क्रिकेट

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून


क्रिकेट
Pollock to Hussey.jpg
गोलंदाज शॉन पोलॉकफलंदाज मायकल हसी. पाढंऱ्या रंगाची खेळपट्टी दिसत आहे.
सर्वोच्च संघटना आयसीसी
उपनाव द जंटलमन्स गेम ("The Gentleman's game")
सुरवात १८ वे शतक
माहिती
संघ सदस्य ११ खेळाडू संघागणिक
बदली खेळाडू केवळ जखमी किंवा आजारी खेळाडूसाठी
मिश्र हो, वेगळ्या स्पर्धा
वर्गीकरण सांघिक, काठी-चेंडू
साधन क्रिकेट चेंडू, क्रिकेट बॅट,
यष्टी
मैदान क्रिकेट मैदान
ऑलिंपिक १९०० उन्हाळी ऑलिंपिक केवळ

क्रिकेट हा क्रिकेट मैदानावर प्रत्येकी ११ खेळाडूंच्या दोन संघांदरम्यान, चेंडू आणि फळी (बॅट) ने खेळला जाणारा मैदानी खेळ आहे. क्रिकेट मैदानाच्या मध्यभागी एक २२-यार्ड-लांबीची मुख्य खेळपट्टी असते, ज्याच्या दोन्ही टोकांना प्रत्येकी ३ अशा लाकडी यष्टी असतात. एका संघाला फलंदाजी संघ म्हणून नियुक्त केले जाते, जो जास्तीत जास्त धावा करण्याचा प्रयत्न करतो, आणि त्यांचा प्रतिस्पर्धी संघ क्षेत्ररक्षण करतो. खेळाच्या प्रत्येक टप्प्याला डाव असे म्हणतात. संघाचे दहा फलंदाज बाद झाल्यानंतर किंवा निर्धारित षटके पूर्ण झाल्यानंतर दोन्ही संघ आपापली भूमिका बदलतात. एका किंवा दोन डावांत अतिरिक्त धावा मिळून ज्या संघाची धावसंख्या जास्त असेल तो विजेता म्हणून घोषित केला जातो.

प्रत्येक सामन्याच्या सुरवातीला, दोन फलंदाज आणि अकरा क्षेत्ररक्षक खेळाच्या मैदानात उतरतात. क्षेत्ररक्षण करणार्‍या संघातील गोलंदाज खेळपट्टीच्या एका टोकापासून, दुसर्‍या टोकाला असलेल्या फलंदाजाकडे (स्ट्रायकर) जेव्हा चेंडू फेकतो, तेव्हा खेळाला सुरवात होते. स्ट्रायकर खेळपट्टीवर यष्ट्यांसमोर चार फुटांवर क्रिजमध्ये उभा राहतो. बॅटचा वापर करुन चेंडू यष्ट्यांवर आदळण्यापुर्वी अडवणे आणि धावा करता येण्याइतपत टोलवणे ही फलंदाजाची भूमिका असते. दुसरा फलंदाज, नॉन-स्ट्रायकर, खेळपट्टीच्या दुसर्‍या टोकाला गोलंदाजाजवळ क्रिजच्या आतमध्ये उभा राहतो. बाद झालेल्या फलंदाजाला मैदान सोडावे लागते, आणि त्याच्या संघातील दुसरा खेळाडू त्याची जागा घेतो. फलंदाजाला धावा करु न देणे आणि त्याला बाद करणे ही गोलंदाजाची उद्दीष्ट्ये असतात. एकाच गोलंदाजाने एका मागोमाग एक सहा वेळा चेंडूफेक केल्यानंतर एक षटक पुर्ण होते. त्यानंतरचे षटक दुसरा गोलंदाज, खेळपट्टीच्या दुसर्‍या बाजूने टाकतो.

सामान्यतः बाद होण्याच्या पद्धती आहेत त्रिफळाचीत, जेव्हा गोलंदाजाचा चेंडू थेट यष्ट्यांवर जावून आदळतो, पायचीत, जेव्हा फलंदाज बॅटऐवजी स्वतःच्या शरीराच्या कोणत्याही अवयवाचा वापर करुन चेंडू यष्ट्यांवर आदळण्यापासून रोखतो आणि झेल, जेव्हा फलंदाजाने टोलाविलेला चेंडू हवेत उडून जमिनीवर पडण्याआधी क्षेत्ररक्षक अडवतो. धावा दोन प्रकारे जमविल्या जातात: चेंडू पुरेशा ताकदीने टोलवून सीमारेषेपार करुन किंवा क्षेत्ररक्षकाने चेंडू पकडण्याआधी दोन्ही फलंदाजांनी एकाचवेळी धावून आपल्या जागेवरुन दुसर्‍या जागी पोहोचून. फलंदाज क्रीजमध्ये पोहोचण्याआधी क्षेत्ररक्षकाने चेंडू पकडला आणि यष्ट्यांवर मारण्यात यश मिळविले तर फलंदाज बाद होतो (ह्याला धावचीत असे म्हणतात). मैदानावर निर्णय देण्याची भूमिका दोन पंच पार पाडतात.

क्रिकेटचे कायदे करण्याची जबाबदारी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती (ICC) आणि मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब (MCC) यांच्यावर आहे. क्रिकेटचे ट्वेंटी२० (ज्यामध्ये १ डाव हा २० षटके म्हणजेच १२० चेंडू इतका असतो) पासून ते कसोटी क्रिकेट (जो पाच दिवस आणि अमर्यादित षटकांचा असतो आणि प्रत्येक संघ प्रत्येकी दोन डाव खेळतो) पर्यंत अनेक प्रकार आहेत. परंपरागत क्रिकेट संपुर्णतः सफेद रंगाची साधने (कपडे, पॅड, ग्लोव्ह्ज) वापरुन खेळले जाते, परंतू मर्यादित षटकांचे क्रिकेट खेळताना, खेळाडू क्लब किंवा संघाच्या रंगाचे कपडे परिधान करतात. मूलभूत साधनांच्या संचाशिवाय, काही खेळाडू चेंडू लागून होणार्‍या दुखापतींपासून बचाव करण्यासाठी, संरक्षक साधने वापरतात, जी कॉर्क पासून बनवलेली, कातडी अच्छादन असलेली आणि अगदी टणक असतात. क्रिकेटची उत्पत्ती कधी झाली हे अनिश्चित असले तरीही, सर्वप्रथम १६व्या शतकात दक्षिण-पूर्व इंग्लंडमध्ये क्रिकेटच्या नोंदी केल्या गेल्या. ब्रिटीश साम्राज्याच्या विस्तारामुळे क्रिकेटचा प्रसार जगभरात झाला, आणि पहिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामना १९व्या शतकाच्या मध्यावर खेळवला गेला. क्रिकेट नियामक मंडळ-आयसीसीचे १०० हून अधिक सभासद आहेत, त्यापैकी १० पूर्ण सभासद आहेत जे कसोटी क्रिकेट खेळतात. ऑस्ट्रेलेशिया, ब्रिटन, भारतीय उपखंड, दक्षिणी आफ्रिका आणि वेस्ट इंडीजमध्ये क्रिकेटचा चाहतावर्ग मोठ्या प्रमाणावर आहे. स्वतंत्रपणे आयोजन आणि खेळल्या जाणार्‍या, महिला क्रिकेटने सुद्धा आंतरराष्ट्रीय दर्जा प्राप्त केला आहे.

