खानदेश

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

खान्देश म्हणजे महाराष्ट्रातील जळगाव, धुळे, नंदुरबार आणि मध्य प्रदेशातील बऱ्हाणपूर हे जिल्हे असलेला प्रदेश. हा प्रदेश महाराष्ट्राच्या उत्तरेकडे दख्खनच्या पठारावर व तापी नदीच्या खोऱ्यात वसलेला भूप्रदेश आहे. खान्देशात शेती हा प्राथमिक व्यवसाय आहे.

खान्देश
कान्हदेश
ऐतिहासिक प्रदेश
निळा: महाराष्ट्रातील खानदेश
आकाशी : मध्य प्रदेशातील खानदेश (बऱ्हाणपूर)
देश भारत ध्वज भारत
राज्य महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेश
जिल्हे १]नंदुरबार
२]धुळे
३]जळगाव
४]बऱ्हाणपूर
भाषा मराठी
अहिराणी
हिंदी
सर्वात मोठे शहर जळगाव
वासीनाम खान्देशी
प्रमाणवेळ भाप्रवे (यूटीसी+५:३०)
उंची २४० m (७९० ft)

इतिहास[संपादन]

प्राचीन इतिहास[संपादन]

या प्रदेशाचे प्राचीन नाव रसिका होते.  हे पूर्वेला बेरार (प्राचीन विदर्भ), उत्तरेस निमाड़ जिल्हा (प्राचीन अनुपा) आणि दक्षिणेस औरंगाबाद (प्राचीन मुलका) आणि भीर (प्राचीन अश्मक) जिल्ह्यांनी व्यापलेले होते.[१]

खान्देश पूर्व इतिहास[संपादन]

खानदेश राज्याच्या स्थापनेपूर्वी या प्रदेशावर मोर्य, सातवाहन, पश्चिमी क्षत्रप(शक), अभिर, वाकाटक, कलचुरी, विष्णुकुंडिन, चालुक्य, राष्ट्रकूट, पश्चिमी चालुक्य, कल्याणी कलचुरी आणि देवगिरी यादव इ. साम्राज्यांनी राज्य केले.

अभिर साम्राज्य[२]

पश्चिम दख्खनमध्ये सातवाहनांच्या पतनानंतर, अभिर इ.स. २०३ मध्ये सत्तेत आले आणि १० अभिर राजांनी सुमारे ७० वर्षे राज्य केले.  या काळात हा प्रदेश अभिरांच्या अधिपत्याखाली आला.  पण त्यांचा इतिहास अजूनही अस्पष्ट आहे.  त्यांनी राज्य केलेला एकूण कालावधी अस्पष्ट आहे.  वायु पुराणानुसार अभिर राजवंशाने १६७ वर्षे राज्य केले.  सध्या, अभिरांना अहिर म्हणून ओळखले जाते.

अभीर साम्राज्याचा जास्तीत जास्त विस्तार झालेल्या प्रदेशाचे मानचित्र.

अभिर शिवदत्त हे अभिर राजवंशाचे मूळ संस्थापक होते.  त्यांनी नाशिकमध्ये राजा म्हणून राज्याभिषेक केला आणि अभिर साम्राज्य सुरू केले.  म्हणून, येथील अभिर नाशिकचे अभिर म्हणून ओळखले जातात.  परंतु काही इतिहासकारांच्या मते अभिर हे खऱ्या अर्थाने ईश्वरसेनच्या अधिपत्याखाली सत्तेत आले.  ईश्वरसेनचा नाशिक येथे गुहेत सापडलेला शिलालेख सांगतो की तो अभिर शिवदत्तचा मुलगा होता. अभिर सामान्यतः अहिराणी आणि संस्कृत या भाषांचा वापर करत असत.  ईश्वरसेनचे बहुतेक शिलालेख संस्कृतमध्ये आहेत.

पश्चिम दख्खनमध्ये वाकाटक, त्रिकूटक आणि कदंबांच्या उदयानंतर, अभिर साम्राज्याचे पतन होऊ लागले आणि कालांतराने नष्ट झाले.

खान्देश राज्याची स्थापना[संपादन]

या प्रदेशात दिल्ली सल्तनत सत्तेवर आल्यानंतर, मलिक राजाने खान्देशचे स्वतंत्र राज्य निर्माण केले. 

