांगितले. यशवंतरावांनी "आम्ही सोनवणेच्या घरात तिकीट द्यायचे ठरवले आहे ", असे म्हटल्यावर माणिकरावांनी नुकतेच वकील झालेल्या केशवरावांचे नाव सुचविले. विधानसभेची ती निवडणूक लढवून केशवराव पहिल्यांदा आमदार झाले. त्यानंतर सन १९५७ ते ६७ अशी सलग दहा वर्षे केशवराव लातूरचे आमदार होते. १९६२ ते ६७ या काळात ते यशवंतराव चव्हाण यांच्या मंत्रिमंडळात सहकारमंत्री होते. पुढे १९७१ ते ८० अशी दहा वर्षे ते आमदार म्हणून औसातून निवडून येत होते. सहकारमंत्री असताना महाराष्ट्रात सहकाराचे जाळे पसरविण्यासाठी केशवरावांनी खूप परिश्रम घेतले.[२]

केशवरावांनी शिवराज पाटील यांना लातूर मतदारसंघातून आमदारकीचे तिकिट मिळविण्यासाठी मदत केली़ होती. [३]

लढलेल्या निवडणुका[संपादन]

वर्ष मतदार संघ पक्ष परिणाम मतसंख्या विरोधी उमेदवार विरोधी पक्ष विरोधी पक्ष मतसंख्या
१९५७ लातूर भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस विजयी १४७८५ विठ्ठलराव केळगावकर IND १२१७८ [४]
१९६२ लातूर भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस विजयी २३०४९ रामचंद्र गोविंद IND १४०३६ [५]
१९६७ लातूर भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पराभुत २८९४८ बापू काळदाते SSP २४४७० [६]
१९७२ औसा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस विजयी ४४१५३ दिनकरराव फतेपूरकर CPI १४२१६ [७]
१९७८ औसा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस विजयी १९३२१ पाटील माधवराव संतराम IND १४०३६ [८]

सामाजिक कार्य[संपादन]

लातूर पूर्वी ज्या उस्मानाबाद जिल्ह्यात होते त्या जिल्ह्यात केशवरावांनी जिल्हा बँक आणली. त्यांनी तेरणा सहकारी साखर कारखाना, किल्लारी साखर कारखाना, जवाहर सूतगिरणी यांची स्थापना करवली. त्यांच्याच प्रयत्‍नाने उस्मानाबाद जिल्ह्यात आशिया खंडातील सर्वात मोठी डालडाची फॅक्टरी सुरू झाली. जिल्ह्यातील सहकाराची मुहूर्तमेढच त्यांनी रोवली. त्यांनीच १९६३मध्ये बाजार समितीचा कायदा तयार केला. त्यांची राहणी इतकी साधी होती की, ते कधीही विश्रामगृहावर थांबले नाहीत. स्वतःचा बाडबिस्तारा कायम सोबत ठेवत. लातूरच्या राहत्या घरात बाहेरच्या बाजूला बेडिंग टाकून रात्री दोन-दोन वाजेपर्यंत ते कार्यकर्त्यांसोबत गप्पा मारत व तेथेच झोपत.केशवराव हे काँग्रेस पक्षाच्या मराठवाडा प्रदेश समितीचे अध्यक्ष होते. त्यांनी बहुजन समाजाच्या अनेक होतकरू मुलांना नोकर्‍या मिळवून दिल्या आणि काहींना राजकारणात पुढे आणले.  

महाराष्ट्राचे शिल्पकार कै. यशवंतराव चव्हाण यांच्या मंत्रिमंडळातील अत्यंत विश्वासू महाराष्ट्रात सहकाराचे जाळे उभे करणारे जुन्या पिढीतील धुरंदर राजकारणी म्हणून सहकार महर्षी केशवराव सोनवणे यांचे नाव अग्रेसर घ्यावे लागेल. सहकार क्षेत्राची मुहूर्तमेढ रोवून महाराष्ट्राचा लौकिक वाढविणारे केशवराव सोनवणे मात्र कुठल्याही सहकार संस्थेवर स्वतः राहिले नाहीत हे त्यांचे मोठेपणच आजच्या सहकार चळवळीला मार्गदर्शक ठरेल. सहकार महर्षी केशवराव सोनवणे यांचा जन्म १९२४ या साली झाला. लातूर येथील गव्हर्नमेंट हायस्कूलमध्ये दहावी पास झाल्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी हैद्राबाद येथून उस्मानिया विद्यापीठ गाठले. एल. एल. बी. पूर्ण करून त्यांनी लातुरात वकिली व्यवसायाला सुरुवात केली.

१९५७ ला मुंबई विधानसभेची निवडणूक लागली. महाराष्ट्राचे शिल्पकार कै. यशवंतराव चव्हाण यांच्या निरोपावरून निवडणूक लढवली. १९५७ ला शेकापचे अँड. विठ्ठालराव केळगावकर यांचा पराभव केला. त्यानंतर स्वतंत्र महाराष्ट्राच्या १९६२ च्या निवडणुकीत त्यांनी समाजवादी पक्षाचे बाबासाहेब परांजपे यांचा पराभव केला. या दरम्यान १९६२ ते ६७ पर्यंत तब्बल पाच वर्षे महाराष्ट्राचे सहकारमंत्री म्हणून त्यांनी केलेले काम आजच्या सहकार चळवळीसाठी मार्गदर्शक ठरले आहे.

