निमाड

निमाड हा पश्चिम-मध्य भारतातील मध्य प्रदेश राज्याचा नैऋत्य प्रदेश आहे. त्याच्या भौगोलिक सीमांमध्ये निमाडच्या उत्तरेला विंध्य पर्वत आणि दक्षिणेला सातपुडा पर्वत आहे, तर मध्यातून नर्मदा नदी वाहते. निमाडला पौराणिक काळात अनूप जनपद असे संबोधले जात असे. नंतर त्याचे नाव निमाड असे पडले. निमाड प्रदेश हा खांडव आणि भुआणा अशा दोन उपप्रदेशात विभागलेला आहे. प्राचीन काळापासूनच उत्तर आणि दक्षिण भारताला जोडणारा प्रमुख महामार्ग निमाडातल्या सध्याच्या बऱ्हाणपूर जिल्ह्यातील असिरगड किल्ल्याच्या अधिपत्याखाली राहिलेला आहे.

निमाड (अनूप जनपद)
ऐतिहासिक प्रदेश
मध्य प्रदेश राज्याच्या मानचित्रावर निमाडचे स्थान
देश	भारत
राज्य	मध्य प्रदेश
जिल्हे	१] खंडवा २] खरगोन ३] बडवानी ४] बऱ्हाणपूर ५] धार (दक्षिण भाग) ६] देवास (दक्षिण भाग) ७] हरदा (कधीकधी)
भाषा	निमाडी भिली भुआणी कोरकू मराठी हिंदी
सर्वात मोठे शहर	खंडवा
वासीनाम	निमाडी

नामोत्पत्ती

आर्य आणि अनार्य अशा दोन्ही प्रकारच्या लोकांचे वास्तव्य असल्यामुळे या प्रदेशास पूर्वी निमार्य प्रदेश म्हणून संबोधले जायचे; ज्याला कालांतराने नामभ्रंश होऊन निमाड म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

संस्कृती आणि इतिहास

निमाडमध्ये हजारो वर्षांपासून उष्ण वातावरण आहे. निमाडचा सांस्कृतिक इतिहास अतिशय समृद्ध आणि गौरवशाली आहे. जगातील सर्वात प्राचीन नद्यांपैकी एक नर्मदा, निमाडमध्ये विकसित झाली आहे. महेश्वर नवदाटोली येथे सापडलेल्या पुरातन अवशेषांच्या पुराव्याच्या आधारे नर्मदा-खोरे-संस्कृतीचा काळ सुमारे अडीच लाख वर्षे मानला जातो. विंध्य आणि सातपुडा हे अतिशय प्राचीन पर्वत आहेत. प्रागैतिहासिक काळातील सुरुवातीच्या मानवांचे आश्रयस्थान म्हणजे सातपुडा आणि विंध्य. आजही आदिवासी समूह विंध्य आणि सातपुडा या जंगलात राहतात. नर्मदेच्या तीरावर असलेल्या आदि अरण्यवासीयांच्या निमाडाचे वर्णन पुराणात आहे. त्यांपैकी गोंड, बैगा, कोरकू, भिलाला, भिल्ल, शबर इत्यादी प्रमुख आहेत.

निमाड़ उत्सव

निमाडचे जीवन कला आणि संस्कृतीने संपन्न आहे, जिथे आयुष्यातील एकही दिवस असा जात नाही, जेव्हा गाणी गायली जात नाहीत किंवा व्रत उपवास कथाकथन ऐकले जात नाही.

निमाडच्या पौराणिक संस्कृतीच्या केंद्रस्थानी ओंकारेश्वर, मांधाता आणि महिष्मती आहेत. सध्याचे महेश्वर हे पुरातन महिष्मतीच आहे. कालिदासांनी नर्मदा आणि महेश्वरचे वर्णन केले आहे. पद्मश्री रामनारायण उपाध्याय निमाडच्या अस्मितेविषयी लिहितात - "जेव्हा मी निमाडबद्दल विचार करतो तेव्हा माझ्या डोळ्यासमोर उंच-सखल घाटांमध्ये वसलेली छोटी छोटी गावं आणि तूरीच्या शेतांचा दरवळणारा सुुुुगंंध व त्या सर्वांच्या मध्ये गुडघ्यापर्यंत असलेला धोतरावरचा कुरता आणि अंगरखा परिधान केलेल्या भोळ्या भाबड्या शेतकऱ्याचा चेहरा तरंगू लागतो. कठोर दिसणारे हे जनपद लोक आपल्या हृदयात लोक साहित्याची अक्षय परंपरा जिवंत ठेवून आहेत.

