तापी नदी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Disambig-dark.svg
तापी
Tapi River Surat Thani.jpg
सुरत जवळील तापी नदी
इतर नावे ताप्ती
उगम मुलताईजवळ
मुख अरबी समुद्र
पाणलोट क्षेत्रामधील देश मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, गुजरात
लांबी ६७० किमी (४२० मैल)
उगम स्थान उंची ७४९ मी (२,४५७ फूट)
पाणलोट क्षेत्राचे क्षेत्रफळ ६५,१४५
उपनद्या पूर्णा, गिरणा नदी, वाघूर
धरणे उकाई धरण, काकरापार धरण, हतनूर धरण

तापी नदी ही भारताच्या पश्चिम भागातून वाहणारी नदी आहे. ही 'पश्चिमवाहिनी' नदी भारताच्या मध्य प्रदेश, महाराष्ट्रगुजरात या राज्यांमधून वाहते. तापीच्या खोऱ्यात मध्यप्रदेशातील बेतुल जिल्हा, महाराष्ट्रातील विदर्भाचा पुर्व भाग, खानदेश, व गुजराथेतील सुरत जिल्हा समाविष्ट आहे. तापी नदी मुख्य उपनदी पूर्णा

उगम[संपादन]

तापी नदी मध्यप्रदेशातील बैतुल जिल्ह्यात मुलताईजवळ उगम पावते. या ठिकाणाचे संस्कृतातील मूळ नाव मूळतापी" आहे.

मुख[संपादन]

७२४ कि.मी. लांबीचा प्रवास केल्यानंतर तापी सुरत शहराजवळ खंबाटच्या आखातात अरबी समुद्राला जाऊन मिळते.

उपनद्या[संपादन]

पूर्णा नदीचा उगम सातपुड्याच्या डोंगरांत मध्यप्रदेश राज्याच्या दक्षिण भागात भैसदेही येथून झाला आहे. हिचे प्राचीन नाव पयोष्णी असे आहे. ही नदी तापी नदीला संमातर अशी पश्चिमेकडे वाहत वाहत, शेवटी जळगाव जिल्ह्यातील चांगदेव येथे तापी नदीला मिळते. आरणा नदीआस नदीउतावळी नदीउमा नदीकाटेपूर्णा नदी,गांधारी नदी, गोतमा नदी, चंद्रभागा नदीनळगंगा नदीनिपाणी नदीनिर्गुणा नदीपेंढी नदीबोर्डी नदीभावखुरी नदीमन नदीमास नदीमोर्णा नदीवाण नदी,विश्वगंगा नदीशहानूर नदीज्ञानगंगा नदी या पूर्णेच्या उपनद्या आहेत. पूर्णा नदी ही तापी नदीची उपनदी आहे. पूर्णा नदी अमरावतीअकोलाबुलढाणा व जळगाव या जिल्ह्यांमधून वाहते. पूर्णा नदीचे खोरे सुमारे ७५०० किलोहेक्टर इतके आहे. एकेकाळी बारमाही वाहणारी ही नदी आता अपुरा पाऊस व उगम स्थळावरील जंगलतोड यामुळे मृतावस्थेकडे झुकत आहे.

पूर्णा नदीला संपूर्णा नदी किंवा पयोष्णी नदी असेही म्हणतात,

बुलढाणा जिल्ह्यातील मलकापूर तालुका पूर्णपणे पूर्णा नदीवर अवलंबून आहे.

अनेर नदी[संपादन]

अनेर नदी
पाणलोट क्षेत्रामधील देश जळगाव जिल्हामहाराष्ट्र

अनेर नदी ही मध्य प्रदेश-महाराष्ट्र राज्यांतील सातपुडा टेकड्यांच्या दक्षिण उतारावर ६०० मीटर उंचीवरील, अक्षांश २१° २३‘ उ./७५° ४५‘ पूर्व, या जागेवर उगवते. जळगाव जिल्ह्यातील वैजापूर हे गाव पश्चिम महाराष्ट्राच्या उत्तर सीमेवरील शेवटचे गाव आहे. या गावातून वाहणारी अनेर नदी ही महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशची नैसर्गिक सीमारेषा आहे. पुढे ही नदी महाराष्ट्रातील जळगाव जिल्ह्यातून वाहते. तापीला उजवीकडून मिळणारी ही तापीची सर्वात मोठी उपनदी आहे. नैर्ऋत्य दिशेला ९४ कि.मी. वाहून, अनेर नदी जळगाव जिल्ह्यातील पिळोदा या गावाजवळ तापीला मिळते. अनेर नदीच्या काठावर तोंदे, अजंदे, होळ, नांथे, पिळोदा ही गावे आहेत. जळगाव आणि धुळे या जिल्ह्यांच्या सीमेवर असलेले अनेर धरण हे मातीचे धरण याच नदीवर आहे. अनेर नदीचे खोरे १७०२ चौरस किलोमीटर आकारमानाचे आहे.