कै. वैकुंठभाई मेहता, कै. धनंजय गाडगीळ यांच्यासारख्या दिग्गजांकडून 'सहकार महर्षी' म्हणून केशवराव सोनवणे यांना पदवी मिळाली. सहकारमंत्री म्हणून त्यांनी आशिया खंडातील सहकार तत्वावरील पहिली तेल गिरणी (डालडा फँक्टरी) लातूर येथे उभी केली. डालडा फँक्टरी व जवाहर सूतगिरणीची उभारणी करून केशवरावांनी महाराष्ट्राचा नावलौकिक वाढविला. शेतकरी सहकारी साखर कारखाना किल्लारी, तेरणा सहकारी साखर कारखाना, उदगीरची दुध डेअरी, जिल्हा बँक व दयानंद शिक्षण संस्थेची मुहूर्तमेढही त्यांनीच रोवली. जिल्ह्यासह महाराष्ट्रात सहकाराची मुहूर्तमेढ रोवणाऱ्या केशवराव सोनवणे यांनी मात्र कुठल्याही संस्थेवर स्वतः न राहता उत्तमरीत्या चालवून दाखवली.

लातुरात आज उभी असलेली सातमजली बँकेची इमारत सुद्धा त्यांच्याच काळात उभी राहिली. त्यांचे सहकार क्षेत्रातील योगदान पाहता महाराष्ट्राचे आद्य सहकार चळवळीचे नेते म्हणून त्यांनी केलेल्या कामाचा महाराष्ट्राचे शिल्पकार कै. यशवंतराव चव्हाण यांनी गौरव केला होता.१९७२ ला औसा विधानसभेत शेकापचे दिनकरराव फत्तेपुरकर यांचा पराभव करून केशवराव यांनी तत्कालीन उस्मानाबाद जिल्ह्यातील ११ तालुक्यांवर आपली राजकीय पकड निर्माण केली. त्यानंतर १९७८ मध्ये अपक्ष माधवराव पाटील यांनाही पराभूत केले.१९७८ ला शरद पवार यांना पहिल्यांदा मुख्यमंत्री करण्यात केशवराव सोनवणे यांचे फार मोठे योगदान होते. मात्र शरद पवारांनी त्यांचीही पुढे आठवण ठेवली नाही. [९] [१०]त्यानंतर राजकारणातून निवृत्ती पत्करलेले केशवराव सोनवणे यांनी राजकारणात व सहकार चळवळीत मार्गदर्शकाची भूमिका वठवली.

दयानंद शिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी केलेले शैक्षणीक काम मराठवाड्यासाठी भूषणावह आहे. त्यांच्या निधनामुळे महाराष्ट्राच्या सहकार चळवळीची मोठी हानी झाली असून सहकार चळवळीचा मार्गदर्शक हरवला आहे. सहकार चळवळीचा आद्य महर्षी काळाच्या पडद्याआड कायमचा निघून गेला. त्यांनी सहकार चळवळीत घालून दिलेले आदर्श आजच्या सहकार चळवळीला निश्चितच मार्गदर्शक आहेत. सहकार क्षेत्र उभे केले मात्र कुठल्याही सहकारी संस्थेवर स्वतः न राहता त्या उत्तमरीत्या चालवून दाखविल्या. त्यांनी महाराष्ट्रातील सहकार चळवळीला देश पातळीवर पोहोचविण्याचे काम केले.

निधन व शोकभावना[संपादन]

केशवराव सोनवणे यांचे वयाच्या ८३ व्या वर्षी वृद्धापकाळाने राहत्या घरी निधन झाले. मागील काही दिवसांपासून त्यांची प्रकृती अत्यवस्थ होती. मंगळवारी दि. ७ नोव्हेंबर २००६ रोजी त्यांची प्रकृती गंभीर बनली. त्यांच्या निवासस्थानी अनेकांची रीघ लागली. आज ८ नोव्हेंबर २००६ दुपारी त्यांची प्राणज्योत मालवली.

मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख[संपादन]

माजी सहकार मंत्री आणी राज्यातील सहकार चळवळीचे 'महर्षी' केशवराव सोनवणे यांच्या निधनाने सहकार क्षेत्राचे मार्गदर्शक आणी प्रेरक आमच्यातून गेले आहे. अशा शब्दात मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख यांनी आपल्या शोकभावना व्यक्त केल्या. केशवराव हे प्रथम १९५७ मध्ये मुंबई राज्याच्या विधानसभेत निवडून आले. त्यानंतर ते १९६२ मध्येही निवडून आले आणी सहकार मंत्री झाले.