अनुक्रमणिका

व्युत्पत्ती[संपादन]

"क्रिकेट" ह्या संज्ञेबद्दल अनेक शब्द स्त्रोत म्हणून सुचवले गेले आहेत. खेळाबद्दल सर्वात आधीचा निश्चित संदर्भ मिळतो तो १५९८ मध्ये, जेव्हा खेळाला creckett म्हटले जात असे.[१] जुन्या इंग्रजी भाषेत नावाचा एक संभाव्य स्त्रोत आहे, cricc किंवा cryce म्हणजेच crutch किंवा काठी.[२] प्रसिद्ध लेखक सॅम्युएल जॉन्सनच्या शब्दकोशामध्ये, त्याने "cryce, Saxon, a stick" वरुन क्रिकेट हा शब्द तयार केला.[३] जून्या फ्रेंच भाषेत, criquet ह्या शब्दाचा अर्थ एका प्रकारची छडी किंवा काठी असा असावा असे दिसते.[२] दक्षिण-पुर्व इंग्लंड आणि बुरुंडी किंवा बूर्गान्यच्या सरदाराच्या ताब्यातील मुलूख आणि तेव्हाचा फ्लँडर काऊंटी यांच्यामध्ये असलेल्या घनिष्ट मध्ययुगीन व्यापारासंबंधावरुन, असे दिसते की हे नाव मिडल डच वरुन घेण्यात आले असावे[४] krick(-e), म्हणजे बाक असलेली काठी.[२] आणखी एक संभाव्य स्त्रोत म्हणजे मिडल डच शब्द krickstoel, म्हणजे चर्च मध्ये गुडघे टेकवण्यासाठी वापरले जाणारे लांब कमी उंचीचा स्टूल किंवा बाक, ज्याचे साम्य पुर्वी क्रिकेटमध्ये वापरल्या जाणार्‍या दोन यष्टी असणारी लांब खेळपट्टीशी होते.[५] बॉन विद्यापीठातील युरोपीय भाषांचे तज्ञ हेनर गिलमेइस्टरच्या मते, हॉकी साठी वापरला जाणारा वाक्प्रचार met de (krik ket)sen (अर्थात, "काठीसह पाठलाग") ह्यावरुन "cricket" हा शब्द घेतला गेला असावा.[६] डॉ गिलमेइस्टर यांच्या मते फक्त नावच नाही तर हा खेळच मूळतः फ्लेमिश आहे.[७]

इतिहास[संपादन]

क्रिकेटची सुरवात १३०१ च्या सुरवातीला झाल्याचे अनेक बनावट आणि/किंवा त्याला आधार असलेल्या पुराव्यांची उणीव आहे. तरीही क्रिकेटबद्दल १६व्या शतकातील, इंग्लंडमधील ट्युडर वेळेपर्यंतचे पुरावे मिळतात. सर्वात आधीचे क्रिकेट खेळले गेल्याबद्दलचे नक्की संदर्भ मिळतात ते, १५९८ कोर्ट केसच्या पुराव्यांमध्ये, ज्यामध्ये "creckett" (sic) गिल फोर्डच्या सार्वजनिक जमिनीवर १५५०च्या सुमारास खेळला गेल्याची नोंद आहे. सोमवार, १७ जानेवारी १५९७ रोजी गिलफोर्ड कोर्टातील सुनावणी दरम्यान, ५९ वर्षीय कोरोनर, जॉन डेरिक जेव्हा ५० वर्षांपुर्वी "फ्री स्कूल ऑग गिलफोर्ड"चा एक विद्यार्थी होता, तेव्हा दिलेल्या साक्षीमध्ये म्हणतो, "hee and diverse of his fellows did runne and play [on the common land] at creckett and other plaies."[३][८]

फ्रान्सिस कोटेस, द यंग क्रिकेटर, १७६८

क्रिकेट हा मुळतः लहान मुलांचा खेळ आहे असा समज होता, परंतू १६११ मधील काही संदर्भ[३] असे दर्शवतात की प्रौढांनी हा खेळ खेळण्यास सुरवात केली आणि सर्वात जुना ज्ञात इंटर-पेरीश किंवा व्हिलेज क्रिकेट सामना त्याकाळी खेळवला गेला.[९] १६२४ मध्ये, जॅस्पर व्हिनॉल नावाचा खेळाडू ससेक्समधील दोन रहिवासी संघांदरम्यानच्या सामन्यामध्ये डोक्याला चेंडू लागून मरण पावला होता.[१०] १७ शतकामध्ये, दक्षिण-पूर्व इंग्लंडमध्ये खेळाचा प्रसार झाल्याचे अनेक संदर्भ सापडतात. शतकाच्या शेवटापर्यंत, क्रिकेट उच्च असा एक संघटित खेळ म्हणून नावारुपास आला आणि इंग्लंडच्या जीर्णोद्धारानंतर १६६० मध्ये पहिला व्यावसायिक खेळ म्हणून पाहिला जावू लागला असे मानले जाते. एका वर्तमानपत्रातील अहवाल सांगतो की, १६९७ मध्ये ससेक्स मध्ये उच्च गटासाठी "ग्रेट क्रिकेट मॅच" म्हणून ओळखला जाणारा सामना प्रत्येकी ११ खेळाडूंच्या संघांदरम्यान खेळवला गेला. क्रिकेट सामन्याचा हा सर्वात जूना आणि महत्त्वाचा संदर्भ आहे.[११]

१८ व्या शतकात खेळामध्ये बरेच परिवर्तन झाले. स्वत:चे "निवडक XI" संघ असलेल्या श्रीमंतांनी खेळलेला जुगार (बेटिंग) हा ह्या सुधारणांचा एक महत्वाचा भाग होता. १७०७ पासूनच क्रिकेट हा लंडनमधील एक खूप महत्त्वाचा खेळ बनला होता आणि शतकाच्या काही मधल्या वर्षांमध्ये लोक मोठ्या प्रमाणावर फिन्सबरीच्या आर्टिलरी मैदानावर सामन्यांसाठी जात असत. खेळाच्या एक गडी प्रकाराने खूप लोकांना आणि जुगाराला आकर्षित केले, १७४८च्या मोसमात हा प्रकार लोकप्रियतेच्या सर्वोच्च शिखरावर होता. सन १७६०च्या सुमारास गोलंदाजीच्या तंत्रामध्ये मोठी उत्क्रांती झाली. गोलंदाजांनी चेंडू घरंगळत टाकण्याऐवजी चेंडूचा टप्पा टाकू लागले. त्यामुळे बॅटच्या रचनेमध्ये सुद्धा अमुलाग्र बदल झाले कारण, उसळणार्‍या चेंडूचा सामना करण्यासाठी जुन्या "हॉकी स्टीक"च्या आकाराच्या बॅट ऐवजी आधुनिक सरळ बॅटची गरज होती. १७६० मध्ये हॅम्ब्लेडॉन क्लबची स्थापना झाली आणि १७८७ मध्ये मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब (MCC) ची निर्मिती व जुने लॉर्ड्स मैदान खुले होईपर्यंत पुढची वीस वर्षे, हॅम्ब्लेडॉन क्रिकेटमधील महानतम क्लब आणि क्रिकेटचा केंद्र बिंदू होता. एमसीसी लवकरच क्रिकेटचा एक अव्वल क्लब आणि क्रिकेटच्या नियमांचा पालक बनला. १८ व्या शतकाच्या नंतरच्या काळात तीन यष्टी असलेली खेळपट्टी आणि पायचीतचा समावेश असलेले नवे नियम लागू करण्यात आले.

परदेश दौरा करणारा पहिला इंग्लिंश संघ, उत्तर अमेरिकेला जाणार्‍या जहाजावर, १८५९

१९व्या शतकात अंडरआर्म गोलंदाजीची जागा आधी राउंडआर्म आणि नंतर ओव्हरआर्म गोलंदाजीने घेतली. ह्या दोन्ही सुधारणा वादग्रस्त होत्या. परगणा किंवा काउंटी स्तरावरच्या खेळ संघटना काउंटी क्लब तयार करु लागल्या आणि १८३९ मध्ये ससेक्सची स्थापना झाली, आणि अखेर १८९० मध्ये काउंटी अजिंक्यपद स्पर्धा सुरु झाली. त्याचदरम्यान ब्रिटीश साम्राज्याने क्रिकेटचा खेळ परदेशात पोहोचण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावली आणि १९व्या शतकाच्या मध्यावर क्रिकेट भारत, उत्तर अमेरिका, कॅरेबियन, दक्षिण आफ्रिका, ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंडमध्ये खूप लोकप्रिय होत गेला. १८४४ मध्ये, सर्वात पहिला आंतरराष्ट्रीय सामना अमेरिका आणि कॅनडा ह्या संघांदरम्यान खेळवला गेला. १८५९ मध्ये, इंग्लंडचा संघ, उत्तर अमेरिकेच्या, सर्वात पहिल्या परदेशी दौर्‍यावर गेला.

