शक्ति

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

[संपादन]

ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, महेश्वर आणि पराशिव यांच्यावर आसनस्थ झालेली आदि पराशक्ती ललिता त्रिपुरसुंदरी
शक्ती

{{| alt = शक्ती | caption = ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, महेश्वर आणि पराशिव यांच्यावर आसनस्थ झालेली आदि पराशक्ती ललिता त्रिपुर सुंदरी |देवता=दैवी शक्ती | संबंध = देवी, परब्रह्म |पती=शिव |भावंडे=सरस्वती आणि लक्ष्मी |इतर_नावे=आदि पराशक्ती, पार्वती , महादेवी, काली, दुर्गा, देवी |शस्त्रे=सर्व }} शक्ती (देवनागरी: शक्ती, [./Https://en.wikipedia.org/wiki/International%20Alphabet%20of%20Sanskrit%20Transliteration आयएएसटी]: शक्ती; वा. "सामर्थ्य, क्षमता, सामर्थ्य, प्रयत्न, ऊर्जा, क्षमता" [१]) हिंदू धर्मात विशेषतः शाक्त पंथामध्ये उल्लेख केली गेलेली, ही मूळ विश्वाची[२] उर्जा आहे आणि संपूर्ण विश्वात प्रवाहित असणाऱ्या चैतन्य शक्तीचे ती प्रतिनिधित्त्व करते.

शक्ती ही संकल्पना किंवा मूर्ती म्हणजे स्त्रीरूपातील दैवी सर्जनात्मक शक्तीला दिलेले मूर्तरूप आहे, जिला आदिमाता म्हणूनही हिंदू धर्मामध्ये संबोधले जाते. तिच्यातूनच विश्व निर्माण झाले असल्यामुळे तिला "आदिशक्ती" किंवा "आदि पराशक्ती" म्हणूनही ओळखले जाते. या पृथ्वीतलावर शक्तीचा आविष्कार स्त्रीरूपात किंवा सृजनात्मक/ सर्जनात्मक या रूपामध्ये जरी होत असला तरी पुरुषांमध्येही ती अव्यक्त, अप्रकट रूपाने नेहेमीच असते. हिंदूंची अशी मान्यता आहे की, निर्माण आणि सर्व प्रकारच्या बदलांचे कारण ही शक्तीच आहे. शक्ती हे विश्वाचे अस्तित्त्व आणि मुक्ती असून तिचे सर्वात महत्त्वाचे रूप म्हणजे कुंडलिनी शक्ती आहे, जे मनाच्या रहस्यात्मक आध्यात्मिक शक्तीचे रूप आहे.

शाक्तपंथामध्ये शक्तीची सर्वोच्च देवता म्हणून पूजा केली जाते. शिवाची स्त्रीरूपातील ऊर्जा म्हणजे शक्ती असून तिला त्रिपुर सुंदरी किंवा पार्वती या नावांनीही ओळखले जाते.

विकास[संपादन]

डेव्हिड किन्सलेने इंद्राची "शक्ती" म्हणून शची (इंद्राणी)चा उल्लेख केला आहे. शची म्हणजे शक्ती. सात ते आठ मातृका (ब्रह्माणी, वैष्णवी, माहेश्वरी, इंद्राणी, कौमारी, वाराही आणि चामुंडा किंवा नारसिंही) समूहामधील ज्या सर्व हिंदू मुख्य देवांच्या (अनुक्रमे ब्रह्मा, विष्णू, शिव, इंद्र, स्कंद, वराह/ यम आणि नरसिंह) शक्ती आहेत, त्यांच्यापैकी एक म्हणजे इंद्राणी.

शक्तीदेवतेला दक्षिण भारतामध्ये विशेषतः कर्नाटक, तामिळनाडू, केरळ, तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेश या राज्यांमध्ये अम्मा (म्हणजे आई) म्हणूनही संबोधतात. दक्षिण भारतातील बहुतांश खेड्यांमध्ये शक्तीदेवतेची विविध रूपातील अवतारांची अनेक मंदिरे आहेत. गावकरी लोकांची अशी श्रद्धा आहे की, शक्ती त्यांच्या गावाची रक्षणकर्ती असून ती दुष्ट लोकांना करते, आजार बरे करते आणि गावाचे कल्याण करते. वर्षातून एकदा ते मोठ्या उत्साहात देवीच्या जत्रा भरवतात. महालक्ष्मी, [./Https://en.wikipedia.org/wiki/Kamakshi कामाक्षी], पार्वती, [./Https://en.wikipedia.org/wiki/Lalita%20(gopi) ललिता], भुवनेश्वरी, दुर्गा, [./Https://en.wikipedia.org/wiki/Meenakshi मीनाक्षी], [./Https://en.wikipedia.org/wiki/Mariamman मरिअम्मा], येल्लामा, [./Https://en.wikipedia.org/wiki/Poleramma पोलेरम्मा], पेरांतलाम्मा ही शक्तीच्या विविध अवतारांची काही उदाहरणे आहेत.

दाट जंगलामध्ये विराजमान झालेली सर्प आणि हंस यांच्यासह असलेली मानस देवी

भारतामध्ये देवीचे सर्वात जुने प्रतीक एका त्रिकोणात्मक रूपात आहे. [./Https://en.wikipedia.org/wiki/Son%20River सन नदी]च्या खोऱ्यामध्ये सापडलेल्या "द बाघोर स्टोन" नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या आणि ख्रिस्तपूर्व अब्द ९००० ते ८००० मधल्या एका अश्मयुगीन खडकाला यंत्राचे सर्वात जुने स्वरूप मानले जाते. ज्या पथकाने हा दगड शोधून काढला त्या पथकाच्या [./Https://en.wikipedia.org/wiki/Jonathan%20Mark%20Kenoyer केनोयेर] नावाच्या एका भागाला त्या खडकाचा शक्तीशी संबंध असण्याची दाट शक्यता आहे असे वाटते.

  1. ^ "Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary -- ś". faculty.washington.edu. 2019-11-15 रोजी पाहिले.