समाधी

समाधी ही संकल्पना पातंजल योग, बौद्धदर्शन तसेच वेदान्त दर्शन यांत प्रामुख्याने वापरली गेली आहे. पातंजल योगात समाधी ही मध्यवर्ती संकल्पना आहे. कैवल्यप्राप्तीसाठी साधकाने करावयाच्या अष्टांगयोग साधनेतील ती शेवटची पायरी मानली गेली आहे.

समाधीचे प्रकार

समाधीचे अनेक प्रकार असतात. ते प्रकार असे -

०१) प्रकारांचे पहिले वर्गीकरण

• सतर्क समाधी - मन अंतरंगात वळलेले असते आणि तेथे विचार, तर्क, शंका उपस्थित करणे इत्यादी गोष्टी चालू राहतात.

• सविचार समाधी - या समाधीमध्ये मन तार्किकदृष्ट्या विचार करत नाही तर त्याला बोध होतो.

०२) प्रकारांचे दुसरे वर्गीकरण

• जागृत समाधी (उघडी समाधी)

• स्वप्न-समाधी - या समाधीमध्ये, निद्रिस्त व्यक्तीला स्वप्नांखेरीज जे आंतरिक अनुभव येतात त्याची जाणीव असते. येथे जाग्रत चेतनेची जागा अंतर्मुख चेतनेद्वारे घेतली जाते.

• सुषुप्त समाधी

०३) प्रकारांचे तिसरे वर्गीकरण

• सविकल्प समाधी
• निर्विकल्प समाधी - या समाधीमध्ये सर्व कनिष्ठ इंद्रियांचे क्रियाकलाप थांबलेले असतात आणि केवळ ब्रह्माचा अतिचेतन अनुभव तेवढा शिल्लक राहिलेला असतो.

समाधीचे परिणाम

समाधीमुळे व्यक्तीमधील चेतनेची कक्षा विस्तारते.

अधिक माहितीसाठी वाचा आणि पाहा

• योग-समन्वय या श्रीअरविंद लिखित, सेनापती बापट अनुवादित ग्रंथामधील समाधी हे प्रकरण
• श्रीअरविंद लिखित समाधी या प्रकरणावरील विवेचन (इंग्रजी) - व्याख्याते - श्रद्धाळू रानडे