खेळपट्टी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून


क्रिकेट खेळपट्टी

क्रिकेट ह्या खेळात, क्रिकेट खेळपट्टी म्हणजे क्रिकेट मैदानाच्या मध्यभागी विकेटच्या मधील एक २०.१२ मी (२२ यार्ड) लांब आणि ३.०५ मी (१० फूट रुंद) पट्टी होय. खेळपट्टीचा पृष्ठभाग हा सपाट आणि सामान्यत: अत्यंत लहान गवताने अच्छादलेला असतो.

जगात काही ठिकाणी हौशी सामन्यांसाठी कृत्रिम खेळपट्टी वापरली जाते. ही खेळपट्टी म्हणजे कथ्याची मॅट किंवा कृत्रिम टर्फ अंथरलेले काँक्रिटच्या स्लॅबपासून बनवलेली असते, काही वेळा काथ्याच्या मॅट किंवा चटईवर माती टाकली जाते जेणेकरुन ती अस्सल खेळपट्टी वाटू शकेल. परंतू व्यावसायिक क्रिकेटमध्ये कृत्रिम खेळपट्टी दुर्मिळ आहे. ज्या ठिकाणी क्रिकेट सामान्यतः खेळले जात नाही अशा ठिकाणी एखादा प्रदर्शनीय सामना अशी खेळपट्टीवर खेळवला जावू शकतो.

खेळपट्टीवर क्रिकेटच्या नियमांमध्ये निर्देशीत केल्याप्रमाणे क्रीस आखलेले असतात.

विकेट हा शब्द सहसा खेळपट्टीच्यता संदर्भात उद्भवतो. परंतू क्रिकेटच्या नियमांनुसार (नियम ७ मध्ये खेळपट्टी आणि नियम ८ विकेट, त्यामधील फरक दर्शवतात) तांत्रिकदृष्ट्या ते चुकीचे आहे. क्रिकेट खेळाडू, चाहते आणि समालोचक त्याचा वापर कोणत्याही शक्य संदिग्धतेशिवाय संदर्भांमध्ये करतात. ट्रॅक हा खेळपट्टीसाठी आणखी एक समानार्थी शब्द आहे.

क्रिकेटमैदानाच्या मध्यभागी खेळपट्टीसाठी वापरल्या जाणार्‍या क्षेत्राला स्क्वेअर असे म्हणतात. क्रिकेटची खेळपट्टी ही सहसा व्यावहारिकदृष्ट्या दक्षिणोत्तर दिशेने असते, कारण तसे नसल्यास दुपारच्यावेळी सुर्यामुळे पश्चिमेकडे तोंड असलेल्या फलंदाजाला ते धोकादायक असू शकते.[१]

संरक्षित क्षेत्र[संपादन]

तीन यष्ट्या असलेली विकेट जी मैदानावर ठेवलेली असते आणि त्यावर दोन बेल्स ठेवलेल्या असतात.

संरक्षित क्षेत्र किंवा धोकादायक क्षेत्र म्हणजे खेळपट्टीचा मधला भाग—एक आयताकार जो दोन फुट रुंद असतो आणि दोन्ही पॉपिंग क्रिसच्या पाच फुटांपासून सुरु होवून खेळपट्टीच्या मध्यापर्यंत जातो. क्रिकेटच्या कायद्यानुसार, चेंडू टाकल्यानंतर गोलंदाजाने ह्या क्षेत्रातून धावत जाणे टाळणे गरजेचे आहे.