नेरबुड्डा(नर्मदा) विभागात ब्रिटिश राजवटीत एक जिल्हा म्हणून निमाडची स्थापना करण्यात आली होती, त्याचे प्रशासकीय मुख्यालय खंडवा येथे होते, जे मुस्लिम शासकांच्या काळात बुरहानपूर होते. या जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ४,२७३ वर्गमील (११,०६७ वर्ग कि.मी.) होते. तर, लोकसंख्या (१९०१) ३,२९,६१५ इतकी होती. कापूस आणि बाजरी ही येथील मुख्य पिके होती; गांजा किंवा भारतीय भांग देखील सरकारी देखरेखीखाली पिकवण्यास परवानगी होती. ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे जिल्ह्यातून जात होती आणि इंदूरहून खंडव्याला जोडणारी राजपुताना लाइनची एक शाखा होती. खंडवा येथे कापूस जिनिंग आणि प्रेसिंगचे कारखाने होते आणि बुरहानपूर येथे सोन्याचे नक्षीदार कापड तयार करण्याचे कारखाने होते. जिल्ह्यामध्ये विस्तृत जंगले आहेत आणि सरकारने पुनासा जंगलाचा एक भाग संरक्षित केला आहे, जो नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर सुमारे १२० मील (१९० कि.मी.) क्षेत्रफळात पसरलेला आहे, साग (टेक्टोना ग्रँडिस), सायन (टर्मिनालिया टोमेंटोसा) आणि अंजन (हार्डविकिया बिनाटा) इत्यादी झाडे येथे मोठ्या प्रमाणावर आढळतात.

नर्मदेच्या दोन्ही तीरावर असलेल्या ब्रिटिश जिल्ह्याच्या पश्चिमेस असलेल्या इंदूरच्या संस्थानात देखील निमाड नावाचा एक जिल्हा होता. त्याचे क्षेत्रफळ ३,८७१ वर्ग मील (१०,०२६ वर्ग कि.मी.) होते; येथील लोकसंख्या (१९०१) २,५७,११० होती. १८२३ पासून ग्वाल्हेरच्या सिंधीया (शिंदे) राज्यकर्त्यांशी संबंधित असलेले हे संस्थान ब्रिटिशांच्या ताब्यात होते; १८६१ मध्ये त्याचे संपूर्ण सार्वभौमत्व इंग्रजांना देण्यात आले, परंतु १८६७ मध्ये ते इंदूरच्या होळकर शासकांकडे गेले.

१९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, पूर्वीचा ब्रिटिश जिल्हा मध्य प्रदेशच्या नवीन राज्याचा निमाड जिल्हा झाला, त्याची प्रशासकीय जागा खंडवा येथे आहे; इंदूर राज्यातील निमाड जिल्हा हा मध्य भारत या नवीन राज्याचा निमाड जिल्हा झाला, त्याची प्रशासकीय जागा खरगोन येथे आहे. १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी जेव्हा मध्य भारत मध्य प्रदेशात विलीन झाला तेव्हा पूर्वीचा मध्य भारतातील निमाड जिल्हा पश्चिम निमाड जिल्हा झाला, तर पूर्व जिल्हा पूर्व निमाड जिल्हा झाला. पश्चिम निमाड जिल्ह्याचे २४ मे १९९८ रोजी बडवानी आणि खरगोन जिल्ह्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले आणि त्याचप्रमाणे पूर्व निमाड जिल्ह्याचे १५ ऑगस्ट २००३ रोजी खंडवा आणि बुरहानपूर जिल्ह्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले.

भूगोल

मध्य भारताच्या पश्चिमेकडील भागात वसलेला निमाड हा प्रदेश एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण भौगोलिक रचना दर्शवतो. ऐतिहासिक आणि प्राकृतिक दृष्ट्या हा भूभाग उत्तर भारत आणि दक्षिण भारताला जोडणारा नैसर्गिक सेतू मानला गेला आहे. प्रशासकीय संदर्भात मुख्यत्वे मध्य प्रदेश राज्यातील पश्चिम भागात हा विस्तार आढळतो, ज्यामध्ये पूर्व निमाड (खांडवा), पश्चिम निमाड (खरगोन), बडवानी आणि बुऱ्हानपूर या जिल्ह्यांचा समावेश होतो. दक्षिणेकडे हा प्रदेश महाराष्ट्राच्या खान्देश सीमेला स्पर्श करतो, तर पश्चिमेकडे गुजरातच्या सीमेपर्यंत पसरतो. भौगोलिक निर्देशांकांनुसार निमाड प्रदेश अंदाजे २१°०५' उत्तर ते २२°२५' उत्तर अक्षांश आणि ७४°२५' पूर्व ते ७६°५०' पूर्व रेखांशांच्या दरम्यान विखुरलेला आहे. हा संपूर्ण प्रदेश नर्मदा नदीच्या सुपीक खोऱ्यात आणि सातपुडा पर्वतरांगांच्या कुशीत स्थिरावलेला आहे.

