नव-बौद्ध धर्म

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
(नवबौद्ध या पानावरून पुनर्निर्देशित)

नवयान किंवा नवबौद्ध धर्माच्या अनुयायांना नवयानी बौद्ध किंवा नवबौद्ध असे म्हटले जाते. नव-बौद्ध ही संज्ञा इ.स. १९५६ मध्ये नागपूर येथील धर्मांतर सोहळ्यानंतर बौद्ध धर्म स्वीकारलेल्या व्यक्तींना लागू होते. ‘नवबौद्ध’चा शब्दश् अर्थ ‘नवीन बौद्ध’ असा घेतला जातो पण याचा सांप्रदायिक व मूळ अर्थ ‘नवयानी बौद्ध’ असा होय. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्या अनुयायांना महायानथेरवाद या बौद्ध धर्माच्या संप्रदायाची दीक्षा न देता त्यापासून दूर राहण्यास सांगितले. आणि बौद्ध धम्मातील अंधश्रद्धा व इतर भेसळ काढून शुद्ध स्वरूपाचा ‘नवयान बौद्ध धर्म’ (नव बौद्धधम्म) दिला. नवयानी (नवबौद्ध) हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी स्थापन केलेल्या नवयान या बौद्ध धर्माच्या संप्रदायाचे अनुयायी होय. २०११ च्या भारतीय जनगणेच्या अहवालानुसार भारतातील बौद्ध लोकसंख्येत ८७% नवयानी बौद्ध आहेत आणि एकूण नवयानी बौद्धांपैकी जवळजवळ ९०% नवयानी बौद्ध हे महाराष्ट्र राज्यात आहेत.

लोकसंख्या[संपादन]

इ.स. २०११ च्या भारतीय जनगणनेच्या अहवालानुसार भारतातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येमध्ये ८७% बौद्ध हे नवयानी बौद्ध (नवबौद्ध) आहेत, म्हणजेच इतर धर्मांतून धर्मांतरित बौद्ध आहेत. आणि उर्वरित १३% बौद्ध हे हिमालयीन ईशान्य भारतातील असून ते पूर्वाश्रमीपासूनचे बौद्ध अाहेत.[१][२] भारतातील एकूण बौद्ध धर्मीयांपैकी ७७% बौद्ध धर्मीय हे महाराष्ट्र राज्यात आहेत तर भारतातील नवयानी बौद्धांपैकी ९०% पर्यंत नवयानी बौद्ध धर्मीय महाराष्ट्र राज्यात आहेत.[३]

‘नवबौद्ध’ बद्दल गैरसमज[संपादन]

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यापासून प्रभावित होऊन बौद्ध बनलेले काही नवयान बौद्ध अनुयायी स्वतःला नवबौद्ध म्हणवून घेत नाहीत कारण त्यांनी नवबौद्धचा 'नवयानी बौद्ध' असा सांप्रदायिक अर्थ न घेता केवळ ‘नवीन बौद्ध’ असा शाब्दिक अर्थ घेतला. वास्तवात मात्र ‘नवयानी बौद्ध’ व ‘नवयान बौद्ध धर्म’ याचे संक्षिप्त रूप अनुक्रमे ‘नव-बौद्ध’ व ‘नव बौद्ध धर्म’ असे आहे.

धम्मचक्रप्रवर्तन दिन[संपादन]

इ.स. १९५६ मधे १४ ऑक्टोबर रोजी बोधिसत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी नागपूर येथे ५ लाख अनुयायांसोबत बौद्ध धर्माची दीक्षा घेऊन भारतात बौद्ध धर्माची पुनःस्थापना केली. हा धर्म अंगीकारून तथाकथित अस्पृश्य हे बौद्ध धम्मात आले. भारतातील करोडो अस्पृश्यांना यामुळे अधिक संधी उपलब्ध झाल्या आणि हजारो वर्षांच्या सामाजिक, आर्थिक, राजकीय गुलामगिरीमधून त्यांची मुक्तता झाली. या ऐतिहासिक सोहळ्याच्या दिवसाला "धम्मचक्रप्रवर्तन दिन" हे नाव मिळाले. या दिवशी आणि या दिवसानंतर बौद्ध धम्म स्वीकारलेल्या व्यक्तींना नवबौद्ध किंवा नवयानी म्हटले जाते.

बावीस प्रतिज्ञा[संपादन]

धम्म दीक्षेबरोबरच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या धर्मांतरित नवयानी बौद्ध अनुयायांना बौद्ध धम्माचे सार असलेल्या बावीस प्रतिज्ञा दिल्या. या प्रतिज्ञांत नवबौद्ध धर्माचे सार आहे.


१ ) मी, ब्रह्म, विष्णु आणि महेश यांना देव मानणार नाही किंवा त्यांची उपासना करणार नाही.

२ ) मी, रामकृष्ण यांना देव मानणार नाही किंवा त्यांची उपासना करणार नाही.

३) मी, गौरी-गणपती इत्यादी हिन्दू धर्मातील देव देवतांस मानणार नाही आणि त्यांची उपासना करणार नाही

४) देवाने अवतार घेतले यावर माझा विश्वास नाही.

५ ) बुद्ध हा विष्णूचा अवतार होय हा खोटा आणि खोडसाळ प्रचार होय असे मी मानतो.

६) मी श्राद्धपक्ष करणार नाही, पिंडदान करणार नाही.

७) मी बुद्ध धम्माच्या विरुद्ध विसंगत कोणतेच आचरण करणार नाही.

८) मी कोणतेही क्रियाकर्म ब्राह्मणाच्या हातून करवून घेणार नाही.

९) सर्व मनुष्यमात्र समान आहेत असे मी मानतो.

१०) मी समता स्थापण्याचा प्रयत्न करीन.

११) मी भगवान बुद्धाने सांगितलेल्या अष्टांगिक मार्गाचा आवलंब करीन.

१२) मी भगवान बुद्धाने सांगितलेल्या दहा पारमितांचे पालन करीन.

१३) मी सर्व प्राणिमात्रांवर दया करीन, त्यांचे लालन पालन करीन.

१४) मी चोरी करणार नाही.

१५) मी खोटे बोलणार नाही.

१६) मी व्यभिचार करणार नाही.

१७) मी नशायुक्त कोणत्याही पदार्थाचे सेवन करणार नाही.

१८) प्रज्ञा, शील, व करूणा या बौद्धधम्माच्या तीन तत्त्वांची सांगड घालून मी माझे जीवन चालवीन.

१९) मी, माझ्या जुन्या मनुष्य मात्रांच्या उत्कर्षाला हानिकारक असणाऱ्या आणि मनुष्य मात्राला असमान व नीच मानणाऱ्या हिन्दू धर्माचा त्याग करतो व बुद्ध धम्माचा स्वीकार करतो.

२०) बुद्धधम्म हा सद्धम्म आहे अशी माझी खात्री पटलेली आहे.

२१) आज माझा नवा जन्म होत आहे असे मी मानतो.

२२) इत:पर बुद्धाच्या शिकवणुकीप्रमाणे वागेन अशी प्रतिज्ञा करतो.


संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. Buddhism has brought literacy gender equality and well being to Dalits (in Hindi)
  2. Buddhism has brought literacy gender equality and well being to Dalits
  3. [१]

बाह्य दुवे[संपादन]