संस्‍कृत भाषा

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
संस्कृत
संस्कृतम्
स्थानिक वापर भारत
पर्व अंदाजे इ.स. पूर्व ६०० ते इ.स. पूर्व ५०० (वैदिक संस्कृत). त्यानंतर सर्व मध्य हिंद-आर्य भाषा संस्कृतपासून तयार झाल्या.
लोकसंख्या सुमारे १४,०००
भाषाकुळ
लिपी देवनागरी
अधिकृत दर्जा
प्रशासकीय वापर भारत ध्वज भारत (उत्तराखंड)
भाषा संकेत
ISO ६३९-१ sa
ISO ६३९-२ san
ISO ६३९-३ san[मृत दुवा]

संस्कृत ऊर्फ गीर्वाणवाणी ही एक ऐतिहासिक भाषा असून ती पृथ्वीवरील सर्वात प्राचीन, समृद्ध, अभिजात आणि शास्त्रीय भाषा मानली जाते. ही भाषा हिंदू, बौद्ध, शीख आणि जैन धर्मांच्या उपासनेची भाषा असून ती भारताच्या २३ शासकीय राज्यभाषांपैकी एक आहे. नेपाळमध्येही ह्या भाषेला अतिशय महत्त्व आहे. या भाषेत अनेक सुभाषिते आहेत. विख्यात व्याकरणतज्‍ज्ञ पाणिनीने इ.स. पूर्व काळात "अष्टाध्यायी" या ग्रंथाद्वारा संस्कृत भाषेला प्रमाणित केले. संस्कृत भाषेतील अनेक शब्द भारतीय भाषांमध्ये जसेच्या तसे योजले जातात. संस्कृतमधूनच उत्तर भारतीय भाषा जन्मल्या आहेत.

संस्कृत भाषेला सुरभारती, देववाणी, देवीवाक्‌, देवभाषा, अमरभारती इत्यादी अन्य नावे आहेत. संस्कृतमध्ये लिहिलेले वेदवाङ्‌मय हे सर्वात प्राचीन वाङ्‌मय आहे. असे असले तरी कवी वाल्मीकी हे संस्कृत भाषेचे आद्यकवी होत. त्यांनी रामायण हे महाकाव्य लिहिले.

संस्कृत भाषेला लेखकांची, कवींची भव्य परंपरा आहे. त्यांपैकी काहींची ही नावे :-



सर्व भाषांची जननी संस्कृत (संस्कृत अ-मृत आहे.)[संपादन]

कोणी कितीही नाके मुरडली, तरी सर्व भाषांची जननी असलेली संस्कृत भाषा पौर्वात्यच नव्हे, तर पाश्चिमात्यांनाही आकर्षित करत आली आहे.

ह्या भाषेत केवळ '।' (दंड) हे एकच वापरतात अन्य कोणतेही विरामचिन्ह या भाषेच्या लिपीत नाही.

जगातील सर्वांत प्राचीन ग्रंथ ऋवेद हा संस्कृत भाषेत आहे.

मोगल आणि संस्कृत[संपादन]

मोगलांनाही संस्कृतचा अभ्यास करावासा वाटे असे सांगणारे पुस्तक ‘कल्चर ऑफ एन्काउटर्स – संस्कृत अ‍ॅट द मुघल कोर्ट’ लेखिका ऑड्रे ट्रश्क यांनी लिहिले आहे.

इतिहास[संपादन]

Phrase sanskrit.png

ही भाषा जगातील सर्वात प्राचीन भाषा मानली जाते. ही भाषा एवढी समृद्ध भाषा होती की त्यामुळे भारतीय भाषांत सर्वाधिक प्रमाणात संस्कृत शब्द आहेत. म्हणून भाषातज्ज्ञांच्या मते ही सर्व भाषांची जननी आहे. पूर्वी संस्कृत लोकभाषा होती. लोक संस्कृतमधून संभाषण करत असत, असे काही लोक म्हणतात.

लिपी[संपादन]

संस्कृतची प्राचीन लिपी सरस्वती लिपी होती. कालांतराने ती ब्राह्मी लिपी झाली. आणि आता संस्कृत सर्वसाधारणपणे देवनागरी लिपीत लिहिली जाते. असे असले तरी भारताच्या राज्यांमध्ये राज्यभाषेच्या लिपीत किंवा रोमन लिपीत संस्कृत लिहिली जाते. पूर्वी हस्तलिखित अनेक लिप्यांत लिहिले जात असे; परंतु आता मात्र संस्कृत ग्रंथांचे मुद्रण सर्वसामान्यपणे देवनागरी लिपीत होते.