भूरचना आणि प्राकृतिक विभाग

निमाडची प्राकृतिक रचना प्रामुख्याने भ्रंश दरी आणि दख्खनच्या पठारावरील लाव्हा प्रवाहांच्या संचयनातून निर्माण झाली आहे. या भूभागाचे प्रमुख तीन प्राकृतिक उपविभाग पडतात: उत्तरेकडील विंध्य पर्वतरांगांचा उतार, मध्यवर्ती नर्मदा नदीचे गाळाचे खोरे आणि दक्षिणेकडील सातपुडा पर्वतरांगेचा उत्तुंग भाग.

उत्तरेला विंध्याचल पर्वताच्या पायथ्याशी असलेला भाग मंद उताराचा असून तो हळूहळू नर्मदा खोऱ्यात रूपांतरित होतो. मध्यवर्ती खोरे हे अत्यंत सुपीक गाळाच्या संचयनाने बनलेले सपाट मैदान आहे. या मैदानाची सरासरी उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे १५० ते ३०० मीटरपर्यंत आढळते. दक्षिणेकडे अचानक भूप्रदेश उंचावतो आणि सातपुडा पर्वताच्या जटिल रांगा सुरू होतात. या भागात बिजागड आणि असीरगड यांसारख्या प्रसिद्ध टेकड्या अस्तित्वात आहेत. विशेषतः सातपुडा पर्वतातील 'असीरगड खिंड' ही भौगोलिकदृष्ट्या अत्यंत मोक्याची मानली जाते, कारण ती नर्मदा खोऱ्याला तापी खोऱ्याशी जोडते आणि ऐतिहासिक काळात उत्तरेकडून दक्षिणेत प्रवेश करण्याचा मुख्य नैसर्गिक मार्ग होती.

जलप्रणाली आणि निचरा व्यवस्था

निमाड प्रदेशाची जीवनवाहिनी म्हणजे नर्मदा नदी. ही नदी पूर्वेकडून पश्चिमेकडे एका अत्यंत खोल आणि रुंद भ्रंश दरीतून वाहते. नर्मदेचा हा प्रवाह निमाडच्या मध्यभागातून जातो आणि संपूर्ण परिसराच्या निचरा व्यवस्थेचे नियंत्रण करतो. ओंकारेश्वर आणि महेश्वर ही प्रसिद्ध ठिकाणे याच प्रवाहावर वसलेली आहेत.

नर्मदेव्यतिरिक्त तिच्या अनेक उपनद्या या प्रदेशातील पाण्याचा मुख्य स्रोत आहेत. यामध्ये उत्तरेकडून येणाऱ्या मान आणि चोरल, तसेच दक्षिणेकडून सातपुडा पर्वतातून उगम पावून नर्मदेला मिळणाऱ्या कुंदा, भाम, गोई आणि बोरड या नद्यांचा समावेश होतो. या सर्व नद्यांचा प्रवाह मौसमी स्वरूपाचा असून पावसाळ्यात त्या वेगाने वाहतात, तर उन्हाळ्यात त्यांचा प्रवाह मंदावतो. दक्षिणेकडील बुऱ्हानपूरचा काही भाग हा तापी नदीच्या खोऱ्यात येतो, ज्यामुळे निमाडच्या दक्षिणेकडील जलप्रणाली तापी नदीच्या उपनद्यांशी जोडली गेलेली दिसते.

मृदा आणि भूगर्भ रचना

भूगर्भशास्त्रीय दृष्टिकोनातून निमाड हा प्रदेश 'डेक्कन ट्रॅप' अर्थात दख्खनच्या लाव्हा खडकांचा (बेसाल्ट) भाग आहे. क्रिटेशिअस युगाच्या शेवटी झालेल्या ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून बाहेर पडलेल्या लाव्हाचे थर थंड होऊन येथील मूळ खडक तयार झाले आहेत. या मूळ बेसॉल्ट खडकांच्या अपक्षयामुळे संपूर्ण निमाडमध्ये काळी कसदार रेगुर माती मोठ्या प्रमाणावर आढळते.

