भारतातील बौद्ध धर्माचा इतिहास

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
(भारतामध्ये बौद्ध धर्म या पानावरून पुनर्निर्देशित)

बौद्ध धर्म हा एक जागतिक धर्म आहे, जो मगधच्या प्राचीन साम्राज्याच्या (आताचे बिहार, भारत) सभोवती उभा आहे आणि सिद्धार्थ गौतम, "बुद्ध" ("जागृत व्यक्ती") यांच्या शिकवणींवर आधारित आहे. बुद्धांच्या जीवनकाळात सुरू हा बौद्ध धर्म मगधाबाहेर पसरला.

बौद्ध मौर्य सम्राट अशोकांच्या साम्राज्याच्या काळात बौद्ध समाज दोन शाखांमध्ये विभागला गेला: महासंघिका आणि स्थवीरवाद, हे दोन्ही बौद्ध समाज भारतभर पसरले आणि अनेक उप-संप्रदायात विभागले गेले. आधुनिक काळामध्ये बौद्ध धर्माच्या दोन प्रमुख शाखा अस्तित्वात आहेतः श्रीलंका आणि दक्षिणपूर्व आशियातील थेरवाद आणि हिमालयीन आणि पूर्व आशियातील महायान.

प्राचीन भारतात सम्राट अशोक नंतर पुढे, बौद्ध धर्म आणि बौद्ध मठांच्या प्रथांना १२ व्या शतकादरम्यान सामान्य लोक आणि राजेशाही यांचा पाठिंबा प्राप्त झाला होता परंतु सामान्यतः इ.स. १ सहस्र वर्षामध्ये यात घट झाली होती, ज्यात त्यांच्या अनेक पद्धती आणि विचार हिंदू धर्मातील होत्या. १२ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात इस्लामचे आगमन झाल्यानंतर हिमालयीन भाग आणि दक्षिण भारताव्यतिरिक्त बौद्ध धर्म भारतात जवळजवळ विलुप्त झाला.

हिमालयाच्या परिसरातील सिक्कीम, लडाख, अरुणाचल प्रदेश, पश्चिम बंगालमधील दार्जिलिंग पर्वतरांग आणि उच्च हिमाचल प्रदेशमधील लाहौल आणि स्पीति भागात बौद्ध धर्म हा मुख्य किंवा मोठा धर्म आहे. याव्यतिरिक्त बौद्ध अवशेष आंध्रप्रदेशात आढळतात, जे महायान बौद्ध धर्माचे मूळ आहे. गेल्या शंभर वर्षांपासून बौद्ध धर्माची भारतामध्ये पुनर्निर्मिती होत आहे, कारण बऱ्याच भारतीय बुद्धिमतांनी बौद्ध, तिबेटी निर्वासित लोकांचे स्थलांतर केले आणि लक्षावधी हिंदू दलितांनी बौद्ध धर्मात धर्मांतर केले. २०११ च्या जनगणनेनुसार, भारताच्या लोकसंख्येमध्ये ०.७% किंवा ८५ लाख बौद्ध व्यक्ती आहेत. इतर अहवालानुसार भारतीय लोकसंख्येत ५% ते ६% (६ ते ७ कोटी) बौद्ध आहे तर प्रसिद्ध भारतीय बौद्ध नेते व भिक्खु भदंत आर्य नागार्जुन सुरई ससाई यांच्या मते, भारतात १० कोटी बौद्ध अनुयायी आहेत.

सिद्धार्थ गौतम - बुद्ध[संपादन]

मुख्य लेख: गौतम बुद्ध

बुद्धांचा जन्म शाक्य राज्याच्या शुद्धोधन नावाच्या राजाकडे नेपाळमधील लुंबिनी येथील कपिलवस्तु मध्ये झाला. सामाना पद्धतीचे साधना आणि ध्यान केल्यानंतर, बुद्धांनी स्व-आनंद आणि आत्म-संवेदनांच्या कणांपासून दूर राहण्याचा मार्ग बौद्ध मध्यममार्ग शोधला.

सिद्धार्थ गौतम यांनी बोधगयामधील पिंपळ वृक्षाखाली बसून ज्ञान प्राप्त झाले, त्या पिंपळ वृक्षास बोधी वृक्ष म्हणून ओळखले जाते. तेव्हापासून गौतमला परिपूर्णपणे स्वयं जागृत करणारा असे ‘सम्यकसंबुद्ध’ म्हणून ओळखले जाते. बुद्धांनी मगधच्या शासक, सम्राट बिंबिसाराकडे संरक्षण प्राप्त केले. या सम्राटाने बौद्ध धर्माला वैयक्तिक विश्वास म्हणून स्वीकारले आणि अनेक बौद्ध विहाराची स्थापना करण्याची परवानगी दिली. अखेरीस संपूर्ण क्षेत्राचे पुनर्नामित बिहार म्हणून झाले.

