हिंदू कोड बिल

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

हिंदू कोड बिल (हिंदू संहिता विधेयक) हे भारतातील कायद्याचा मसुदा होता.

हा मसुदा २४ फेब्रुवारी १९४९ संसदेत मांडला गेला. स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदे मंत्री बाबासाहेब आंबेडकरांनी यात भारतातीस सर्व जाती-धर्मातील स्त्रियांना जाचक रुढी आणि परंपरांपासून सुटका मिळावी यासाठी हा मसुदा लिहिला. आंबेडकरांनी ४ वर्षे, १ महिना आणि २६ दिवस यावर काम करून हे हिंदू कोड बिल तयार केले. हे बिल इ.स. १९४७ पासून ते फेब्रुवारी १९४९ रोजी संसदेत मांडले. हा मसुदा सात वेगवेगळ्या घटकांशी निगडित कायद्याचे कलमात रूपांतर करू पाहत होता.


डॉ. बाबासाहब आंबेडकर एक प्रख्यात वकील होते. स्वतंत्र भारताचे कायद्याचे मंत्री म्हणून त्यांनी “हिंदू कोड बिल ” वर खूप महीनो काम केलं. त्यांना वाटत होते की जाति व्यवस्था मध्ये स्त्रियांना कमी लेखले जात आहे आणि त्यासाठी हिंदू कोड बिल असे बनवले पाहिजे की त्यामध्ये स्त्रियांना समान अधिकार प्राप्त झाले पाहिजे.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना काही विशेष वर्ग किंवा विशेष जातीच्या स्त्रियांना त्याचा फायदा होईल याची चिंता नव्हती. त्यांना सर्व जाती आणि वर्गाच्या स्त्रियांच्या अधिकारांचे संरक्षण झालं पाहिजे. डॉ. बाबासाहब आंबेडकर यांना वाटत होते की देशाचा विकासासाठी देशाच्या सर्व वर्गातील लोकांना समानतेचा अधिकार भेटला पाहिजे. स्वतंत्र भारतातले पहिले कायदे मंत्री म्हणून डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांनी १९४८ मध्ये संविधान सभेत हिंदू कोड बिल चा मसुदा प्रस्तुत केला. त्यांनी आपल्या बिल मध्ये स्त्रियांना घटस्फोट देण्याचे अधिकार त्याचबरोबर विधवा आणि मुलीला संपत्ती मध्ये अधिकार प्राप्त होवो असा प्रस्ताव ठेवला होता. यामध्ये ज्यांनी आपलं मृत्यूपत्र बनवले नसेल, त्या व्यक्तीच्या संपत्ती मध्ये हिंदू स्त्री आणि पुरुषांच्या प्राप्त होणारी संपत्ती ही कायद्याने वाटणी झाली पाहिजे असा प्रस्ताव सादर केला. या कायद्यानुसार मयत झाललेल्याच्या सर्व मुले आणि मुलींना समान वाटणीचे अधिकार देत आहे.

या बिल मध्ये आठ अधिनियम बनवले आहेत. 1) हिंदू विवाह अधिनियम 2) विशेष विवाह अधिनियम 3) दत्तक घेणे, दत्तकग्रहण अल्पायु - संरक्षता अधिनीयम 4) हिंदू वारसदार अधिनियम 5) दुर्बल आणि साधनहीन कुटुंबातील सदस्य यांना भरन-पोषण अधिनियम 6) अप्राप्तवय संरक्षण सम्बन्धी अधिनियम 7) वारसदार अधिनियम 8) हिंदू विधवाला पुनर्विवाह अधिकार अधिनियम

या कायद्यात विवाह संबंधी प्रावधान मध्ये बदलाव केला आहे. यात दोन प्रकार च्या विवाहला मान्यता देता येते सांस्कारीक व कायदेशीर.

यामध्ये हिंदू पुरुषांना एक किंवा त्यापेक्षाही अधिक स्त्रियांशी विवाह करायला प्रतिबंध आहे आणि त्यासंबंधी शिक्षेची तरतूद केली आहे. यामध्ये हिंदू स्त्रियांना घटस्फोट घेण्याचा अधिकार देत होते. यह बिल ऐसी तमाम कुर कुरीतियो को हिन्दु धर्म से दूर कर रहा था जिन्हे परंपरा के नाम पर कुछ कट्टरपंथी जिंदा रखना चाहते थे. या बिलचा जोरदार विरोध झाला. या बिल ला ९ एप्रिल १९४८ ला निवड कमिटीच्या जवळ पाठवण्यात आले. डॉ. बाबासाहब आंबेडकर च्या सर्व तर्क आणि नेहरु च्या समर्थन असूनही याला महत्त्व प्राप्त नाही झाले.


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

घटक[संपादन]

हे सात घटक खालीलप्रमाणे-

  1. जी व्यक्ती मृत्युपत्र न करता मृत पावली असेल अशा मृत हिंदू व्यक्तीच्या (स्त्री आणि पुरुष दोघांच्याही) मालमत्तेच्या हक्कांबाबत.
  2. मृताचा वारसदार ठरवण्याचा अधिकार
  3. पोटगी
  4. विवाह
  5. घटस्फोट
  6. दत्तकविधान
  7. अज्ञानत्व व पालकत्व.

राजीनामा[संपादन]

देशातील महिलांच्या हक्कांसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी हिंदू कोड बील' तयार करून ते संसदेत सादर केले. प्रतिगामी विचारांच्या हिंदू सभासदांनी त्याला विरोध केल्यामुळे ते संमत होऊ शकले नाही. त्यामुळे त्यांनी दि. २५ सप्टेंबर १९५१ ला मा. पंतप्रधान पंडित नेहरू यांच्याकडे राजीनामा पाठविला. त्यात त्यांनी लिहिले, ‘हिंदू कोड बीलाचा खून झाल्यामुळे मी राजीनामा देत आहे.[१]त्यांनी महिलांच्या हक्कांसाठी मंत्रीपदाचा त्याग केला. सत्तेपेक्षा महिलांना हक्क मिळणे त्यांना महत्त्वाचे वाटत होते. त्यांनी सत्तेसाठी तत्त्व सोडले नाहीत, तर तत्त्वासाठी सत्तात्याग केला.

हे सुद्धा पहा[संपादन]

बाह्य दुवे[संपादन]

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. ^ खैरमोडे, चांगदेव भगवान (ऑगस्ट २०००). डॉ. भीमराव आंबेडकर, खंड १० कालखंड १९४७ ते १९५२. पुणे: सुगावा प्रकाशन, दुसरी आवृत्ती. pp. १०९.