स्व. यशवंतरावजींसारख्या ताकदीच्या आणी सहकारातील आदर्श व्यक्तिमत्वाचा सहवास त्यांना लाभला. त्यामुळे त्यांच्या काळात केवळ मराठवाड्यासाठीच नव्हे तर राज्याच्या सहकार क्षेत्राच्या विकाससाठी महत्वपूर्ण निर्णय घेण्यात आले. आशिया खंडातील पहिली सहकारी तत्वावर चालविली जाणारी तेल गिरणी व लातूर येथील जवाहर सुत गिरणीची उभारणी करून केशवरावांनी महाराष्ट्राचा नावलौकिक वाढवला. वैकुंठभाई मेहता आणी धनंजय गाडगीळ यांच्या सारख्या मान्यवरांकडून त्यांना 'सहकार महर्षी' अशी पदवी मिळाली. दयानंद महाविदयालयाच्या माध्यमातून त्यांनी केलेले शैक्षणिक कार्य संपूर्ण मराठवाड्यासाठी भुषणावह आहे. केशवरावांच्या निधनामुळे महाराष्ट्राच्या सहकार चळवळीची मोठी हानी झाली आहे. असेही मुख्यमंत्री आपल्या शोकसंदेशात म्हणतात.

आ. दिलीपराव देशमुख[संपादन]

उस्मानाबाद जिल्ह्यास सहकाराची ओळख करून देण्याचे काम केशवरावजी सोनवणे यांनी केले. त्यांनी तेरणा सहकारी साखर कारखाना, किल्लारी सहकारी साखर कारखाना,जवाहर सूतगिरणी , डालडा फॅक्टरी असे महत्वाचे प्रकल्प उभा केले. त्यांच्या निधनाने फार मोठी राजकीय पोकळी निर्माण झाली असून सोनवणे कुटुंबियांच्या दुःखात मी व्यक्तिशः आणी देशमुख परिवार सहभागी आहे.

त्र्यंबकदास झंवर[संपादन]

मराठवाड्यातील सहकाराचे प्रणेते, उस्मानाबाद जिल्ह्यास सहकाराची ओळख करून देणाऱ्या केशवराव सोनवणे यांनी अनेक सहकारी साखर कारखाने,जवाहर सूतगिरणी , डालडा फॅक्टरी उभारली. निष्कलंक चारित्र्य, स्वच्छ प्रतिमेचे नेते, स्पष्टवक्ते, निर्भीड व्यक्तिमत्व असलेल्या केशवराव सोनवणे यांचे लातूर, औसा तालुक्याला सातत्याने मार्गदर्शन लाभले.

ॲड. बळवंत जाधव[संपादन]

सहकारात झोकून देऊन लातूरच्या विकासाची मुहूर्तमेढ केशवराव सोनवणे यांनी रोवली. तेच खऱ्या अर्थाने लातूर जिल्ह्याच्या विकासाचे शिल्पकार होते,अशी प्रतिक्रिया शिवसेनेचे माजी जिल्हाप्रमुख ॲड. बळवंत जाधव यांनी दिली.

चंद्रशेखर बाजपाई[संपादन]

कै. केशवरावजी सोनवणे यांच्या निधानाबद्दल प्रतिक्रीया व्यक्त करताना स्वतंत्र सैनिक चंद्रशेखरदादा बाजपाई म्हणाले की, कै. यशवंतराव चव्हाण यांनी बहुजन समाजातील एक होतकरू म्हणून मंत्रिपदासाठी निवड केली होती. अनेक नेत्यांवर भ्रष्टाचाराचे आरोप झाले मात्र केशवराव एक प्रामाणिक व्यक्ती होते. अत्यंत मनमिळावू व सर्वांशी गोडीगुलाबीने वागणारे असे ते बहुजन समाजाचे कार्यकर्ते होते. केंद्रीय गृहमंत्री शिवराज पाटील चाकूरकरांना राजकारणात पाठींबा देण्यात केशवरावजी सोनवणे यांचा सिंहाचा वाटा आहे. असे यावेळी चंद्रशेखरदादा बाजपाई म्हणाले.

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. "Ausa (Maharashtra) Election Results 2014, Current and Previous MLA". elections.in. 18 April 2015 रोजी पाहिले. 
  2. "Loksatta(Marathi Newspaper)". loksatta.com. 18 April 2015 रोजी पाहिले. 
  3. "ODYSSEY OF MY LIFE". google.co.in. 18 April 2015 रोजी पाहिले. 
  4. भारत निर्वाचन आयोग(१९५७)
  5. भारत निर्वाचन आयोग(१९६२)
  6. भारत निर्वाचन आयोग(१९६७)
  7. भारत निर्वाचन आयोग(१९७२)
  8. भारत निर्वाचन आयोग(१९७८)
  9. "शरद पवारांचा खिसा फाटलाय". ejanshakti.com. 26 May 2018 रोजी पाहिले. 
  10. "राष्ट्रवादीची पडझड सुरूच! - Janshakti | DailyHunt". DailyHunt (en मजकूर). 2018-06-03 रोजी पाहिले.