अक्षरमाला[संपादन]

प्रणव[संपादन]

ॐ हे एक स्वतंत्र अक्षर आहे.

स्वर[संपादन]

अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ॠ, ऌ, ए, ऐ, ओ,औ, अं, अ:

= व्यञ्जने[संपादन]

क् ख् ग् घ् ङ्

च् छ् ज् झ् ञ्

ट् ठ् ड् ढ् ण्

त् थ् द् ध् न्

प् फ् ब् भ् म्

य् र् ल् व् श्

ष् स् ह् ळ् क्ष् ज्ञ्

जोडाक्षरे[संपादन]

क्ष्, ज्ञ्


रूपे आणि वाक्यशास्त्र[संपादन]

संस्कृतमध्ये एका धातूची काळानुसार अनेक रूपे होतात. प्रत्‍येक काळात प्रथमपुरुष (उत्तमपुरुष), द्वितीयपुरुष (मध्‍यमपुरुष) आणि तृतीयपुरुष असे तीन पुरुष आहेत.

उपसर्ग[संपादन]

संस्कृतभाषेत 22 उपसर्ग आहेत. प्र हा पहिला असल्याने उपसर्गांना प्रादि (प्र+आदि) म्हणतात.

धातुविमर्श[संपादन]

संस्‍कृत साहित्य[संपादन]

व्‍याकरण Sanskrit dhatu[संपादन]

संस्कृत भाषेची आताची स्थिती[संपादन]

२१व्या शतकात भारतात संस्कृत भाषेची स्थिती अतिशय दयनीय झाली आहे. लोक संस्कृत भाषा शिकण्याचा जाण्याचा प्रयत्‍न करत नाहीत, तिची किंचितही स्तुति-प्रशंसाही करत नाहीत.

संस्कृतचा अभ्युद्धार[संपादन]

संस्‍कृत भाषेचे साहित्य सरस आहे. तसेच तिचे व्याकरण अगदी सुनियोजित आहे. विविध विषयांतला ह्या भाषेचा शब्दकोष अतिविशाल आहे.

ग्रंथ संपदा[संपादन]

  • वेद
  • ऋक्‌संहिता
  • उपनिषद्
  • बृहत्‌संहिता
  • रसार्णव
  • अगस्त्य संहिता
  • वैशेषिक संहिता
  • दर्शने
  • न्यायदर्शने
  • न्यायकंदली
  • सूर्यसिद्धान्त
  • सिद्धान्त शिरोमणी

भारतात संस्कृतचा प्रचार करणार्‍या संस्था आणि व्यक्ती[संपादन]