नर्मदा आणि तिच्या उपनद्यांच्या काठावर गाळाची सुपीक चिकणमाती आढळते, जी अत्यंत खोल असून ओलावा टिकवून ठेवण्याची तिची क्षमता प्रचंड आहे. हा भाग कृषी उत्पादकतेसाठी आदर्श मानला जातो. याउलट, सातपुडा पर्वताच्या उतारावर मातीचा थर उथळ असून तेथे खडकाळ आणि तांबूस-तपकिरी रंगाची माती आढळते, जी सच्छिद्र आणि कमी सुपीक असते.

हवामान आणि पर्जन्यमान

निमाडचे हवामान प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय निम-शुष्क आणि मान्सून स्वरूपाचे आहे. विंध्य आणि सातपुडा या दोन पर्वतरांगांच्या मधोमध दरीत वसल्यामुळे येथे तापमानाची तीव्रता तुलनेने जास्त जाणवते. उन्हाळ्यात, विशेषतः एप्रिल आणि मे महिन्यांत, दिवसाचे कमाल तापमान ४२° ते ४५° सेल्सिअसपर्यंत पोहोचते, ज्यामुळे हा प्रदेश मध्य प्रदेशातील सर्वांत उष्ण भागांपैकी एक ठरतो.

हिवाळा हा सुखद आणि कोरडा असतो, ज्या काळात तापमान १०° ते १५° सेल्सिअसच्या दरम्यान स्थिर राहते. पावसाळ्याचा विचार करता, नैर्ऋत्य मोसमी वारे अरबी समुद्रावरून या भागात पाऊस आणतात. निमाडमधील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ७०० ते ९०० मिलिमीटरच्या दरम्यान नोंदवले जाते. पश्चिमेकडून पूर्वेकडे जाताना पर्जन्याचे प्रमाण किंचित वाढते. सातपुड्याच्या पश्चिमेकडील उतारावर वृष्टीछायेचा प्रभाव जाणवत असल्याने काही भागांत पावसाचे प्रमाण अनिश्चित असते.

वनस्पती संपत्ती, रचना आणि वैविध्य

निमाड प्रदेशातील वनस्पती आच्छादनाची रचना प्रामुख्याने तीन स्तरांमध्ये विभागलेली आढळते. यातील सर्वोच्च स्तरावर सागवान ही प्रमुख आणि अत्यंत प्रभावी वृक्ष प्रजाती आहे. सातपुडा पर्वतरांगेच्या उतारांवर, विशेषतः खांडवा, खरगोन आणि बडवानी या जिल्ह्यांच्या डोंगराळ वनक्षेत्रात सागवानाचे नैसर्गिक साठे विस्तीर्ण पसरलेले आहेत. सागवानासोबत या स्तरावर धावडा, सालई, अंजन, तेंदू, बिजा, शिसम, रोहन आणि पळस हे वृक्ष मोठ्या प्रमाणावर वाढतात. यापैकी अंजन हा वृक्ष उथळ बेसाल्ट खडकाळ जमिनीशी आणि तीव्र उन्हाळ्याशी नैसर्गिकरीत्या जुळवून घेणारा मुख्य घटक आहे. पळसाची झाडे शेतांच्या सीमांवर आणि माळरानांवर मोठ्या प्रमाणात आढळतात.

मध्यम स्तरातील वनस्पतींमध्ये खैर, आवळा, बेल, चारोळी, करवंद, बोर, कडुनिंब, शिवण आणि हिवर यांचा समावेश होतो. या स्तरातील वनस्पतींचा स्थानिक आदिवासी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी अत्यंत निकटचा संबंध आहे. महुआ हा वृक्ष संपूर्ण निमाडच्या शेतांच्या बांधावर आणि वनक्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. मार्च आणि एप्रिल महिन्यांत महुयाच्या फुलांचे संकलन, तसेच नंतर मिळणाऱ्या बियांपासून तेल काढणे हा स्थानिक भिल्ल, बारेला आणि कोरकू जमातींच्या उदरनिर्वाहाचा व हंगामी उत्पन्नाचा प्रमुख आधार ठरतो. याशिवाय तेंदूच्या झाडांवरून पानांचे संकलन करणे, धावडा व बाभळीपासून मिळणारा नैसर्गिक डिंक गोळा करणे, आणि सालईच्या झाडापासून डिंक मिळवणे हे उपक्रम या भागातील महत्त्वाचे गौण वनोपज म्हणून ओळखले जातात.