खेळाची निष्पक्षता टिकवून ठेवण्यासाठी खेळपट्टी सुरक्षित ठेवली जाते. जेव्हा एखादा गोलंदाज खेळपट्टीवर मागोवा घेतो, तेव्हा तो खेळपट्टीवर पॅच तयार करतो ज्यामुळे चेंडूला अनपेक्षित स्विंग आणि बाउन्स मिळतो. गोलंदाजांकडून सामन्याचा निकाल बदलण्यासाठी या क्षेत्रांचा वापर केला जाऊ शकतो. एखादा गोलंदाज संरक्षित क्षेत्रावरुन धावल्यास, पंच गोलंदाज आणि त्याच्या संघाच्या कर्णधार यांना ताकीद देताता. गोलंदाजाने पुन्हा एकदा तसे केल्यास पंच त्यांना एक दुसरी आणि शेवटची चेतावणी देतात. याची तिसऱ्यांदा पुनरावृत्ती झाल्यास पंचांकडून गोलंदाजांना बाहेर काढले जाते आणि उर्वरित डावात गोलंदाज पुन्हा गोलंदाजी करू शकत नाही.[२]

संरक्षित क्षेत्राची अशा प्रकारची आखणी यासाठी केलेले असते कारण साधारणतः याच क्षेत्रात चेंडूचा टप्पा पडतो, आणि जर हे क्षेत्र गोलंदाजाच्या पायाच्या ठशांमुळे खराब झाले तर गोलंदाजी करणार्‍या संघाला त्याचा अयोग्य असा फायदा मिळू शकतो. गोलंदाज किंवा इतर कोणताही खेळाडूला ह्या क्षेत्रावरून धावत जावून क्षेत्ररक्षण करण्यास हा नियम मज्जाव करत नाही, फक्त गोलंदाजाच्या फॉलो-थ्रू साठी हा नियम लागू होतो.

खेळपट्टीची स्थिती[संपादन]

गोलंदाजाच्या टोकाकडून क्रिकेट खेळपट्टीचे यथार्थ दृश्य. खेळपट्टीच्या एका टोकाकडून गोलंदाज एकतर 'ओव्हर' द विकेट किंवा 'राऊंड' द विकेट गोलंदाजी करतो.

ज्या नैसर्गिक खेळपट्टीवर नेहमीपेक्षा मोठे गवत असेल किंवा जास्त ओलसर असेल, त्या खेळपट्टीचे वर्णन हिरवी खेळपट्टी किंवा किंवा ग्रीन सीमर म्हणून केले जाते.[३] ओलसर आणि मोठे गवत असलेल्या ह्या खेळपट्टीवर चेंडू विचित्र प्रकारे उसळी घेत असल्याने ही फलंदाजांपेक्षा गोलंदाजांना जास्त मदत करते. बहुतांश क्लब आणि सामाजिक क्रिकेट व्यावसायिक क्रिकेटपटू ज्या खेळट्टीला हिरवी म्हणतात, त्यावर खेळपट्टीवर खेळले जाते.

स्टिकी खेळपट्टी – जी खेळपट्टी ओली झाल्यानंतर, कडक उन्हामूळे वेगाने वाळते – त्या खेळपट्टीची धीम्या गतीच्या आणि फिरकी गोलंदाजांना चांगली मदत होते. तथापि, आधुनिक खेळपट्टी सामान्यतः पाऊस आणि दवापासून सामन्याआधी आणि सामन्यादरम्यान सुरक्षित ठेवल्या जातात, त्यामुळे प्रथम श्रेणी क्रिकेटमध्ये स्टिकी खेळपट्टी क्वचितच दिसून येते. परंतू हा वाक्प्रचार क्रिकेट ऐवजी इतर ठिकाणी कठीण परिस्थिती ह्या अर्थी वापरला जातो.[४]

सामना जसजसा पुढे सरकतो, तशी खेळपट्टी सुकत जाते. क्रिकेटच्या नियमानुसार सामना सुरु असताना खेळपट्टीवर पाणी मारण्यास मज्जाव असतो. खेळपट्टी सुकत गेल्याने ओलावा निघून जातो आणि फलंदाजी करणे सोपे होते. चार किंवा पाच दिवसीय सामन्यात, खेळपट्टीला चरे पडत जातात, त्यामुळे खेळपट्टी खराब आणि धूलिमय होत जाते. अशा प्रकारच्या खेळपट्टीला 'डस्ट बाऊल' किंवा 'माइनफिल्ड' असे म्हटले जाते. अशी खेळपट्टी पुन्हा गोलंदाजांना आणि त्यातही फिरकी गोलंदाजांना मदत करते.