दिल्ली राजवंश 

१२९५ मध्ये जेव्हा दिल्लीच्या अलाउद्दीन खिलजीने खान्देशवर ताबा मिळवला तेव्हा खानदेश असिरगडच्या चौहान शासकाच्या ताब्यात होता. दिल्लीच्या विविध राजवंशांनी पुढील शतकात खानदेशावर नियंत्रण ठेवले. १३७० ते १६०० पर्यंत फारुकी राजघराण्याने खानदेशावर राज्य केले. खानजहान फारुकीचा मुलगा मलिक राजा याने खान्देशचा स्वतंत्र राज्य म्हणून पाया घातला. आणि बुरहानपूरला राजधानी बनवण्यात आले. फिरोज शाह तुघलक (१३०९ - २० सप्टेंबर १३८८) ने सुरवातीला मलिक राजाला खानदेश प्रदेशाचा सरदार म्हणून नियुक्त केले होते, परंतु फिरोज तुघलकच्या मृत्यूनंतर त्याने स्वत:ला स्वतंत्र घोषित केले आणि १३९९ पर्यंत राज्य केले. 

भारताच्या नकाशावर लाल रंगात दर्शवण्यात आलेला इ.स. १३९८ मधील खान्देश प्रदेश.

मुघल राजवट 

१५९९ मध्ये जेव्हा मुघल राजा अकबराच्या सैन्याने खानदेशावर कब्जा केला आणि असीरगढ काबीज केले तेव्हा अकबराचा मुलगा दानियालच्या नावावरून काही काळासाठी खानदेशचे नाव दानदेश असे ठेवले गेले होते.  १६४० मध्ये शहाजहानने तोदर मलची महसूल प्रणाली खानदेशात सुरू केली (ही महसूल प्रणाली १८१८ मध्ये ब्रिटीश राजवट येण्यापूर्वी पर्यंत वापरली जात होती). १७ वे शतक हे खान्देशचा सगळ्यात समृद्ध काळ मानला गेला आहे.  या काळात कापूस, तांदूळ, नीळ, ऊस आणि कापडाचा व्यापार खान्देशात मोठ्या प्रमाणावर होत असे.  मराठ्यांनी १७६० मध्ये असीरगढ काबीज करेपर्यंत मुघल शासन टिकले. 

मराठा साम्राज्य (हिंदवी स्वराज्य)[संपादन]

खान्देशात मराठ्यांचे छापे १६७० मध्ये सुरू झाले आणि पुढील शतकात मुघल आणि मराठ्यांनी नियंत्रणासाठी संघर्ष केला. १७६० मध्ये पेशव्यांनी मुघल शासकाला हरवून खानदेशावर नियंत्रण मिळवले. बाजीराव II ला जून १८१८ मध्ये ब्रिटिशांना शरण जावे लागले, परंतु तद्नंतरसुद्धा खानदेशात तुरळक युद्ध चालू राहिले हे पेशव्यांच्या पूर्वीच्या प्रदेशांवर ब्रिटीशांनी संपूर्ण ताबा मिळवलेल्या शेवटच्या प्रदेशांपैकी एक होते.

ब्रिटीश राजवट[संपादन]

ब्रिटीश काळात बुरहानपुर जिल्ह्याचा मध्य प्रांत (central provinces) मध्ये सामाविष्ट करण्यात आला, तर उर्वरित खान्देशचा मुंबई प्रांत (Bombay Presidency) मध्ये सामाविष्ट केला गेला. खान्देश हा बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमधील एक जिल्हा होता. १९०६ मध्ये हा जिल्हा पूर्व खान्देश आणि पश्चिम खान्देश अशा दोन जिल्ह्यात विभागला गेला जळगाव येथे मुख्यालय असलेल्या पूर्व खानदेशाचे क्षेत्रफळ ११,७७० चौ. किमी. (४,५४४ चौरस मैल) होते, तर धुळे येथे मुख्यालय असलेल्या पश्चिम खानदेशाचे क्षेत्रफळ १४,२४० चौ. किमी.  (५,४९७ चौरस मैल) होते; १९०१ मध्ये त्यांची लोकसंख्या अनुक्रमे ९५७,७२८ आणि ४६९,६५४ एवढी होती.

खानदेश जिल्हा (१८७८)

स्वतंत्र भारत[संपादन]

१९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, १९५६ मध्ये मराठी-गुजराती द्विभाषिक मुंबई (Bombay State) राज्याची निर्मिती करण्यात आली. हे राज्य सन १९६० मध्ये भाषिक आधारावर महाराष्ट्र आणि गुजरात राज्यांत विभागले गेले.  त्यानंतर खान्देश हा महाराष्ट्र राज्याचा भाग बनला. पुढे पूर्व खान्देश आणि पश्चिम खान्देश यांची नावे बदलून ती अनुक्रमे जळगाव जिल्हा आणि धुळे जिल्हा अशी करण्यात आली. कालांतराने १ जुलै १९९८ मध्ये धुळे जिल्ह्याचे विभाजन करून त्यातून नंदुरबार नावाचा जिल्हा बनवण्यात आला. वर्तमान काळात केवळ याच प्रदेशाला (जळगाव, धुळे, नंदुरबार जिल्ह्यांना) खान्देश म्हणून ओळखले जाते.