कनिष्ठ स्तरामध्ये बांबूच्या प्रजाती, प्रामुख्याने कटंग बांबू आणि मानवेल बांबू हे डोंगरउतारांवर आणि ओढ्यांच्या खोऱ्यांमध्ये आढळतात. पावसाळ्यानंतर माळरानांवर कुसळी, मारवेल, शेडा आणि पवना यांसारख्या स्थानिक पौष्टिक गवतांची दाट वाढ होते, जी धूप रोखण्यास मदत करते. कोरड्या व खडकाळ भागात हिंगणबेट, निवडुंग, कोरफड आणि धामण यांसारखी काटेरी झुडपे नैसर्गिकरीत्या पसरलेली आढळतात.

प्राणी जीवन आणि वन्यजीवांचे अधिवास

निमाडचे प्राणी जीवन सातपुड्याच्या विस्तीर्ण वनक्षेत्राशी थेट जोडलेले आहे. भौगोलिकदृष्ट्या हा भाग पश्चिमेकडील सातपुडा व अक्राणी पर्वतरांगा, आणि दक्षिणेकडील मेळघाट व्याघ्रप्रकल्प यांच्या दरम्यानचा अत्यंत महत्त्वाचा नैसर्गिक वन्यजीव भ्रमणमार्ग मानला जातो. असीरगड, बडवानी आणि खांडवा वनविभागातील सलग जंगलांमुळे वन्यजीवांचे एका भागातून दुसऱ्या भागात स्थलांतर सुलभ होते. विविध प्रकारच्या भूरचनेमुळे येथे सस्तन आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलित अस्तित्व नोंदवले गेले आहे.

मांसाहारी प्राण्यांमध्ये बिबट्या हा या भागातील सर्वोच्च भक्षक आहे, ज्याचा वावर प्रामुख्याने नैसर्गिक गुहा, कपारी आणि दाट झुडपी भागात आढळतो. सातपुड्याच्या खोऱ्यांमध्ये आणि दाट वनपट्ट्यांमध्ये अस्वल आढळते, ज्याचे भक्ष्य प्रामुख्याने वाळवी, कीटक आणि जंगलातील रानफळे हे असते. याव्यतिरिक्त तरस, कोल्हा, लांडगा, रानकुत्रा, रानमांजर आणि उदमांजर हे प्राणी प्रदेशाच्या वेगवेगळ्या भागांत आढळतात. मोकळ्या माळरानात लांडग्यांची उपस्थिती तृणभक्षी प्राण्यांचे संतुलन राखण्यास मदत करते.

तृणभक्षी प्राण्यांमध्ये सांबर आणि लाजाळू वृत्तीचे भेकर हे घनदाट जंगलात, तर चितळ हे मोकळ्या वनक्षेत्रात कळपाने आढळतात. पठारी आणि कोरड्या भागात चिंकारा आणि शेतीभोवती नीलगाय यांची उपस्थिती लक्षणीय आहे. पाण्याच्या स्रोतांजवळ रानडुक्कर, साळिंदर, मुंगूस आणि अतिशय दुर्मिळ असे भारतीय खवलेमांजर आढळतात. सरपटणाऱ्या प्राण्यांमध्ये अजगर, नाग, फुरसे, घोणस, धामण आणि घोरपड यांची नियमित नोंद आढळते.

पक्षी जीवन आणि जलीय परिसंस्था

नर्मदा नदी, तिच्या उपनद्या आणि परिसरातील विस्तीर्ण जलसाठ्यांमुळे निमाड हा पक्षी जीवनाचा अत्यंत समृद्ध केंद्रबिंदू ठरतो. इंदिरा सागर आणि ओंकारेश्वर यांसारख्या महाकाय मानवनिर्मित जलाशयांमुळे या प्रदेशात अथांग पाणथळ जागा निर्माण झाल्या आहेत. या विस्तृत जलसाठ्यांमुळे मध्य आशियाई उड्डाणमार्गाने (सेंट्रल एशियन फ्लायवे) प्रवास करणाऱ्या हजारो हिवाळी स्थलांतरित पक्ष्यांना सुरक्षित विश्रांतीस्थान आणि विपुल अन्न उपलब्ध होते.