पूर्णा नदी शिवा नदी गोमाई नदी पेंढी नदी
अरुणावती नदी वाकी नदी अनेर नदी खंडू नदी
मोसम नदी बुराई नदी उमा नदी गाडगा नदी
गिरणा नदी आस नदी वाण नदी चंद्रभागा नदी
निर्गुण नदी गांधारी नदी मोरणा नदी भुलेश्वरी नदी
शाहनूर नदी भावखुरी नदी काटेपूर्ण नदी आरणा नदी
मास नदी उतवळी नदी विश्वामैत्री नदी सिपना नदी
नळगंगा नदी निपाणी नदी विश्वगंगा नदी कापरा नदी
गिमा नदी तितुर नदी वाघुर नदी तिगरी नदी
पांझरा नदी वाघूर नदी कान नदी सुरखी नदी
बुरशी नदी गंजल नदी आंभोरा नदी नेसू नदी

उगम[संपादन]

गिरणा नदी ही भारत देशामधल्या महाराष्ट्र राज्यातील नदी आहे. ती नाशिक जिल्ह्यात सह्याद्री पर्वत रांगेमधील 'दळवट' या गावी उगम पावते. ही नदी नाशिक जिल्ह्यात सुरवातीला पूर्व दिशेला वाहते आणि नंतर जळगाव जिल्ह्यात उत्तरेकडे मार्ग बदलून तापी नदीला मिळते.

उपनद्या[संपादन][संपादन]

वाटेत तांबडी, आराम, मालेगावजवळ मोसम आणि नंतर पांझण या प्रमुख नद्या मिळाल्यावर ती नांदगाव तालुक्याच्या सीमेवरून ईशान्य दिशेने जळगाव जिल्ह्यात शिरते. चाळीसगाव तालुक्यातून भडगाव महालातील भडगावनंतर थोडे पूर्वेस गेल्यावर तिला सितूर नदी मिळते. मग भडगाव, पाचोरा, एरंडोल, जळगाव तालुक्यांच्या सीमांवरून जाऊन भुसावळ — सुरत लोहमार्गाच्या उत्तरेस वायव्येकडे व नंतर पश्चिमेकडे जाऊन अंमळनेर, एरंडोल, जळगाव व चोपडा तालुक्यांच्या सीमांजवळ ती तापीस मिळते.

खोरे[संपादन][संपादन]

गिरणा नदीच्या खोर्‍यातील जमीन उपजाऊ आहे व ती तीव्रतेने कसली जाते.गिरणेच्या खोऱ्यात भात, नागली, गहू, ज्वारी, बाजरी, हरभरा व इतर द्विदल धान्ये, ऊस, भुईमूग, कापूस इ. पिके होतात.

गिरणा-तांबडी संगमानंतर चणकापूर येथे व चाळीसगाव तालुक्यात जामदा येथे गिरणेवर बांध घालून कालवे काढलेले आहेत. तसेच गिरणा धरण हे धरणही प्रसिद्ध आहे. मालेगाव तालुक्यातील पांझण धरणयोजनेचा फायदा मुख्यतः जळगाव जिल्ह्यालाच होणार आहे. वाघूर नदी महाराष्ट्रातील एक नदी आहे. ती तापी नदीची उपनदी आहे. वाघूर नदीचा उगम औरंगाबाद जिल्ह्यातील अजिंठा लेणी मध्ये झाला आहे. ही नदी औरंगाबाद व जळगाव जिल्ह्यांमधून वाहते. भुसावळतालुक्यातील शेळगावजवळ वाघूर नदीचा तापीशी संगम झाला आहे.

पौराणिक दाखल्यांनुसार तापीला सूर्यकन्या मानले जाते.
या नदीच्या नावावरून १९१५ साली थायलंड येथील एका मोठ्या नदीचे 'तापी' असे नामकरण केले गेले.

हेही वाचा[संपादन]

  • तापी नदी, थायलंड