महाराष्ट्रातील खान्देश प्रदेश

भूगोल[संपादन]

भौगोलिक स्थान[संपादन]

खान्देश हा मध्य भारतात दख्खनच्या पठाराच्या वायव्य कोपऱ्यावर, तापी नदीच्या खोऱ्यात वसलेला आहे. हा उत्तरेस सातपुडा पर्वतरांगांनी, पूर्वेला बेरार (वऱ्हाड) प्रदेशाने, दक्षिणेस अजिंठ्याच्या डोंगररांगांनी (महाराष्ट्रातील मराठवाडा क्षेत्राशी) आणि पश्चिमेकडे पश्चिम घाटाच्या उत्तरेकडील पर्वतरांगांनी वेढलेला आहे.

भारतातील हा प्रदेश वर्तमान काळात महाराष्ट्र राज्यातील उत्तरेकडील नाशिक विभागामध्ये आहे. ज्यात नंदुरबार, धुळे, जळगाव इत्यादी तीन जिल्हे आहेत.

नद्या[संपादन]

खान्देशचे मुख्य नैसर्गिक वैशिष्ट्य म्हणजे तापी नदी. उर्वरित दख्खनमधील नद्या पश्चिम घाटात उगम पावतात आणि पूर्व दिशेने बंगालच्या उपसागराकडे वाहतात, या विपरीत तापी नदी दक्षिण मध्य प्रदेशातील डोंगररांगेत उगम पावून पश्चिमेकडे वाहत जात खंबातच्या आखातात अरबी समुद्राला जाऊन भेटते. तापीला खान्देशातून तेरा मुख्य उपनद्या जाऊन मिळतात. यापैकी कोणतीही नदी जलवाहतूक करण्यायोग्य नाही. तापी एका खोल खोऱ्यात वाहते ज्यामुळे भौगोलिकदृष्ट्या तिला सिंचनासाठी वापरणे कठीण झाले आहे. खान्देशचा बहुतांश भाग तापीच्या दक्षिणेला आहे येथे तापीच्या गिरणा, बोरी आणि पांझरा या तीन विशाल उपनद्या वाहतात. तसेच अति पूर्वेकडील मुक्ताईनगर तालुक्यात पूर्णा ही सुद्धा प्रमुख उपनदी तापीस येऊन भेटते. तापीच्या उत्तरेस असलेल्या जलोदर मैदानामध्ये खानदेशातील काही समृद्ध भूभाग आहेत. ही जमीन सातपुडा टेकड्यांच्या दिशेने उंचावत जाते. मध्य आणि पूर्वेला काही कमी उंचीच्या टेकड्यांव्यतिरीक्त उर्वरीत भूमी समतल आहे, उत्तर आणि पश्चिमेकडील भूभाग हा हळूहळू खडकाळ डोंगरांमध्ये आणि दाट वनक्षेत्रात परिवर्तीत होत जातो.

भाषा[संपादन]

खान्देश हा विविध भाषा व बोल्यांनी समृद्ध असलेला प्रदेश असून खान्देशातील प्रत्येक बोलीवर अहिराणीचा प्रभाव पडलेला दिसून येतो. कारणास्तव, अहिराणी ही खान्देशातील प्रमुख भाषा मानली जाते. १९७१ च्या शिरगणतीनुसार अहिराणी बोलणाऱ्यांची संख्या ३,६३,७८० होती. ती २०११ साली १० लाख झाली.

खान्देशात मुख्यतः अहिराणी, लेवा गणबोली, तावडी या बोल्या बोलल्या जातात. यांखेरीज विविध जाती समूहांच्याही बोलीही त्या त्या जाती समूहात बोलल्या जातात. लेवा बोली, गुजर बोली, भिलांची बोली, वंजाऱ्यांची बोली, परदेशी बोली, पावरी बोली इत्यादी बोली ह्या अहिराणी आणि तावडी बोली परिघातल्या आहेत. लेवा गण बोली ही जळगाव जिल्ह्याच्या पूर्व भागात रावेर, यावल, भुसावळ, मुक्ताईनगर आणि मलकापूर तालुक्यात बोलली जाते. तापी, पूर्णा, वाघूर आणि गिरणा या नद्यांच्या प्रदेशात शेती व्यवसाय असलेल्या लेवा पाटील समाजाची वस्ती आहे. या व्यवसायात असलेल्या बलुतेदारांची ही बोली संपर्क भाषा आहे.