परदेश दौरा करणारा पहिला ऑस्ट्रेलियाई संघ होता तो अबोरिजिनल स्टॉकमेन (Aboriginal stockmen), जो काउंटी संघांविरुद्ध सामने खेळण्यासाठी १८६८ साली इंग्लंडला गेला होता..[१२] १८६२ मध्ये, इंग्लडचा संघ पहिल्यांदा ऑस्ट्रेलियाच्या दौर्‍यावर गेला. १९व्या शतकातील सर्वात प्रसिद्ध खेळाडू होता विल्यम गिल्बर्ट ग्रेस, ज्याने त्याच्या दिर्घ आणि प्रभावी कारकिर्दीची सुरवात १८६५ मध्ये केली.

कसोटी क्रिकेटमधील सर्वात जास्त ९९.९४ सरासरीचा विक्रम ऑस्ट्रेलियाचा फलंदाज डॉन ब्रॅडमनच्या नावावर आहे.

१८७६-७७ मध्ये, इंग्लंडचा संघ ज्या कसोटी सामन्याला पूर्वलक्षी प्रभावाने सर्वात पहिला कसोटी सामना म्हटले जाते अशा ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या मेलबर्न क्रिकेट मैदानावरील सामन्यात सहभागी झाला. इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया यांच्यातील स्पर्धेने १८८२ साली द अॅशेसला जन्म दिला आणि आजतागायत ही स्पर्धा कसोटी क्रिकेटमध्ये सर्वात प्रसिद्ध स्पर्धा राहिली आहे. १८८८-८९ पासून जेव्हा दक्षिण आफ्रिकेचा संघ इंग्लंडविरुद्ध खेळला तेव्हा पासून कसोटी क्रिकेटने हातपाय पसरायला सुरवात केली.

पहिल्या महायुद्धाच्या आधीची दोन दशके ही "गोल्डन एज ऑफ क्रिकेट" म्हणून ओळखली जातात. युद्धामुळे झालेल्या एकंदरीत नुकसानाच्या अर्थी ते एक नाव आहे, परंतू ह्या काळात अनेक महान खेळाडू आणि अविस्मरणीय सामने झाले, मुख्यतः काउंटी आणि कसोटी स्तरावरच्या स्पर्धांचे आयोजन झाल्यामुळे.

युद्धांतर्गत वर्षांवर वर्चस्व गाजवले ते एका खेळाडूने: ऑस्ट्रेलियाचा डॉन ब्रॅडमन, आकडेवारीनुसार आजवरचा सर्वात महान फलंदाज. दुसर्‍या जगातिक महायुद्धाआधी वेस्ट इंडीज, भारत आणि न्यूझीलंड आणि महायुद्धानंतर पाकिस्तान, [श्रीलंका [क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] आणि बांगलादेश ह्या संघासोबत २०व्या शतकामध्ये कसोटी क्रिकेटची विस्तार चालूच राहिला. सरकारच्या वर्णभेदाच्या धोरणामुळे दक्षिण आफ्रिकी संघावर १९७० ते १९९२ पर्यंत बंदी घातली गेली होती.

१९६३ मध्ये क्रिकेटने जणू नव्या युगात पदार्पण केले. इंग्लंड काउंट्यांनी मर्यादित षटकांच्या सामन्यांचा प्रकार आणला. निकाल लागण्याच्या खात्रीमुळे, मर्यादित षटकांचे क्रिकेट खूपच किफायतशीर होते आणि अशा सामन्यांमध्ये वाढ झाली. पहिला आंतरराष्ट्रीय मर्यादित षटकांचा सामना १९७१ साली खेळवला गेला. आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट नियामक मंडळाने ह्या क्रिकेट प्रकारातील क्षमता ओळखली आणि पहिल्या मर्यादित षटकांच्या सामन्याच्या क्रिकेट विश्वचषकाचे आयोजन १९७५ मध्ये केले. २१व्या शतकात मर्यादित षटकांच्या प्रकारामध्ये ट्वेंटी२० क्रिकेटची सुरवात करण्यात आली. हा प्रकार अल्पावधीतच लोकप्रिय झाला.

नियम आणि खेळ[संपादन]

मुख्य लेख: क्रिकेटचे नियम

क्रिकेट हा प्रत्येकी ११ खेळाडूंच्या दोन संघांदरम्यान बॅट आणि चेंडूने खेळला जाणारा खेळ आहे.[१३][१४] एक संघ धावा करण्याचा प्रयत्नात फलंदाजी करतो, तर दुसरा संघ गोलंदाजी आणि धावा रोखण्यासोबतच फलंदाजाला बाद करण्यासाठी चेंडू अडवतो. प्रतिस्पर्धी संघापेक्षा जास्त धावा करणे हे खेळाचे उद्दीष्ट असते. क्रिकेटच्या काही प्रकारांमध्ये, सामना जिंकण्यासाठी प्रतिस्पर्धी संघाचे सर्व खेळाडू बाद करणे गरजेचे असे, अन्यथा असा सामना अनिर्णित राहतो.

खेळाचे स्वरुप[संपादन]

क्रिकेट सामना ज्या कालावधीत विभागला जातो त्याला डाव (innings) असे म्हणतात. सामन्याच्या आधीच ठरवले जाते की प्रत्येक संघाला प्रत्येकी एक किंवा दोन डाव आहेत. डावा दरम्यान एक संघ क्षेत्ररक्षण करतो आणि दुसरा फलंदाजी. प्रत्येक डावामध्ये दोन्ही संघ फलंदाजी आणि क्षेत्ररक्षण अदलाबदली करतात. क्षेत्ररक्षण करणार्‍या संघातील सर्वच्या सर्व अकरा खेळाडू मैदानावर असतात, परंतू फलंदाजी करणार्‍या संघातील एकावेळी फक्त दोन फलंदाज मैदानावर असतात. फलंदाजीची क्रमवारी बहुतेकदा सामना सुरु होण्याच्या अगदी सुरवातीला जाहीर केली जाते, परंतू ती पून्हा बदलली जावू शकते.

सामना सुरु होण्या आधी एका संघाचा कर्णधार (जो स्वत: सुद्धा त्या संघातील एक खेळाडू असतो) नाणेफेक करतो, नाणेफेक जिंकणारा कर्णधाराला आधी फलंदाजी किंवा गोलंदाजी निवडण्याचा अधिकार असतो.

क्रिकेटचे मैदान हे बहुदा वर्तुळाकार किंवा लंबवर्तुळाकार असते. मैदानाच्या मधोमध आयताकृती खेळपट्टी असते. खेळाच्या मैदानाच्या कडा सीमारेषेने अंकित केलेल्या असतात. ही सीमारेषा म्हणजे कुंपण, स्टँडचा भाग, एक दोर किंवा रंगवलेली रेषा असते

खेळपट्टीच्या दोन्ही टोकांना लाकडी लक्ष्य असते ज्याला यष्टी असे म्हणतात; दोन टोकांच्या यष्ट्यांमध्ये २२ यार्ड (२० मी)चे अंतर असते. खेळपट्टी रंगवलेल्या रेषांनी अंकित केलेली असते: यष्ट्यांच्या रेषेत गोलंदाजी क्रिस, आणि त्याच्यापुढे चार फुटांवर (१२२ सेंमी) फलंदाजी किंवा पॉपिंग क्रिस. यष्ट्यांच्या संचामध्ये तीन उभ्या यष्टी आणि त्यावर दोन लहान आडव्या बेल्स असतात. कमीत कमी एक बेल पडल्यानंतर किंवा एखादी यष्टी पडल्यानंतर (बहुतेकदा चेंडूमुळे, किंवा फलंदाजाचा हात, कपडे किंवा एखादी गोष्ट लागून) गडी बाद होतो. परंतू चेंडू लागूनही जर बेल किंवा यष्टी पडली नाही तर तो बाद ठरवला जात नाही.