  • श्री अक्कलकोट स्वामीमहाराज मठ (पुणे)
  • अजित मेनन
  • आनंद-पत्रिका (नियतकालिक)
  • आनंदाश्रम (पुणे)
  • Dr Ambedkar Hindi Sanskrit Vidyapeeth Bihar Cum Education And Training (ब्रेगुसराई, बिहार)
  • उषा (नियतकालिक)
  • कविकुलगुरू कालिदास संस्कृत विद्यापीठ (रामटेक, महाराष्ट्र)
  • श्रीकाशी पत्रिका (नियतकालिक)
  • कौशलेन्द्र संस्कृत विद्यापीठ (दुर्ग, मध्य प्रदेश)
  • गाण्डीवम्‌ (नियतकालिक)
  • गीर्वाण (नियतकालिक)
  • टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ (पुणे, वगैरे)
    • Shri Balmukund Lohiya Centre of Sanskrit and Indological Studies (टिळक विद्यापीठाअंतर्गत)
    • श्री बालमुकुंद संस्कृत महाविद्यालय (स्थापना २-१२-१९४८)
  • डेक्कन कॉलेज (पुणे)
  • दिव्यज्योति (नियतकालिक)
  • नेपाळ संस्कृत विश्वविद्यालय
    • रूरू संस्कृत विद्यापीठ (ऋदी, नेपाळ)
    • शारदा संस्कृत विद्यापीठ (महेंद्रनगर, नेपाळ)
    • हरिहर संस्कृत विद्यापीठ (खिदीम, नेपाळ)
    • जनता संस्कृत विद्यापीठ (बिजौरी, नेपाळ)
    • कालिका संस्कृत विद्यापीठ (नेपाळ)
    • संस्कृत पाठशाळा (राजेश्वरी-काठमांडू, नेपाळ)
    • वाल्मीकी विद्यापीठ आणि राणीपोखरी संस्कृत माध्यमिक शाळा (काठमांडू, नेपाळ)
      • तीनधारा संस्कृत हॉस्टेल (काठमांडू, नेपाळ)
  • प्रभातम्‌ (नियतकालिक)
  • प्रसाद प्रकाशन (पुणे)
  • ब्राह्मण महा-सम्मेलनम्‌ (नियतकालिक)
  • भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्था (पुणे)
  • भारतधर्म (नियतकालिक)
  • भारतश्री (नियतकालिक)
  • मिथिला संस्कृत विद्यापीठ (बिहार)
  • जगद्गुरु रामानन्दाचार्य राजस्थान संस्कृत विश्वविद्यालय (मडाऊ, जयपूर)
  • राष्ट्रीय संस्कृत विद्यापीठ (तिरुपती)
  • राष्ट्रीय संस्कृत संस्थान (देवप्रयाग, उत्तराखंड); (नवी दिल्ली)
  • श्री लाल बहादुर शास्त्री राष्ट्रीय संस्कृत विद्यापीठ (नवी दिल्ली)
  • लोक संस्कृतम्‌ (नियतकालिक)
  • पं. वसंतराव गाडगीळ
  • विद्या (नियतकालिक)
  • विश्व संस्कृतम्‌ (नियतकालिक)
  • वेदशास्त्रोत्तेजक सभा (पुणे)
  • वैदिक संशोधन मंडळ (पुणे)
  • व्रजगंधा (नियतकालिक)
  • शारदा मासिक
  • शारदा (पत्रिका)
  • शारदा संस्था (प्रकाशन संस्था, वाराणशी)
  • श्यामला (नियतकालिक)
  • श्री श्रद्धा संस्कृत विद्यापीठ (लक्ष्मणगढ-सीकर, राजस्थान)
  • श्री (नियतकालिक)
  • कै. श्री.भा. वर्णेकर
  • सम्भाषण सन्देश (मासिक)
  • दैनिक संस्कृत (नियतकालिक, कानपूर)
  • संस्कृत अध्ययन केंद्र (तळेगाव-पुणे)
  • संस्कृत कॉलेज (बनारस)
  • संस्कृत गुरूकुल महाविद्यालये (ही अनेक आहेत.)
  • संस्कृत ग्रंथमाला
  • संस्कृत पाठशाळा (या अनेक आहेत, ८०हून अधिक पाठशाळांना केंद्र सरकारचे अनुदान आहे.)
  • संस्कृत प्रसारिणी सभा (पुणे)
  • संस्कृत भवितव्यम्‌ (नियतकालिक)
  • संस्कृत भारती (अखिल भारतीय संस्था, मुख्यालय - नवी दिल्ली)
  • संस्कृत महाविद्यालय (आणि विद्यापीठ, कलकत्ता) - स्थापना इ.स. १८२४)
  • संस्कृत विद्यापीठ (विशालखंड, गोमतीनगर, लखनौ)
  • संस्कृत श्री (नियतकालिक)
  • संस्कृत साकेत (नियतकालिक)
  • महर्षि सांदीपनी राष्ट्रीय वेद विद्या प्रतिष्ठान (भरतपूर, उज्जैन)
  • सुप्रभातम्‌ (नियतकालिक)
  • स्विद्‌ (नियतकालिक)
  • हरियाणा संस्कृत अकादमी


इ.स. १९९६मध्ये उत्तर प्रदेशातून एकूण ४८ संस्कृत निततकालिके प्रकाशित होत असत, त्यांमध्ये ३ दैनिके, ७ साप्ताहिके, ४ पाक्षिके, १५ मासिके, १३ त्रैमासिके आणि ६ अन्य प्रकारची नियतकालिके होती.

बाहेरील दुवे[संपादन]

हिन्दी/इंग्रजी दुवे[संपादन]

हेसुद्धा पहा[संपादन]

  • मणिप्रवाळम (संस्कृत आणि तमिळ भाषेच्या संगमाने तयार झालेली प्राचीन भाषा)