कृषी व खाद्यसंस्कृती[संपादन]

खानदेशातील सकस काळी माती, कोरडे हवामान नि त्याला अनुरूप पिके म्हणजे प्रामुख्याने ज्वारी, तूर, विविध भाज्या, केळी आणि कपाशी.. केळीची लागवड मोठ्या प्रमाणात केली जाते, त्यामुळे घरी पाहुणे आले, की पंगती केळीच्या पानावरच होतात. ठसकेबाज अहिराणी भाषा, श्रमिक दिनचर्या आणि त्यालाच अनुरूप असे झणझणीत आणि झटकेदार खानदेशी जेवण पाव्हण्यांना मिळते. मसालेदार तिखट भाज्या, घट्ट वरण, लोणची, पापड, भजे, बोन्डे यांचे अनेक प्रकार येथे चाखायला मिळतात.

खान्देशात पिकणारी भरताची वांगी[संपादन]

जळगाव येथील वांग्याचे भरीत प्रसिद्ध आहे. येथली भरताची वांगीही पोपटी, पांढरट रंगाची असून इतर वांग्यांपेक्षा चौपट मोठी असतात. त्यात बियाही कमी असतात. ही वांगी भाजून घ्यायची पद्धतही निराळी असते. वांग्यांना तेल लावून, तूर किंवा कपाशीच्या काट्यांवर वांगी भाजली जातात. निखाऱ्यावर भाजलेली वांगी बडगीत ठेचून घेतली जातात. हिरवी मिरची नि शेंगदाणा, खोबरे यांचा सढळ वापर करून बनवलेले भरीत, कळणाची भाकरी, पुरी, आमसुलाचे सार, कांद्याची पात असे सगळे साग्रसंगीत जेवण केळीच्या पानावर भारतीय बैठकीत आग्रहाने वाढले जाते. ही भरीत पार्टी वाढणाऱ्याचा नि खाणाऱ्याचा दोघांचाही आनंद द्विगुणित करते.

तसेच खान्देश मध्ये खापरची पुरी (मांडा) सुद्धा प्रसिद्ध आहे त्यालाच पुरण पोळी किंवा रस पुरी असे सुद्धा म्हणतात अक्षय तृतीया या सणाच्या दिवशी या पदार्थांला खूप महत्त्व असते.

बहिणाबाई[संपादन]

अरे संसार संसार, जसा तवा चुल्यावर, आधी हाताले चटके, तेव्हा मिळते भाकर...ही बहिणाबाई चौधरीची प्रसिद्ध कविता आहे.

खानदेशाची खरी ओळख सगळ्यांत आधी कवयित्री बहिणाबाईंच्या अगदी साध्या सोप्या बोलीभाषेतले पण जीवनाचे तत्त्वज्ञान शिकवणाऱ्या मार्मिक ओव्यांमधून होते. दर दहा कोसांवर भाषा बदलते; पण त्याच बरोबर जमीन, हवामान, पाणी यामध्येही बदल होतो. त्याचमुळे महाराष्ट्रात एकजिनसी मराठी समाज संस्कृती नांदत असली, तरी प्रत्येक भागात खाद्यसंस्कृतीमध्ये आमूलाग्र वेगळेपण जाणवते. त्यामुळे महाराष्ट्रातही भौगोलिक वातावरण एकसारखे आढळत नाही. डोंगररांगा, नद्या आणि त्याचे खोरे, जमीन, पाऊस यामध्ये फरक दिसतो.

खान्देशातील प्रसिद्ध व्यक्ती[संपादन]

खानदेशातील प्रमुख शहरे[संपादन]

खान्देशी पुस्तके[संपादन]

  • खान्देशची सांगीतिक वाटचाल (लेखिका डॉ. संगीता म्हसकर)
महाराष्ट्र
Maha div.png
कोकण · पश्चिम महाराष्ट्र · खानदेश · माणदेश · मराठवाडा · विदर्भ

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. ^ "History | District Dhule , Government of Maharashtra | India" (इंग्रजी भाषेत). 2021-08-01 रोजी पाहिले.
  2. ^ "Abhira dynasty - Wikipedia". en.m.wikipedia.org (इंग्रजी भाषेत). 2021-08-04 रोजी पाहिले.