कोणत्याही वेळेस प्रत्येक फलंदाज एका बाजूच्या विकेटचे (यष्ट्यांचे) मालकत्व करत असतो (तो ज्या यष्ट्यांच्या जवळ असेल त्या) आणि प्रत्यक्षात फलंदाजी करताना सोडून, जेव्हा फलंदाज त्याच्या जागी असतो, तेव्हा तो सुरक्षित असतो. म्हणजेच त्याच्या शरीराचा एखादा अवयव किंवा बॅट, तो पॉपिंग क्रिजच्या आत असताना मैदानाला टेकलेली असते. जर तो त्याच्या क्रिसच्या बाहेर असेल आणि चेंडू जिवंत असताना त्याच्याकडील यष्ट्या पडल्या तर तो बाद होतो, परंतू दुसरा फलंदाज सुरक्षित असतो.[१५]

Muralitharan bowling to Adam Gilchrist.jpg
पंच
यष्टी
नॉन-स्ट्रायकिंग फलंदाज
गोलंदाज
चेंडू
खेळपट्टी
क्रीस
स्ट्रायकिंग फलंदाज
यष्टी
यष्टिरक्षक
पहिली स्लीप
परतीचे क्रीस

दोन फलंदाज खेळपट्टीच्या विरोधी बाजूला आपापली जागा घेतात. क्षेत्ररक्षण करणार्‍या संघातील एक खेळाडू गोलंदाज, खेळपट्टीच्या एका बाजूने दुसर्‍या बाजूला उभ्या असलेल्या स्ट्राईकिंग फलंदाजाकडे गोलंदाजी करतो. गोलंदाजाच्या बाजूकडील फलंदाजाला नॉन-स्ट्राईकर म्हणतात, आणि तो त्याच्या बाजूच्या क्रिसच्या मागे उभा राहतो. थोडी फार जोखीम घेऊन, फलंदाजाला त्यांच्या क्रीसमधून बाहेर येण्याची परवानगी असते. क्षेत्ररक्षण करणार्‍या संघातील एक खेळाडू, यष्टिरक्षक, स्ट्रायकरच्या यष्ट्यांमागे उभा राहतो.

क्षेत्ररक्षण करणार्‍या संघातील इतर नऊ खेळाडू खेळपट्टीच्या बाहेर, मैदानावर वेगवेगळ्या ठिकाणी उभे राहतात. संघाचा कर्णधार डावपेचांचा भाग म्हणून वारंवार क्षेत्ररक्षणात बदल करत राहतो.

मैदानावर नेहमी दोन पंच असतात. गोलंदाजाच्या बाजूला एक आणि पॉपिंग क्रीसच्या बाजूला स्क्वेयर लेगजवळ दुसरा.

दोन फलंदाज खेळपट्टीच्या विरोधी बाजूला आपापली जागा घेतात. क्षेत्ररक्षण करणार्‍या संघातील एक खेळाडू गोलंदाज, खेळपट्टीच्या एका बाजूने दुसर्‍या बाजूला उभ्या असलेल्या स्ट्राईकिंग फलंदाजाकडे गोलंदाजी करतो. गोलंदाजाच्या बाजूकडील फलंदाजाला नॉन-स्ट्राईकर म्हणतात, आणि तो त्याच्या बाजूच्या क्रिसच्या मागे उभा राहतो. थोडी फार जोखीम घेऊन, फलंदाजाला त्यांच्या क्रीसमधून बाहेर येण्याची परवानगी असते. क्षेत्ररक्षण करणार्‍या संघातील एक खेळाडू, यष्टिरक्षक, स्ट्रायकरच्या यष्ट्यांमागे उभा राहतो.

क्षेत्ररक्षण करणार्‍या संघातील इतर नऊ खेळाडू खेळपट्टीच्या बाहेर, मैदानावर वेगवेगळ्या ठिकाणी उभे राहतात. संघाचा कर्णधार डावपेचांचा भाग म्हणून वारंवार क्षेत्ररक्षणात बदल करत राहतो.

मैदानावर नेहमी दोन पंच असतात. गोलंदाजाच्या बाजूला एक आणि पॉपिंग क्रीसच्या बाजूला स्क्वेयर लेगजवळ दुसरा. गोलंदाज सहसा यष्ट्यांच्या काही यार्ड (मीटर) मागे जातो, पुन्हा यष्ट्यांकडे धावत येतो (ह्याला रन-अप म्हणतात) आणि गोलंदाजी क्रीस मध्ये पोहोचल्यावर हात वर करुन (ओव्हर आर्म) चेंडू सोडतो करतो. (चेंडू सोडण्याआधी जर तो क्रीसच्या पुढे गेला, किंवा कोपरातून हात जास्त वाकवला, तर तो चेंडू नो बॉल ठरवला जातो, अशा चेंडूवर फलंदाज बाद होत नाही आणि फलंदाजी करणार्‍या संघअला एक अतिरिक्त धाव मिळते. जर चेंडू यष्ट्यांच्या फलंदाजाच्या समोरुन तो जिथे पोहोचू शकणार नाही अशा प्रकारे खूप दूरुन किंवा फलंदाजाच्या अगदी मागून किंवा फलंदाजाच्या डोक्यावरुन यष्ट्यांच्या पलिकडे गेल्यास त्याला वाईड म्हटले जाते, आणि फलंदाजी करणार्‍या संघाला एक अतिरिक्त धाव दिली जाते.) चेंडू अशा प्रकारे टाकला जातो, ज्यायोगे तो खेळपट्टीवर टप्पा घेईल किंवा अगदी क्रीस मध्ये टप्पा पडेल अशा बेताने (यॉर्कर), किंवा टप्पा न पडता क्रीसच्या पलिकडे जाईल (फुल टॉस), अशा प्रकारे चेंडू टाकला जावू शकतो.

नो बॉल किंवा वाईड हे चेंडू षटकातील सहा चेंडूंमध्ये ग्राह्य धरले जात नाहीत.

चेंडू यष्ट्यांवर आदळण्यापासून वाचवणे आणि बॅटने टोलवण्याचा प्रयत्न फलंदाज करतो. (ह्या मध्ये बॅटचे हँडल किंवा दांडा आणि ग्लोव्हजचा समावेश असतो.) जर गोलंदाज, यष्ट्या उखडण्यात यशस्वी झाला तर फलंदाज बाद होतो आणि त्याला त्रिफळाचीत असे म्हणतात. जर फलंदाजाला बॅटने चेंडू अडवता आला नाही, परंतू जर शरीराच्या इतर कोणत्याही भागाचा अडथळा निर्माण होऊन, चेंडू यष्ट्यांवर जाण्यापासून अडवला गेला तर फलंदाज पायचीत, किंवा "एलबीडब्लू" म्हणून बाद होवू शकतो.

जर फलंदाजाने चेंडू व्यवस्थित टोलावला आणि चेंडूचा टप्पा न पडता क्षेत्ररक्षकाने तो थेट झेलला तर फलंदाज झेलबाद होतो. जर चेंडू गोलंदाजाचेच झेलला तर त्यास कॉट अँड बोल्ड म्हणतात; तर यष्टीरक्षकाने झेलला तर, कॉट बिहाईंड किंवा यष्ट्यांमागे झेलबाद असे म्हणतात.

जर फलंदाज चेंडू टोलवण्यात यशस्वी झाला आणि त्याचा झेल घेतला गेला नाही, तर दोन्ही फलंदाज मिळून त्यांच्या संघासाठी धावा जमावण्याचा प्रयत्न करतात. दोन्ही फलंदाज खेळपट्टीच्या लांबीइतके धावून आपापल्या जागा बदलतात आणि विरुद्ध क्रीसच्या आत आपल्या बॅट टेकवतात. दोन्ही फलंदाजांनी यशस्वीपणे आपले स्थान बदलून, क्रीसच्या आत बॅट मैदानाला टेकवल्यानंतर एक धाव मिळते. फलंदाज एक किंवा दोन धावा काढण्याचा प्रयत्न करु शकतो तसेच तो एकही धाव न काढण्याचा पर्यायही स्वीकारु शकतो. धाव काढण्याच्या प्रयत्नात बाद होण्याचा धोका असतो. जर क्षेत्ररक्षण करणार्‍या संघाने चेंडू पकडून फलंदाजी करणारे फलंदाज क्रिसच्या आत येण्याआधी यष्ट्या उध्वस्त करण्यात यश मिळवले, तर फलंदज धावचीत होतो. काही वेळा फलंदाज धावायला सुरवात करतात, आणि विचार बदलून पुन्हा मूळ जागी परतू शकतात.

