मंजिरी (वाद्य)

मंजिरी तथा मंजीरा हे भारतीय संगीतात वापरले जाणारे एक पारंपरिक घनवाद्य आहे.^[१] हे वाद्य प्रामुख्याने धातूपासून बनवले जाते आणि ताल धरण्यासाठी याचा वापर होतो. धार्मिक संगीत, भजने, कीर्तने आणि लोकनृत्यांमध्ये या वाद्याचा समावेश असतो.

रचना

मंजिरीची रचना लहान वाटीसारख्या आकाराच्या दोन धातूच्या चकत्यांपासून बनलेली असते.^[१]

साहित्य: हे वाद्य सहसा पितळ, कासे, किंवा तांबे या धातूंच्या मिश्रणापासून बनवले जाते.
जोडणी: दोन्ही चकत्यांच्या केंद्रस्थानी छिद्र असते, ज्यातून एक दोरी किंवा धागा ओवून त्यांना एकमेकांशी जोडलेले असते.
आकार: मंजिरी आकाराने लहान असते. हिचा मोठा आकार झांज किंवा टाळ म्हणून ओळखला जातो.

नावातील साधर्म्यामुळे बऱ्याचदा गोंधळ होतो, परंतु ही दोन्ही वाद्ये भिन्न आहेत:^[१]

घटक	मंजिरी	खंजिरी
वाद्य प्रकार	घनवाद्य	अवनद्ध वाद्य / चर्मवाद्य
बनावट	केवळ धातूच्या दोन लहान वाट्या	लाकडी किंवा धातूच्या गोलाकार चौकटीवर बसवलेले चामड्याचे आवरण
वादन पद्धती	दोन्ही चकत्या एकमेकांवर आदळून ध्वनी निर्माण केला जातो	एका हाताने धरून दुसऱ्या हाताच्या बोटांनी किंवा तळहाताने चाप मारून वाजवले जाते

मंजिरी वाजवण्यासाठी दोन्ही चकत्या एकमेकांवर ठराविक तालात आपटल्या जातात. यातून उच्च आणि स्पष्ट धातूमय ध्वनी निर्माण होतो.^[२]

भक्ती संगीत: हिंदू, शीख आणि सूफी भक्ती संगीतात भजने आणि कीर्तनादरम्यान ताल धरण्यासाठी याचा वापर होतो.
लोकनृत्य: राजस्थानचे 'तेरह ताली' हे लोकनृत्य मंजिरी वादनासाठी ओळखले जाते, ज्यामध्ये नर्तकी शरीराच्या विविध भागांवर मंजिरी बांधून ते वाजवतात.^[२]