बौद्ध[संपादन]

बौद्ध चळवळी[संपादन]

भारतामध्ये बौद्ध धर्माचे सशक्तीकरण[संपादन]

धर्म गुरू[संपादन]

भारतामध्ये बौद्ध धर्माचा ऱ्हास[संपादन]

भारतामध्ये बौद्ध धर्माचे पुनरुज्जीवन[संपादन]

बौद्ध धर्म हा इ.स पू. सहाव्या शतकापासून ते इ.स. ८व्या शतकापर्यंत भारतात प्रमुख धर्म बनून राहिलेला आहे. तर सम्राट अशोक यांच्या काळात बौद्ध धर्म अखंड भारताचा राजधर्म होता. परंतु कालांतराने देशी-विदेशी धर्मांच्या रक्तरंजित आणि हिंसक कार्यांशी सामना करता करता बौद्ध धर्म भारतात 12व्या शतकानंतर नाहिसा झाला परंतु हिमालयीन प्रदशांत हा धर्म तगून राहिला. २०व्या शतकात आधुनिक भारताचे निर्माते आणि महान बौद्ध विद्वान डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या लाखों अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्विकारून बौद्ध धर्माचे भारतात पुनरुत्थान केले. बोधीसत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रभावामुळे एका सर्वेक्षणानुसार मार्च १९५९ पर्यंत भारतात जवळजवळ १.५ ते २ कोटी दलितांनी बौद्ध धर्म ग्रहन केला होता. आज सुद्धा दरवर्षी लाखोंच्या संख्येने लोक बौद्ध धर्मात प्रवेश करतात.

बौद्धांची भारतामधील स्थिती[संपादन]

२०११ च्या जनगणनेनुसार, १% पेक्षा जास्त बौद्धांची संख्या असलेली राज्ये[१]
राज्य बौद्ध लोकसंख्या (%) बौद्ध लोकसंख्या
सिक्कीम २७.३९% 167,216
Arunachal Pradesh 11.77% 162,815
Mizoram 8.51% 93,411
Maharashtra 5.81% 6,531,200
Tripura 3.41% 125,385
Himachal Pradesh 1.10% 78,659
जनगणना २०११ नुसार, १,००,००० पेक्षा अधिक बौद्धांची लोकसंख्या असलेली राज्ये राज्य[२]
राज्य बौद्ध लोकसंख्या राज्यातील प्रमाण (%) भारतातील बौद्ध (%)
महाराष्ट्र ६५,३१,२०० ५.८१% ७७.३६%
पश्चिम बंगाल २,८२,८९८ ०.३१% ३.३५%
मध्य प्रदेश २,१६,०५२ ०.३०% २.५६%
उत्तर प्रदेश २,०६,२८५ ०.११% २.४४%
सिक्किम १,६७,२१६ २७.३९% १.९८%
अरूणाचल प्रदेश १,६२,८१५ ११.७७% १.९३%
त्रिपुरा १,२५,३८५ ३.४१% १.४९%
जम्मु-काश्मीर १,१२,५८४ ०.९०% १.३३%


ही सरकारी आकडेवारी असून वास्तविक बौद्धांच्या लोकसंख्येहून ५ - ६ पटीने अधिक आहेत.[३]

बौद्ध धर्मांतरे[संपादन]

१९५० चे दशक[संपादन]

  • १४ ऑक्टोबर, १९५६ (नागपूर, महाराष्ट्र) :-
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ५,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला.
  • १५ ऑक्टोबर, १९५६ (नागपूर, महाराष्ट्र) :-
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी उर्वरित २ ते ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला.
  • ७ डिसेंबर, १९५६ (मुंबई, महाराष्ट्र) :-
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर दहनसंस्काराप्रसंगी उपस्थित १०,००,००० पेक्षा जास्त अनुयायांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला.
बाबासाहेबांच्या निर्वाणानंतर मुंबईहून त्यांच्या अस्थी दिल्लीला नेण्यात आल्या. आणि तेथे एक आठवड्यानंतर धर्मांतराचा कार्यक्रम होऊन ३०,००० लोकांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली.
बाबासाहेबांच्या निर्वाणानंतर मुंबईहून त्यांच्या अस्थींचा एक भाग आग्रा येथील आंबेडकरानुयायांस देण्यात आला. त्यावेळी तेथेसुद्धा धर्मांतराचा कार्यक्रम होऊन २०,००० लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली गेली. 
येथे २,००,००० लोकांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला.

१९६० चे दशक[संपादन]

१९७० चे दशक[संपादन]

१९८० चे दशक[संपादन]

१९९० चे दशक[संपादन]

२००० चे दशक[संपादन]

२००१ चे दशक[संपादन]

२०११ चे दशक[संपादन]

हे सुद्धा पहा[संपादन]

संदर्भ[संपादन]

  1. http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html/
  2. http://www.censusindia.gov.in/
  3. [१] भारतीय बौद्धांनी भारताची बौद्ध जनगणना नाकारली

बाह्य दुवे[संपादन]