मंत्र

मंत्र हा विशिष्ट ध्वनी, शब्द, अक्षरसमूह किंवा वाक्यरचना असून भारतीय धार्मिक व आध्यात्मिक परंपरांमध्ये जप, ध्यान, उपासना आणि धार्मिक विधींमध्ये त्याचा उपयोग केला जातो.

महत्त्व

अनेक भारतीय धार्मिक परंपरांमध्ये मंत्रजप हा उपासना, ध्यान आणि आध्यात्मिक साधनेचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो. विविध परंपरांमध्ये मंत्रांचा उपयोग ईश्वरस्मरण, मानसिक एकाग्रता, धार्मिक विधी आणि आध्यात्मिक प्रगतीसाठी केला जातो.

अनेक परंपरांमध्ये मंत्र गुरु किंवा आध्यात्मिक मार्गदर्शकाकडून दीक्षेद्वारे प्रदान केले जातात. काही परंपरांमध्ये अशा मंत्रांना नाममंत्र, नामदीक्षा किंवा मोक्षमंत्र असे संबोधले जाते.

प्रकार

भारतीय धार्मिक परंपरांमध्ये वैदिक मंत्र, बीजमंत्र, नाममंत्र, स्तोत्रमंत्र आणि मोक्षमंत्र अशा विविध प्रकारच्या मंत्रांचा उल्लेख आढळतो. विविध धर्म व संप्रदायांनुसार या वर्गीकरणामध्ये भिन्नता आढळू शकते.

धर्मग्रंथांतील उल्लेख

वैदिक तसेच इतर धार्मिक ग्रंथांमध्ये मंत्रांचे महत्त्व, त्यांचा आध्यात्मिक साधनेतील उपयोग आणि मोक्षप्राप्तीशी असलेला संबंध यांचा उल्लेख आढळतो.

• यजुर्वेदाप्रमाणे तत्त्वदर्शी संत तीन टप्प्यांत गुप्त मोक्षमंत्र प्रदान करतात, असे मानले जाते.

• सामवेदानुसार परमेश्वर सद्गुरूच्या रूपाने प्रकट होऊन साधकांना तीन शब्दांचा सांकेतिक मोक्षमंत्र प्रदान करतो आणि त्यांना परमेश्वरप्राप्तीचा मार्ग दाखवितो, असे मानले जाते.

• भगवद्गीतेमध्ये ॐ या अक्षराचा उल्लेख आढळतो.

• भगवद्गीतेच्या अध्याय १७, श्लोक २३ मध्ये ॐ तत् सत् या त्रिविध निर्देशाचा उल्लेख आढळतो. काही धार्मिक परंपरांमध्ये हा मोक्षप्राप्तीशी संबंधित मंत्र असल्याचे मानले जाते.

• कुराण शरीफमध्ये हामीम. ऐन. सीन. काफ. या अक्षरांचा उल्लेख सांकेतिक मोक्षमंत्राशी संबंधित मानला जातो.

संत साहित्यातील उल्लेख

संत कबीर यांच्या वाङ्मयात नामसाधना, सत्यनाम, सारनाम आणि सारशब्द यांचे महत्त्व प्रतिपादित करण्यात आले आहे. कबीर सागर तसेच कबीर पंथी शब्दावली यांमध्ये पूर्ण सद्गुरूकडून प्राप्त होणारी नामदीक्षा ही परमात्मप्राप्ती व मोक्षमार्गासाठी आवश्यक मानली असून, सत्यनामाच्या साधनेनंतर सारनाम व सारशब्द यांच्या साधनेद्वारे साधकाची आध्यात्मिक उन्नती होत असल्याचे वर्णन आढळते.

गरीबदासजी कृत सतग्रंथ साहिबमध्ये ॐ-सोहं या सत्यनामाचा उल्लेख असून तो पूर्ण सद्गुरूकडून प्राप्त झाल्यासच त्याचे आध्यात्मिक फल प्राप्त होते, असे प्रतिपादन केले आहे. पुढे सारनाम व सारशब्द यांच्या साधनेद्वारे पूर्ण मोक्ष प्राप्त होतो, तसेच केवळ कर्मकांड, यज्ञ, दान, तप किंवा बाह्य धार्मिक आचार यांद्वारे अंतिम मुक्ती प्राप्त होत नाही, असेही या ग्रंथात वर्णन आढळते.

गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये गुरुच्या मार्गदर्शनातून नामाचे ज्ञान प्राप्त होण्याचे महत्त्व प्रतिपादित केले आहे. श्री गुरू नानकदेवजी यांच्या वाणीत सोहं या नामाचा उल्लेख असून, पूर्ण गुरुच्या मार्गदर्शनातून त्याचे तत्त्व समजल्यास साधकाची आध्यात्मिक उन्नती होते, असा उल्लेख आढळतो.

संत नामदेव यांच्या वाणीत सार शब्द, सोहं आणि सद्गुरूकडून प्राप्त होणाऱ्या आध्यात्मिक ज्ञानाचा उल्लेख आढळतो. या वाणीनुसार सद्गुरूच्या कृपेने साधकाला शब्दाचे तत्त्व समजते, मनातील भ्रम दूर होतो आणि आध्यात्मिक अनुभूती प्राप्त होते, असे वर्णन करण्यात आले आहे.

हेही पहा

• दीक्षा
• नाम
• गुरु
• मोक्ष
• योग
• वेद