जर फलंदाजाने टोलावलेला चेंडू टप्पा न पडता थेट सीमारेषेपार गेला तर त्याला षट्कार म्हणतात, आणि फलंदाजी करणार्‍या संघाच्या खात्यात सहा धावा जमा होतात. जर चेंडू मैदानाला स्पर्श करुन सीमारेषेपार गेला तर त्याला चौकार म्हणतात, ज्याबद्दल फलंदाजाला चार धावा मिळतात. अशा वेळी चेंडू सीमारेषेपार जाण्याआधी फलंदाजाने धावण्यास सुरवात केलेली असू शकते, परंतू चेंडू सीमारेषेपार गेल्याने, त्या धावा मोजल्या जात नाहीत.

फलंदाजा चेंडू टोलावू शकला नाही तरीही तो अतिरिक्त धावांसाठी प्रयत्न करु शकतो : त्याला बाय म्हणतात. जर चेंडू त्याच्या अंगाला लागून गेला तर त्याला लेग बाय म्हणतात.

गोलंदाजाने टाकलेला चेंडू फलंदाज टोलावू शकला नाही आणि जर तो त्याच्या क्रीसच्या बाहेर आला, तर यष्टिरक्षक चेंडू पकडून यष्टी उडवू शकतो, त्यास यष्टीचीत असे म्हणतात.

नो बॉल खेळून फलंदाज दंडापेक्षा अधिक धावा वसूल करण्याचा पर्याय निवडू शकतो. जर त्याने असे केले तर तो केवळ धावचीत बाद होवू शकतो.

फलंदाजाने धावा मिळवणे थांबविल्यानंतर चेंडू मृत होतो, आणि तो गोलंदाजाकडे गोलंदाजीसाठी पून्हा दिला जातो. जेव्हा तो रन अप घेण्यास चालू करतो तेव्हाच चेंडू पून्हा जिवंत झाला असे मानले जाते. फलंदाजांनी आपल्या जागा बदलल्या तरीही षटक पूर्ण होईपर्यंत गोलंदाज एकाच बाजूला गोलंदाजी करु शकतो.[१६]

फलंदाज बाद न होता, त्याच्या डावामधून स्वतःच्या इच्छेने निवृत्त होवू शकतो.

बाद झालेल्या फलंदाज तात्काळ मैदानातून बाहेर जातो, आणि त्याची जागा त्याच्याच संघातील दुसरा फलंदाज घेतो. मात्र, यष्ट्या पडल्या किंवा झेल घेतला गेला, तरीही फलंदाज प्रत्यक्षात तो पर्यंत बाद होत नाही जो पर्यंत क्षेत्ररक्षण करणारा संघ पंचांकडे निर्णयासाठी दाद मागत नाही. पंचांकडे दाद मागण्यासाठी गोलंदाज परंपरागत "How's that" (हाऊज दॅट) किंवा "Howzat" (हाऊझॅट) म्हणून दाद मागतात. (अनेकदा जरी फलंदाज अपीलाची गरज न वाटता मैदानातून निघून जातात). काही सामन्यांमध्ये, विशेषत: कसोटी सामन्यांमध्ये कोणताही संघ डीआरएस वापरून तिसर्‍या पंचाकडे दाद मागण्याची विनंती करतात, ज्यामध्ये टीव्ही रिप्ले तसेच हॉक-आय, हॉट-स्पॉट आणि स्निकोमीटर ह्या घटकांचा समावेश होतो.

गोलंदाजाने सहा वेळा चेंडू फेकल्यानंतर त्याचे षटक पूर्ण होते, त्याच्या जागी त्याच्या संघातील दुसरा नियुक्त गोलंदाज गोलंदाजी करतो, आणि आधीचा गोलंदाज क्षेत्ररक्षकाचे स्थान घेतो. फलंदाज आपल्याच स्थानावर राहतात, आणि नवीन गोलंदाज दुसर्‍या बाजूने गोलंदाजी करण्यात सुरवात करतो, त्यामुळे स्ट्रायकर आणि नॉन-स्ट्रायकर यांच्या भूमिका विरुद्ध होतात. यष्टीरक्षक आणि दोन्ही पंच नेहमी आपली स्थाने बदलतात आणि अनेक क्षेत्ररक्षकसुद्धा तसे करतात आणि खेळ पुढे सुरु राहतो. एका डावात गोलंदाज एकापेक्षा जास्त षटके टाकू शकतो, परंतू त्याला दोन षटके सलग टाकण्याची मुभा नसते.

डाव तेव्हा संपतो जेव्हा फलंदाज करणार्‍या संघाचे ११ पैकी १० फलंदाज बाद होतात (सर्वबाद – एक फलंदाज मात्र नेहमी "नाबाद" राहतो), किंवा निर्धारित षटके खेळून पूर्ण होतात, किंवा फलंदाजी करणारा संघ त्यांचा डाव पुरेशा धावा असल्याने घोषित करतो.

सामन्याच्या स्वरुपावरुन डाव आणि षटकांची संख्या ठरते. मर्यादित षटके नसलेल्या सामन्यात पंच, ठराविक वेळेपर्यंत सामना चालू ठेवण्या ऐवजी (दुसर्‍या संघाने वेळ वाया घालवू नये साठी) दिवसाच्या शेवटच्या सत्रात किती षटके टाकली जावे हे ठरवतात.

सर्व डाव पूर्ण झाल्यानंतर सामना संपतो. अपुर्‍या सुर्यप्रकाशामुळे किंवा खराब वातावरणामुळे पंच एखादा सामना थांबवू शकतात. परंतू सहसा सामना तेव्हा संपतो जेव्हा एक संघ त्याचा एक किंवा दोन्ही डाव पूर्ण करतो, आणि दुसर्‍या संघाकडे त्यांच्यापेक्षा जास्त धावा असतात. चार-डावांच्या सामन्यामध्ये शेवटच्या संघाला कधीकधी दुसरा डाव खेळण्याचीही गरज नसते, तेव्हा सदर संघाने डावाने विजय मिळवला असे म्हणतात. जर विजेत्या संघाचा डाव पूर्ण झाला नसेल, आणि अजूनही उदाहरणार्थ पाच फलंदाज नाबाद आहेत किंवा त्यांनी फलंदाजीच केलेली नाही तर असा संघ "पाच गडी राखून विजयी" मानला जातो. जर शेवटी फलंदाजी करणारा संघ सर्वबाद झाला आणि दुसर्‍या संघापेक्षा ५० धावा कमी करु शकला, तर विजेता संघ "५० धावांनी विजयी" झाला असे म्हटले जाते. दोन्ही संघांनचे डाव पूर्ण झाले आणि त्यांच्या धावा सुद्धा समान असतील तर अशा दुर्मिळ वेळी बरोबरी झाली असे म्हणतात.

जे सामने मर्यादित षटकांचे नसतात, ते सामने अनिर्णित राहण्याचीही शक्यता असते. सहसा सामन्याची वेळ संपते परंतू कमी धावा असलेल्या संघाचे काही फलंदाज बाद होणे अजूनही बाकी असते तेव्हा सामना अनिर्णितावस्थेत संपतो. ह्याचा सरळ प्रभाव पडतो तो संघांच्या डावपेचांवर. जेव्हा संघाने पुरेशा धावा जमवलेल्या असतात आणि प्रतिस्पर्धी संघाला बाद करण्यासाठी त्यांच्याकडे पुरेसा वेळ आहे अशी आशा असते, तेव्हा तो संघ डाव घोषित करतो. त्यांना सामना अनिर्णित होणे टाळायचे असते. परंतू ह्यामध्ये दुसरा संघ पुरेशा धावा करुन विजय मिळवण्याचा धोकासुद्धा असतो.