नाणेफेक जिंकणारा कर्णधार, कोणत्या संघाने प्रथम फलंदाजी करावी याचा निर्णय घेताना एक धोरण म्हणून, सामन्यादरम्यान खेळपट्टीमध्ये होणार्‍या ह्या बदलांना लक्षात घेतो आणि त्यानुसार निर्णय घेतो.

न झाकलेल्या खेळपट्ट्या[संपादन]

सुरवातीला क्रिकेट झाकून न ठेवलेल्या खेळपट्ट्यांवर खेळवले जाई. खेळपट्टी झाकून ठेवण्याची सुरवात १९७०च्या दशकात झाली.[५]

खेळपट्टी झाकणे[संपादन]

पाऊस आणि दवापासून खेळपट्टी सुरक्षित ठेवण्यासाठी ग्राउंडमन खेळपट्टी झाकून घेतात. कव्हर्सचा वापर केल्याने किंवा न केल्याने खेळपट्टीवरुन फलंदाजाकडे चेंडू कसा येईल ह्यावर मोठा परिणाम होत असतो, ज्यामुळे हा मुद्दा वादग्रस्त होऊ शकतो. क्रिकेट नियमावलीमधील ११व्या नियमाप्रमाणे नाणेफेकीआधी करार झाल्यास किंवा नियम असल्यासच क्रिकेटच्या सामन्यादरम्यान खेळपट्टी संपूर्णतः झाकली जावू शकते. शक्य असेल तेव्हा हवामानाचा अंदाज घेऊन गोलंदाजाच्या धावण्याची जागा कोरडी ठेवण्यासाठी झाकली जाऊ शकेते. रात्रीच्यावेळी खेळपट्टी झाकली गेल्यास सकाळी खेळ सुरु होण्याच्या आधी शक्य तितक्या लवकर कव्हर्स काढले जातात. जर हवामानामुळे कव्हर्स घातले गेले किंवा खराब हवामानामुळे रात्री घातलेले कव्हर्स सकाळी काढण्यास उशीर झाल्यास, हवामान सुधारल्यानंतर कव्हर्स लगेच काढले जातात. वॉटर हॉग मशीनच्या सहाय्याने खेळपट्टी किंवा बाह्यमैदानावरील जास्तीचे पाणी काढता येते.[४]

खेळपट्टीची तयारी आणि देखभाल[संपादन]

क्रिकेट कायद्यांमधील कायदा क्र. १० मध्ये खेळपट्टी तयार करणे आणि तिच्या देखभालीसंबंधीची मार्गदर्शक तत्त्वे दिली आहेत.

खेळपट्टी रोलिंग[संपादन]

