शिव

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.
शिव
Shiva and Parvati.jpg
शिव व पार्वती यांचे मध्ययुगीन लघुचित्र
मराठी शिव
कन्नड ಶಿವ
तमिळ சிவன்
निवासस्थान कैलास
वाहन नंदी
शस्त्र त्रिशूळ
पत्नी पार्वती
अपत्ये कार्तिकेय, गणपती
अन्य नावे/ नामांतरे ईश्वर, उमेश, गंगाधर, त्रिनेत्र, त्र्यंबक, नीलकंठ, महादेव, महेश, रुद्र, शंकर, शंभू, शूलपाणि, सदाशिव, सांब
नामोल्लेख लिंग पुराण

शिव हा हिंदू धर्मातील दुष्प्रवृत्तींचा संहारक देव आहे तसेच संपूर्ण सृष्टी शिवापासुन उत्पन्न झाली असे मानतात. शिव ब्रह्मा, विष्णू यांच्यासह त्रिमूर्तींतील एक देव मानला जातो. वेदांमध्ये त्यांचा 'रुद्र' या नावाने उल्लेख केला आहे. ‘शिव हा तत्त्वरूपाने निर्गुण रूपात आहे, तर त्या तत्त्वाची ध्यान ही सगुण रूपातील स्थिती आहे. भगवान शिव बहुतेक सर्व चित्रांमध्ये योग्याच्या रूपात चित्रित आहेत अणि त्यांची पूजा लिंगाच्या स्वरूपात केली जाते. उत्पत्ती-लय क्षमता, शांत-क्रोधी, चंद्र (शीतलता)-तिसरा डोळा (भस्म करणारे तेज), सात्त्विक-तामसिक इत्यादी एकमेकांच्या विरुद्ध असलेली वैशिष्ट्ये शिवात आहेत.

शिवाची शारीरिक आणि भौतिक वैशिष्ट्ये[संपादन]

राखाडी रंग[संपादन]

शिवाचा रंग कर्पूरासारखा (कापरासारखा) पांढरा आहे; म्हणून त्याला `कर्पूरगौर' असेही म्हणतात. मूळ पांढर्‍या रंगातील स्पंदने साधकाला सहन होणार नाहीत; म्हणून राखाडी रंगाचे आवरण शिवाच्या शरीरावर असते. हे राखाडी रंगाचे आवरण म्हणजे चिताभस्म असते.शिवाला रोज नवीन चिताभस्न लागते.

गंगा[संपादन]

जी (स्नानकर्त्या जिवाला) भगवत्पदाप्रत पोहोचवते ती गंगा’. ही गंगा स्वर्गात होती. भगीरथाच्या कठोर तपश्‍चर्येमुळे ती पृथ्वीवर आली. त्या वेळी गंगेच्या प्रवाहाचा भयानक वेग अन्य कोणीही थोपवू शकत नव्हता म्हणून शंकराने गंगेला आपल्या जटेत धारण केले,म्हणून शिवाला गंगाधर असे म्हणतात.

चंद्र[संपादन]

शिवाने भाली, म्हणजे कपाळी चंद्र धारण केला आहे. चंद्रमा ही क्षमाशीलता, ममता आणि वात्सल्य या तीन गुणांची एकत्रित अशी अवस्था आहे.

नाग[संपादन]

शिवाने हलाहल हे समुद्रमंथनामधून निघालेले विश प्राशन केले; या विषाचा दाह कमी व्हावा यासाटी वासुकी नाग शिवाने धारण केला. नागाला शिवाचे आयुधही समजले जाते, यामुळे शिवाला नागेंद्र असे संबोधले जाते

तिसरा डोळा[संपादन]

शिवाचा कपाळावर भुवयांच्या मध्ये जरा वर ऊर्ध्व नेत्र म्हणजे तिसरा डोळा आहे. हा डोळा तेजतत्त्वाचे प्रतीक आहे. शंकर त्रिनेत्र आहे, म्हणजे भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ या त्रिकाळातील घटना पाहू शकतो.