धावपट्टी, यष्टी आणि क्रिस[संपादन]

खेळण्याची जागा[संपादन]

क्रिकेटचा खेळ गवताळ क्रिकेट मैदानावर खेळला जातो.[१७] क्रिकेटच्या नियमांमध्ये मैदानाचा ठराविक आकार किंवा मापाबद्दल निर्देश नाहीत,[१८] परंतू, सहसा ते लंबगोलाकार असते. मैदानाच्या मधोमध एक आयताकार पट्टी असते, जी खेळपट्टी म्हणून ओळखली जाते.[१७]

खेळपट्टीचा सपाट पृष्ठभाग १० फूट (३.० मी) रुंद असतो. खेळपट्टीवर असलेले लहान गवत जसजसा सामना पुढे जातो तसतसे कमी होत जाते. त्याच प्रमाणे क्रिकेट मॅट सारख्या कृत्रिम पृष्ठभागावर सुद्धा खेळले जावू शकते. खेळपट्टीच्या दोन्ही टोकांना, २२ यार्ड (२० मी) अंतरावर, लाकडी लक्ष्य ठेवलेले असते, ज्याला विकेट असे म्हणतात. गोलंदाजी किंवा क्षेत्ररक्षण करणार्‍या संघासाठी हे एक लक्ष्य असते आणि फलंदाजी करणारा संघ, धावा जमवण्यासाठी विकेटचे रक्षण करतो.

यष्टी, बेल्स आणि क्रिस[संपादन]

तीन यष्ट्या असलेली विकेट. ही मैदानामध्ये ठोकली जाते आणि त्याच्या वरती दोन बेल्स ठेवल्या जातात.

खेळपट्टीवरील प्रत्येक विकेटमध्ये एका सरळ रेषेत उभ्या केलेल्या तीन लाकडी यष्ट्यांचा समावेश असतो. त्यांच्या डोक्यावरती दोन लाकडी बेल्स ठेवल्या जातात; बेल्स धरुन विकेटची एकूण उंची २८.५ इंच (७२० मिमी) असते आणि तीन यष्ट्यांची, त्यांच्या मधील छोटी जागा धरुन एकूण रुंदी असते ९ इंच (२३० मिमी).

दोन्ही बाजूच्या विकेटच्या सभोवती चार रेघांनी आखलेल्या क्षेत्राला क्रीस असे म्हणतात, हे फलंदाजासाठी "सुरक्षित क्षेत्र" असते आणि ते गोलंदाजीची मर्यादा निश्चित करते. ह्यांना "पॉपिंग" (किंवा फलंदाजी) क्रीस, गोलंदाजी क्रीस आणि दोन "परतीचे (रिटर्न)" क्रिस असे म्हणतात.

यष्ट्या गोलंदाजी क्रीसच्या रेषेत अशा प्रकारे ठेवलेल्या असतात ज्यायोगे दोन टोकांच्या गोलंदाजी क्रीसमधील अंतर २२ यार्ड (२० मी) असेल. गोलंदाजी क्रीज ८ फूट ८ इंच (२.६४ मी) लांब असते, आणि मधली यष्टी अगदी मधोमध उभा केलेला असतो. पॉपिंग क्रीसची लांबीसुद्धा तितकीच असते, आणि ती गोलंदजी क्रीसला समांतर आणि यष्ट्यांच्या समोर ४ फूट (१.२ मी) अंतरावर आखलेली असते. परतीची किंवा रिटर्न क्रीस इतर दोन क्रीसच्या काटकोनात असते; त्या पॉपिंग क्रीजच्या दोन्ही शेवटाला चिकटून असतात आणि गोलंदाजी क्रीसच्या टोकांना जोडून कमीत ८ फूट (२.४ मी) मापाच्या असतात.

गोलंदाजीवेळी चेंडू सोडताना गोलंदाचा मागचा पाय दोन क्रीसच्या मध्ये आणि पुढच्या पायाचा किमान थोडासा भाग पॉपिंग क्रीसच्या आत असणे गरजेचे असते. गोलंदाजाने हा नियम मोडल्यास पंच तो चेंडू "नो बॉल" ठरवतात, आणि फलंदाजी संघाला एक अतिरिक्त धाव आणि एक अतिरिक्त चेंडू बहाल केला जातो.

फलंदाजाच्या दृष्टीने पॉपिंग क्रीसचे महत्त्व असे आहे की, त्यामुळे त्याच्या सुरक्षित क्षेत्राची मर्यादा स्पष्ट होते. तो त्याच्या "क्रीस बाहेर" असल्यास यष्टिचीत किंवा धावचीत होवू शकतो.

बॅट आणि चेंडू[संपादन]

Used white ball
वापरलेला लाल चेंडू
वापरलेला गुलाबी चेंडू
तीन भिन्न प्रकारचे क्रिकेट चेंडू:
  1. वापरलेला सफेद चेंडू. सफेद चेंडू मुख्यत्वे मर्यादित षटकांच्या क्रिकेटमध्ये वापरला जातो, विशेषतः सामने प्रकाशझोतात रात्री खेळवले जातात तेव्हा. (डावीकडे).
  2. वापरलेला लाल चेंडू. लाल चेंडू कसोटी क्रिकेट आणि प्रथम श्रेणी क्रिकेट आणि इतर काही क्रिकेट प्रकारांमध्ये वापरला जातो. (मध्य).
  3. वापरलेला गुलाबी चेंडू. गुलाबी चेंडू अलिकडच्या काळात प्रकाशझोतात खेळवल्या जाणार्‍या कसोटी सामन्यांसाठी वापरला जावू लागला आले. (उजवीकडे).
तीनही चेंडू सारख्याच आकाराचे आहेत.

खेळाचे मुख्य सार आहे, गोलंदाज खेळपट्टीवरील त्याच्या बाजूने दुसर्‍या बाजूला बॅट घेवून "स्ट्राईकवर" असलेल्या फलंदाजाकडे गोलंदाजी करतो.

बॅट ही (सहसा सफेद विलो वृक्षाच्या) लाकडापासून बनवली जाते आणि ज्याचा आकार वर गोलाकार दांडा जोडलेल्या पात्यासारखा असतो. पात्याची रुंदी कमाल ४.२५ इंच (१०८ मिमी) इतकी तर एकूण लांबी कमाल ३८ इंच (९७० मिमी) इतकी असते.

चेंडू हा शिवण असलेला जाड कातड्याचा आणि गोलाकार असतो, ज्याचा घेर ९ इंच (२३० मिमी) इतका असतो. ९० मैल प्रति तास (१४० किमी/ता) पर्यंत वेग असलेल्या चेंडूच्या टणकपणा हा चिंतेचा विषय असतो. त्यापासून बचाव करण्यासाठी फलंदाज विविध संरक्षक साधने वापरतात, जसे पॅड्स (नडगी आणि गुडघे यांच्या संरक्षणासाठी), फलंदाजी ग्लोव्हज् हातांसाठी, हेल्मेट डोक्याच्या संरक्षणासाठी आणि बॉक्स पँटच्या आतमध्ये (गुप्त भागाच्या संरक्षणासाठी). काही फलंदाज शर्ट आणि पँटच्या आतमध्ये जास्तीचे पॅड्स वापरतात जसे मांडीचे पॅड्स, हाताचे पॅड्स, बरगडी रक्षक आणि खांद्याचे पॅड्स. चेंडूला "शिवण" असते: चेंडूचे कातडी आवरण, दोरी आणि आतील कॉर्कला जोडण्यासाठी टाक्यांच्या सहा ओळी असतात. नवीन चेंडूवरील शिवण ही व्यवस्थित दिसते त्यामुळे जास्त अंदाज येवू न देता चेंडू पुढे टाकण्यास गोलंदाजाला मदत होते. क्रिकेट सामना सुरु असताता, चेंडूची गुणवत्ता इतकी खालावत जाते की एका क्षणी तो न वापरता येण्याजोगासुद्धा होतो आणि ह्या दरम्यान चेंडूची हालचाल बदलत जाते, आणि त्याचा प्रभाव सामन्यावर पडतो. त्यामुळे खेळाडू चेंडूचे भौतिक गुणधर्म बदलून त्याचे वर्तन सुधारण्याचा प्रयत्न करतात. चेंडूला लकाकी आणणे आणि घामाने किंवा थुंकीने तो ओला करणे वैध आहे. कधी कधी चेंडू स्विंग करण्यासाठी जाणूनबुजून एकाच बाजूला लकाकी सुद्धा आणता येते, परंतू चेंडूवर आणखी कोणती गोष्ट घासणे, चेंडूच्या आवरणावर ओरखाडणे किंवा चेंडूची शिवण उसवणे हे अवैध आहे.