हिवाळ्यात मध्य आशिया, सायबेरिया आणि तिबेटमधून या जलाशयांवर चक्रवाक, थापट्या, शेंडी बदक, सुईशेप बदक, विविध प्रकारचे करकोचे, बगळे आणि पाणकावळे मोठ्या संख्येने दाखल होतात. उथळ पाण्याच्या डबक्यांवर ठराविक ऋतूंमध्ये रोहित पक्ष्यांचे थवेही पाहायला मिळतात. स्थानिक पक्ष्यांमध्ये मोर, रानकोंबडी, पांढऱ्या छातीचा खंड्या, दयाळ, कोतवाल, तांबट, सुतारपक्षी, भारद्वाज आणि पिंगळा यांचा वर्षभर वावर असतो. सातपुड्याच्या उंच, निर्जन कड्यांवर भारतीय गिधाड आणि पांढऱ्या पाठीचे गिधाड यांचे नैसर्गिक अधिवास टिकून आहेत.

नर्मदा नदीच्या गोड्या पाण्यातील परिसंस्थेत महाशीर हा अत्यंत ताकदवान मासा आढळतो, ज्याला मध्य प्रदेशचा राज्यमासा म्हणून मान्यता आहे. जलाशयांच्या आणि वाहत्या पाण्याच्या भागात रोहू, कटला, मरळ आणि बाम हे मासे स्थानिक अन्नसाखळीत महत्त्वाचे ठरतात. नदीच्या पात्रात मऊ कवचाचे कासव आणि गोड्या पाण्यातील मगर यांचे अस्तित्व नदीकाठच्या परिसंस्थेचे आरोग्य टिकवून ठेवण्यास कारणीभूत ठरते.

कृषी-भूगोल आणि आर्थिक महत्त्व

निमाडच्या समृद्ध काळ्या मातीमुळे आणि नर्मदेच्या जलसिंचन क्षमतेमुळे हा प्रदेश शेतीमध्ये अग्रेसर आहे. ऐतिहासिक काळापासून हा प्रदेश दर्जेदार कापूस उत्पादनासाठी ओळखला जातो, ज्यामुळे याला पांढऱ्या सोन्याची भूमी असेही संबोधले जाते.

कापसाव्यतिरिक्त येथे सोयाबीन, गहू, ज्वारी आणि मका ही प्रमुख पिके घेतली जातात. खरगोन आणि बडवानी पट्ट्यात लाल मिरचीचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर होते, ज्याने या भागाला आशियातील महत्त्वाच्या मिरची बाजारांमध्ये स्थान मिळवून दिले आहे. याशिवाय केळी, पपई आणि ऊस ही बागायती पिकेही कालव्यांच्या आणि विहिरींच्या साहाय्याने मोठ्या प्रमाणावर घेतली जातात. इंदिरा सागर आणि ओंकारेश्वर यांसारख्या बहुउद्देशीय धरण प्रकल्पांमुळे संपूर्ण निमाड प्रदेशातील जलसिंचन आणि जलविद्युत क्षमतेला मोठी चालना मिळाली असून, या प्रकल्पांनी प्रदेशाचे आर्थिक आणि पर्यावरणीय स्वरूप लक्षणीयरीत्या बदलले आहे.

भाषा

वर्तमान काळात मध्य प्रदेशात असलेल्या निमाड या प्रदेशाची कार्यालयीन भाषा ही हिंदी आहे; तर निमाडी ही येथील प्रमुख आणि सर्वात जास्त बोलली जाणारी भाषा आहे. याव्यतिरीक्त निमाडात भिली भाषासमूहातीलही अनेक भाषा, उपभाषा व त्यांच्या बोलीभाषा बोलल्या जातात. त्यांमध्ये भिली, बारेली, भिलाली, कल्टो, देहवाली इत्यादी समाविष्ट आहे. हरदा जिल्ह्यात भुआणी भाषा बोलली जाते, जी निमाडी व माळवीची मिश्रित बोली भासते. तसेच बऱ्हाणपूर जिल्ह्यात मराठी सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा आहे. निमाड मध्ये कोरकू ही द्रविड भाषा सुद्धा बोलली जाते. याचबरोबर अहिराणी, गुजराती, बंजारी व इतर काही भाषाही थोड्या प्रमाणात बोलल्या जातात.

हे सुद्धा पहा

• माळवा
• बुंदेलखंड