व्याघ्रांबर[संपादन]

वाघ हा रज-तमांचे प्रतीक आहे. अशा वाघाला (रज-तमांना) मारून शिवाने त्याचे आसन केले आहे.

गजचर्म[संपादन]

शिवाने गजचर्मसुद्धा परिधान केले आहे, म्हणून त्याला पशुपती असे म्हणतात.

शिवाची आध्यात्मिक वैशिष्ट्ये[संपादन]

उत्तम गुरुसेवक[संपादन]

शंकराची महाविष्णूवर फार श्रद्धा आहे. त्याने महाविष्णूच्या पायाखालची गंगा आपल्या मस्तकी धारण केली आहे.

महातपस्वी आणि महायोगी[संपादन]

सतत नामजप करणारा शिव हा एकच देव आहे. हा नेहमी बंध-मुद्रा करून आसनस्थ असतो.

वैरागी[संपादन]

ज्याचे चित्त अविकारी आहे असा शिव खरा जितेंद्रिय होय.

दुसर्‍याच्या सुखासाठी कोणताही त्रास भोगण्यास सिद्ध (तयार) असलेला[संपादन]

समुद्रमंथनातून उत्पन्न झालेले हालाहल विष सर्व जगाला जाळीत होते. त्या वेळी शिवाने हालाहल प्राशन केले आणि जगाला विनाशापासून वाचविले.

महाकालीचा आवेग शांत करणारा[संपादन]

राक्षसांचा संहार करतांना महाकाली सुसाट वादळासारखी भयंकर झाली. तिला आवरणे असंभव झाले ! तेव्हा शंकराने प्रेतरूप घेतले आणि तिच्या कालनृत्याच्या वाटेत ते शिवाचे शव पडले. राक्षसांची प्रेते तुडवीत ती कालरात्री शंकराच्या शवावर आली. त्या शवाचा स्पर्श होताच कालरात्रीच्या नृत्याचे भयंकर वादळ शांत झाले, आवेग शांत झाला.

भुतांचा स्वामी[संपादन]

शिव हा भुतांचा स्वामी असल्याने शिवोपासकांस भूतबाधा बहुधा होत नाही.

देव आणि दानव दोघेही उपासक असलेला[संपादन]

स्वतः श्रीविष्णू हे शिवाचे उपासक आहेत. केवळ देवच नाही, तर बाणासुर, रावण इत्यादी दानवही शिवाचे उपासक आहेत.

शिवाचा परिवार[संपादन]

शिवाच्या परिवारात पत्‍नी पार्वती, पुत्र कार्तिकेय आणि गणपती, तसेच शिवगण, शिवाचे वाहन नंदी आदींचा समावेश आहे.

संदर्भ[संपादन]

शिवलिंगे[संपादन]

अजय अमहेश्वर, महेंद्रपर्वत अमरनाथ-काश्मीर एकलिंग-उदयपूर कंडारिया महादेव-खजुराहो
कपालेश्वर-क्रौंचपर्वत कुंभेश्वर-कुंभकोणम कुमारेश्वर-क्रौंचपर्वत गौरीशंकर-जबलपूर
तारकेश्वर-पश्चिम बंगाल पशुपतिनाथ-नेपाळ पक्षीतीर्थ-चेंगलपेट प्रतिज्ञेश्वर-क्रौंचपर्वत
बृहदीश्वर-तंजावर भुवनेश्वर-ओरिसा मध्यमेश्वर-काशी महाबळेश्वर-महाराष्ट्र
मुक्तपरमेश्वर-अरुणाचल वैद्यनाथ-कांगडा व्यासेश्वर-काशी सर्वेश्वर-चितोडगड
सुंदरेश्वर-मदुरा स्तंभेश्वर-चितोड हरीश्वर-मानस सरोवर हाटकेश्वर-बडनगरू