पंच आणि स्कोअरकिपर[संपादन]

डाव[संपादन]

षटके[संपादन]

संघ रचना[संपादन]

गोलंदाजी[संपादन]

क्षेत्ररक्षण[संपादन]

फलंदाजी[संपादन]

धावा[संपादन]

अतिरिक्त धावा[संपादन]

बाद[संपादन]

डावाचा शेवट[संपादन]

निकाल[संपादन]

फलंदाजी व धावा[संपादन]

फलंदाजी[संपादन]

फलंदाज आपल्या बॅटने चेंडू फटकाऊन धावा काढतात. जेव्हा फलंदाज बॅटने चेंडू मारतो तेव्हा त्याला फटका (शॉट / स्ट्रोक) म्हणतात. फटक्यांना ते ज्या दिशेने खेळले गेले आहेत त्या प्रमाणे नाव दिले गेले आहे. फलंदाज संघाच्या नीतीनुसार आक्रमक अथवा सावध फलंदाजी करतो. फलंदाज सहसा क्रमाने फलंदाजीस येतात. प्रथम येणाऱ्या दोन फलंदाजांना ओपनर म्हणतात.

धावा[संपादन]

एक धाव काढण्यासाठी फलंदाजाला चेंडू फटकाउन फलंदाजी न करणाऱ्या साथीदाराच्या जागी जावे लागते व त्याच बरोबर त्याच्या साथीदाराला त्याच्या जागी जावे लागते (पॉपिंग क्रिझच्या आतमध्ये).

अतिरिक्त धावा[संपादन]

गोलंदाजी व बळी[संपादन]

गोलंदाजी[संपादन]

इंग्लंडचा ध्वज इंग्लंडचा अँड्रु फ्लिन्टॉफ गोलंदाजी करतांना.
गोलंदाजीची एक पद्धत.

गोलंदाज एका ठरावीक पध्द्तीने चेंडू फलंदाजाच्या दिशेने टाकतो व त्याला गोलंदाजीची पद्धत ( Bowling Action) म्हणतात. सहसा गोलंदाज चेंडूचा टप्पा खेळपट्टीवर टाकतो ज्यामुळे चेंडू उसळून फलंदाजाकडे जावा. गोलंदाजी करतांना पाय नेहमी पॉपिंग क्रिझच्या आत रहाणे जरूरी आहे अथवा त्या चेंडूला नो-बॉल म्हणतात. ह्या शिवाय टाकलेला चेंडू फलंदाजाच्या आवाक्यात टाकणे जरूरी आहे अथवा त्या चेंडूला वाईड चेंडू म्हणतात. वाईड अथवा नो चेंडु टाकल्या नंतर फलंदाजी करणारया संघास १ अतिरिक्त धाव मिळते व त्याच बरोबर १ अतिरिक्त चेंडू देखील टाकावा लागतो.

गोलंदाजाचा मुख्य उद्देश बळी घेणे असतो. गोलंदाजाचा दुसरा उद्देश कमीत कमी धावा देणे असतो. गोलंदाज सहसा दोन प्रकारचे असतात. (तेज गोलंदाज, फिरकी गोलंदाज)

फलंदाज बाद होण्याचे प्रकार[संपादन]

दहा वेगवेगळ्या पद्धतीने फलंदाज बाद होऊ शकतात. एक फलंदाज बाद झाल्या नंतर त्याची जागा नवीन फलंदाज घेतो. जेव्हा दहा फलंदाज बाद (सर्वबाद) होतात तेव्हा एक डाव संपतो.

खाली दिलेल्या दहा प्रकारांन पैकी पहिल्या सहा प्रकाराने फलंदाज सहसा बाद होतो.

  • झेल - जेव्हा फलंदाजाने मारलेला चेंडू क्षेत्ररक्षक जमिनीला लागण्याच्या आधी पकडतो तेव्हा त्या बाद होण्याच्या प्रकाराला झेलबाद म्हणतात.झेलबादाचे श्रेय गोलंदाज व क्षेत्ररक्षक दोघांनाही दिले जाते.
  • त्रिफळाचीत - जेव्हा गोलंदाजाने टाकलेला चेंडू फलंदाजी करणाऱ्या फलंदाजाच्या टोकावरील यष्टींना लागतो तेव्हा त्याला त्रिफळाचीत म्हणतात. गोलंदाजाला ह्या बळीचे श्रेय दिले जाते.
  • पायचीत - जेव्हा गोलंदाजाने टाकलेला चेंडू बॅटला न लागता फलंदाजाच्या पायावर,पॅड्सवर किंवा शरीरावर आदळतो तेव्हा पंच चेंडू यष्टींच्या वर गेला असता की नाही हे ठरवून फलंदाजाला बाद देऊ शकतो. गोलंदाजाला ह्या बळीचे श्रेय दिले जात
  • धावचीत - जेव्हा क्षेत्ररक्षक, गोलंदाज अथवा यष्टीरक्षक, फलंदाज धाव घेण्यासाठी धावत असतांना अथवा इतर कोणत्याही कारणासाठी क्रिझ मध्ये नसतो तेव्हा चेंडू मारुन यष्टी उडवतो तेव्हा त्याला धावचीत म्हणतात. ह्या बळीचे श्रेय कोणालाही दिले जात नाही.
  • यष्टीचीत - चेंडु खेळतांना जेंव्हा फलंदाज क्रिझच्या बाहेर जातो व चेंडू त्याला चकवून यष्टीरक्षकाच्या हातात जातो तेव्हा बाद होण्याच्या प्रकाराला यष्टीचीत म्हणतात. गोलंदाजा व यष्टीरक्षकाला ह्या बळी चे श्रेय दिले जाते.
  • हिट द बॉल ट्वाइस - खेळ सुरू असताना फलंदाजाने मारलेल्या चेंडूला मुद्दामहून पुनः बॅटने मारले तर फलंदाज बाद ठरतो. याचे श्रेय गोलंदाजाला मिळते.
  • टाईम्ड आउट - एक फलंदाज बाद झाल्यावर दुसऱ्या फलंदाजाला त्याची जागा घेण्यासाठी साधारण तीन मिनिटे दिली जातात. जर तीन मिनिटात पुढच्या फलंदाजाने आपली खेळी सुरू नाही केली तर त्याला टाईम्ड आउट बाद घोषित केले जाते व त्याच्या पुढील फलंदाजाला मैदानात उतरण्याची संधी देण्यात येते. ह्या बळीचे श्रेय कोणालाही दिले जात नाही.

प्रकार[संपादन]

क्रिकेटचे अनेक प्रकार व श्रेणी आहेत. आंतरराष्ट्रीय व्यावसायीक खेळाडू कसोटी क्रिकेट, एकदिवसीय सामने आणि २०-२० सामने खेळतात.

कसोटी क्रिकेट[संपादन]

कसोटी क्रिकेट हा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटचा एक प्रकार आहे व त्याची सुरवात १८७७ मध्ये झाली. पहिला कसोटी सामना इंग्लंडचा ध्वज इंग्लंडऑस्ट्रेलियाचा ध्वज ऑस्ट्रेलिया संघात १५ मार्च १८७७ ते १९ मार्च १८७७ दरम्यान खेळवण्यात आला. ह्या सामन्या साठी निकाल लागे पर्यंत खेळवला जाणार होता व ४ चेंडूचे एक षटक टाकले गेले. हा सामना ऑस्ट्रेलियाचा ध्वज ऑस्ट्रेलियाने ४५ धावांनी जिंकला. तेंव्हा पासून १८०० पेक्षा जास्त कसोटी सामने खेळवले गेले आहेत व १० संघ कसोटी खेळण्यास पात्र आहेत. संध्या हे सामने पाच दिवसात खेळवले जातात व प्रत्येक संघ दोन खेळ्या खेळतो व प्रत्येक षटक सहा चेंडूचे असते.