सामन्यादरम्यान, फलंदाजी करणार्‍या संघाचा कर्णधार, डाव सुरु होण्याआधी (सामन्याच्या पहिल्या डावाव्यतिरिक्त) आणि सामन्याच्या इतर दिवसांच्या सुरवातीस, खेळपट्टीवर जास्तीत जास्त ७ मिनिटांपर्यंत रोलर फिरविण्याची विनंती करु शकतो. याव्यतिरिक्त, नाणेफेकीनंतर सामन्याच्या पहिल्या डावापूर्वी जर सुरुवातीला उशीर होत असेल तर फलंदाजी संघाच्या कर्णधार जास्तीत जास्त ७ मिनिटे खेळपट्टीवर रोलर फिरविण्याची विनंती करु शकतो. परंतू होणार्‍या विलंबामुळे खेळपट्टीवर लक्षणीय परिणाम होणार नसेल तर पंचांसोबतीच्या सहमतीने रोलर न फिरविण्याचा निर्णय घेतला जावू शकतो. एकदा खेळ सुरु झाला की, रोलिंग या परिस्थितीपेक्षा इतर ठिकाणी नसावे. एकदा खेळ सुरु झाल्यानंतर, विशेष परिस्थितीशिवाय इतरवेळी रोलर फिरवण्याची अनुमती नसते. एका सामन्यात, एकापेक्षा अधिकवेळा रोलर फिरवण्याची परवानगी असल्यास, फलंदाजी करणार्‍या संघाच्या कर्णधाराला तसे करण्याची संधी दिली जाते. शक्य असल्यास सामन्याला विलंब न लावता रोलिंग करण्याबाबत आणि गरज असल्यास फलंदाजी करणार्‍या संघाच्या कर्णधारास हवे असल्यास जास्तीत जास्त ७ मिनीटांच्या रोलिंगसाठी विशिष्ट नियम अस्तित्त्वात आहेत. खेळपट्टी रोलिंगसाठी बराच वेळ लागतो परंतु पूर्ण झाल्यानंतर फारच प्रभावी होते, खेळपट्टी रोलिंग करणे हे एखाद्या फलंदाज किंवा गोलंदाजासाठी हे चांगले असण्यापेक्षा जास्त महत्त्वाचे आहे.

२०१० काऊंटी चॅम्पियनशीप दरम्यान खेळपट्टीवर जड रोलर फिरवण्यास मनाई करण्यात आली होती. जड रोलर्समुळे खेळपट्टी सपाट होऊन अनेक सामने अनिर्णित राहतात असा तेव्हा समज होता.[६]

झाडलोट[संपादन]

खेळपट्टीवर रोलर फिरविण्याआधी, खेळपट्टीवरील कचरा रोल होवून खेळपट्टीला होणारा धोका टाळण्यासाठी खेळपट्टीची झाडलोट केली जाते. प्रत्येक दिवसाच्या सुरवातीला तसेच जेवणाच्या वेळेत आणि दोन डावांदरम्यानसुद्धा खेळपट्टी झाडली जाते. याला एकमात्र अपवाद म्हणजे खेळपट्टीचा एखादा पृष्ठभाग, जो पंचांच्या मते झाडलोट केल्यास ते हानिकारक असेल.

कापणी[संपादन]

ज्या दिवशी खेळ होणार असेल अशा प्रत्येक दिवशी ग्राउंडमन (क्रिंडागणाची देखभाल करण्यासाठी नोकर) खेळपट्टीवरील गवताची कापणी करतो. एकदा सामना सुरु झाल्यानंतर ही कापणी पंचांच्या देखरेखीखाली होते.

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. ओरिएंटेशन ऑफ आऊटडोअर प्लेइंग एरियाज. पश्चिम ऑस्ट्रेलिया सरकार, क्रीडा आणि मनोरंजन विभाग (७ ऑगस्ट २०१३). २१ मार्च २०१७ रोजी पाहिले. (इंग्रजी मजकूर)
  2. क्रिकेटचे नियम: नियम ४२. १८ मे २०१७ रोजी पाहिले. (इंग्रजी मजकूर)
  3. बॅरेट, ख्रिस (८ डिसेंबर २०१३). ऑस्ट्रेलिया वि वेस्ट इंडीज कसोटीसाठी होबार्टच्या खेळपट्टीचा ग्रीन सीमर लूक.
  4. ४.० ४.१ क्रिकेटमधील तांत्रिक शब्द. २२ डिसेंबर २०१७ रोजी पाहिले.
  5. क्रिकेटचे टर्निंग पॉइंट्स: झाकलेल्या खेळपट्ट्या | हायलाईट्स | क्रिकइन्फो मासिक. इएसपीएन क्रिकइन्फो. २२ डिसेंबर २०१७ रोजी पाहिले. (इंग्रजी मजकूर)
  6. इंग्लिश काऊंटीमध्ये जड रोलर्सवर बंदी. २७ डिसेंबर २०१७ रोजी पाहिले. (इंग्रजी मजकूर)