सूरबहार

सूरबहार (किंवा सुरबहार) हे भारतीय अभिजात संगीतात वापरले जाणारे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि प्राचीन तंतुवाद्य आहे. रचना आणि स्वरूपाच्या दृष्टीने हे वाद्य सितार वाद्यासारखे दिसणारे परंतु आकाराने त्यापेक्षा मोठे आणि खोल, गंभीर आवाजाचे वाद्य आहे. याला अनेकदा बेस सितार असेही संबोधले जाते.

इतिहास आणि बनावट

सूरबहार वाद्याचा शोध १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात लागला असे मानले जाते. या वाद्याच्या निर्मितीचे श्रेय प्रसिद्ध इमादादखानी घराण्याचे संस्थापक उस्ताद साहाबदाद खान आणि उस्ताद इम्रत खान यांच्या पूर्वजांकडे जाते, ज्यांनी ध्रुपद आणि धमार गायकीतील आलपी आणि मींड स्पष्टपणे व्यक्त करण्यासाठी सितारमध्ये बदल करून हे वाद्य विकसित केले.

सूरबहारची लाकडी दांडी रुंद असते आणि त्याचा भोपळा (तुंबा) आकाराने मोठा असतो. या वाद्यावर धातूच्या जाड तारा वापरल्या जातात, ज्यामुळे अत्यंत सखोल, गंभीर आणि दीर्घकाळ टिकणारा नाद (ध्वनी) निर्माण होतो.

वादन पद्धती आणि महत्त्व

हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतात विशेषतः आलप, जोड आणि झाला वाजवण्यासाठी सूरबहार वाद्याचा वापर प्राधान्याने केला जातो. ध्रुपद शैलीतील गांभीर्य आणि बारकावे दाखवण्यासाठी हे वाद्य अत्यंत उपयुक्त मानले जाते. उस्ताद अन्नपूर्णा देवी, उस्ताद इम्रत खान, पं. पुष्कराज जोशी आणि उस्ताद शुजात खान यांसारख्या दिग्गज कलाकारांनी सूरबहार वादनात मोठे योगदान दिले आहे.