एकदिवसीय क्रिकेट[संपादन]

एकदिवसीय क्रिकेटला मर्यादित षटकांचे सामने किंवा इंन्स्टन्ट क्रिकेट असे सुध्दा संबोधले जाते. १९६३ साली ह्या क्रिकेट प्रकाराची सुरवात झाली. १९७१ साली इंग्लंडचा ध्वज इंग्लंडच्या ऑस्ट्रेलियाचा ध्वज ऑस्ट्रेलिया दौरयात पावसामुळे विस्कळीत झालेल्या तिसऱ्या कसोटी सामन्यात पाचव्या दिवशी एकदिवसीय सामना खेळवला गेला. हे सामने खूप लोकप्रिय आहेत.

  • एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धा (वर्ष) - आयोजित ठिकाण - विश्वचषक जिकंलेला संघ *
  • एकदिवसीय पहिली विश्वचषक स्पर्धा (इ.स. १९७५) - इंग्लंड- वेस्ट इंडिज
  • एकदिवसीय दुसरी विश्वचषक स्पर्धा (इ.स. १९७९) - इंग्लंड- वेस्ट इंडिज
  • एकदिवसीय तिसरी विश्वचषक स्पर्धा (इ.स. १९८३) - इंग्लंड- भारत
  • एकदिवसीय चौथी विश्वचषक स्पर्धा (इ.स. १९८७) - भारत,पाकिस्तान- ऑस्ट्रेलिआ
  • एकदिवसीय पाचवी विश्वचषक स्पर्धा (इ.स. १९९२) - ऑस्ट्रेलिआ,न्यूझीलंड- पाकिस्तान
  • एकदिवसीय सहावी विश्वचषक स्पर्धा (इ.स. १९९६) - भारत,पाकिस्तान,श्रीलंका- श्रीलंका
  • एकदिवसीय सातवी विश्वचषक स्पर्धा (इ.स. १९९९) - इंग्लंड,आयर्लंड,स्कॉटलंड,हॉलंड- ऑस्ट्रेलिया
  • एकदिवसीय आठवी विश्वचषक स्पर्धा (इ.स. २००३) - दक्षिण् आफ्रिका,झिबांब्वे,केनिया- ऑस्ट्रेलिया
  • एकदिवसीय नववी विश्वचषक स्पर्धा (इ.स. २००७) - वेस्ट इंडिज- ऑस्ट्रेलिया
  • एकदिवसीय दहावी विश्वचषक स्पर्धा (इ.स. २०११) - भारत,बांगलादेश,श्रीलंका- भारत

ट्वेंटी-२० क्रिकेट[संपादन]

ट्वेंटी-२० सामने सर्व प्रथम इंग्लंडचा ध्वज इंग्लंड मधील काउन्टी क्रिकेट मध्ये २००३ साली खेळवण्यात आले. सध्या हा प्रकार बऱ्याच देशात खेळवला जातो. पहिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामना ऑस्ट्रेलियाचा ध्वज ऑस्ट्रेलियाFlag of New Zealand.svg न्यू झीलँड च्या दरम्यान २००४ साली खेळवला गेला.

  • विश्वचषक स्पर्धा (वर्ष) - आयोजित ठिकाण - विश्वचषक जिकंलेला संघ *

इंडियन प्रीमियर लीग[संपादन]

हा प्रकार भारतात खेळला जातो.जगातील बरेच खेळाडू आठ संघात विभागले गेले आहेत. ह्या संघांना भारतातील शहरांची नावे दिली आहेत. उदा. -चेन्नई सुपर किंग्ज. ह्या प्रकाराच्या आत्तापर्यंत पाच स्पर्धा आयोजित झाल्या आहेत. पहिली स्पर्धा राजस्थान रॉयल्स या संघाने जिंकली. या संघाचा कर्णधार शेन वॉर्न हा होता. अंतिम सामना चेन्नई सुपर किंग्ज वि राजस्थान रॉयल्स असा झाला. हे २० षटकांचे सामने होतात.

प्रथम श्रेणी क्रिकेट[संपादन]

प्रथम श्रेणी सामने हे सहसा महत्त्वाचे राष्ट्रीय अथवा आंतरराष्ट्रीय सामने असतात. ह्या सामन्यांचे स्वरूप साधारणपणे कसोटी सामन्यान सारखेच असते.

हाँगकाँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सिक्सेस[संपादन]

महिला क्रिकेट[संपादन]

लिस्ट - अ आमने[संपादन]

क्लब क्रिकेट[संपादन]

इतर प्रकार[संपादन]

आंतरराष्ट्रीय संघटन[संपादन]

आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन क्रिकेटची आंतरराष्ट्रीय प्रशासकीय संघटनेचे मुख्यालय दुबई मध्ये आहे. प्रत्येक देशाची एक क्रिकेट संघटना असते जी त्या देशात क्रिकेटचे आयोजन करते व संघासाठी खेळाडूंची निवड करतात.

क्रिकेट खेळणारया देशांना तीन विभागात टाकलेले आहे. पहिल्या विभागात कसोटी खेळण्यास पात्र असलेले दहा संघ आहेत. दुसऱ्या विभागात असोसिएट तर शेवटच्या विभागात एफिलिएट सदस्य देश असतात.

क्रिकेटमधील विक्रम[संपादन]

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. जॉन लीच, फ्रॉम लॅड्स टू लॉर्डस. विदागार मूळ, २९ जून २०११. १८ जानेवारी २०१७ रोजी पाहिले. (इंग्रजी मजकूर) गिल्डफोर्ड कोर्ट केस मध्ये तंतोतंत तारीख १७ जानेवारी १५९७ (ज्युलियन तारीख) नोंदवली गेली आहे, जे ग्रेग्रीयन वर्ष १५९८ आहे. १७ जानेवारी २०१७ रोजी पाहिले.
  2. २.० २.१ २.२ Birley, पान. ३.
  3. ३.० ३.१ ३.२ Altham, पान. २१.
  4. मिडल डच ही भाषा फ्लँडर कांऊटीमध्ये वापरात होती.
  5. Bowen, p. 33.
  6. टेरी, डेव्हिड (२००८). सतराव्या शतकातील क्रिकेटचा खेळ: खेळाची पुनर्रचना. स्पोर्ट्सलायब्ररी. १८ जानेवारी २०१७ रोजी पाहिले. (इंग्रजी मजकूर)
  7. गिलमेइस्टर यांच्या सिद्धांताचा सरांश जॉनी एडोज यांच्या द लँग्वेज ऑफ क्रिकेट ह्या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत आहे., ISBN 1-85754-270-3.
  8. Underdown, पान. ३.
  9. Underdown, पान. ४.
  10. मॅककॅन, pp. xxxiii–xxxiv.
  11. मॅककॅन, पान. xli.
  12. द ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन: द फर्स्ट ऑस्ट्रेलियन टीम, ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय वस्तूसंग्रहालय. २० जानेवारी २०१७ रोजी पाहिले. (इंग्रजी मजकूर)
  13. एमसीसी क्रिकेटचे नियम: नियम १ साचा:Webarchive २० जानेवारी २०१७ रोजी पाहिले.
  14. इस्टअवे, रॉब (२००४). व्हॉट इज अ गुगली?: द मिस्ट्रीज ऑफ क्रिकेट एक्सप्लेन्ड. ग्रेट ब्रिटन: रॉबसन वर्क्स, पृ. २४. आय.एस.बी.एन. 1-86105-629-X. 
  15. कायदा २८ (द विकेट इज डाऊन). लॉज ऑफ क्रिकेट. मेरिलिबॉन क्रिकेट क्लब. २३ जानेवारी २०१७ रोजी पाहिले. (इंग्रजी मजकूर)
  16. [ https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/law-23-dead-ball/ एमसीसीसाचा:Spaced ndashलॉज ऑफ क्रिकेट: नियम २३]. लॉर्ड्स.ओआरजी. २३ जानेवारी २०१७ रोजी पाहिले.
  17. १७.० १७.१ क्रिकेट परिमाणे. २४ जानेवारी २०१७ रोजी पाहिले.
  18. नियम १९ (सीमारेषा). मेरिलिबॉन क्रिकेट क्लब. २४ जानेवारी २०१७ रोजी पाहिले.

बाह्य दुवे[संपादन]

साचा:क्रिकेट मधील खेळाडुंची रूपे