नवदुर्गा

नवरात्री मध्ये तयार केलेला नवदुर्गा यांचा देखावा.

नवदुर्गा ही हिंदू धर्मातील दुर्गेचे नऊ रूपे आहेत, विशेषतः नवरात्र आणि दुर्गापूजेदरम्यान ह्यांची पूजा केली जाते. मुख्यतः हिंदू धर्माच्या शाक्त आणि शैव पंथाच्या अनुयायांमध्ये ते सर्व सहसा एकच देवता म्हणून एकत्रितपणे मानले जातात.

आख्यायिका

हिंदू पौराणिक कथेनुसार, राक्षस-राजा महिषासुराशी झालेल्या नऊ दिवसांच्या युद्धाच्या कालावधीत नऊ रूपे दुर्गेच्या नऊ अवस्था मानल्या जातात, जिथे दहावा दिवस विजयादशमी ('विजय दिवस') म्हणून साजरा केला जातो. हिंदूंचा हा सर्वात महत्वाचा सण मानला जातो.

यादी

दुर्गेची नऊ शक्तिरूपे आहेत, ती अशी:

क्र	प्रतिमा	नाव	वाहन	मंत्र	माहिती
१		शैलपुत्री	नंदी (बैल)	ॐ देवी शैलपुत्र्यै नमः	हिमालयपुत्री हिचे लग्न शंकराशी झाले. नवरात्राच्या पहिल्या दिवशी हिचे पूजन करतात. तिच्या अंगांवर हलक्या रंगाचे अलंकार आहेत आणि तिने लाल/गुलाबी वस्त्रे परिधान केली आहेत. तिच्या दोन हातात त्रिशूळ आणि कमळ आहे. ती एका पांढऱ्या बैलावर बसलेली आहे.
२		ब्रह्मचारिणी	-नाही-	ॐ देवी ब्रह्मचारिण्यै नम:	ह्या देवीचे दुसरे नाव तपचारिणी आहे. उजव्या हातात जपमाळ व डाव्या हातात कमंडलू असे तेजोमय स्वरूप आहे. ती एका तपस्वी स्त्रीचा पोशाख धारण करते आणि तिच्या अलंकारात रुद्राक्षाचे मणी आणि फुले असतात. पूजनाने सिद्धी व विजय प्राप्त होतो असा समज आहे. नवरात्राच्या दुसऱ्या दिवशी हिचे पूजन करतात.
३		चंद्रघंटा	वाघ	ॐ देवी चंद्रघण्टायै नम:	हे देवीचे कल्याण करणारे व शांतिदायक दशभुजा स्वरूप आहे. त्यापैकी नऊ हात त्रिशूळ, गदा, धनुष्य, बाण, कमळ, तलवार, घंटा आणि पाण्याचा भांडे यांनी सज्ज आहेत, तर एका हाताने तिच्या भक्तांना ती आशीर्वाद देत आहे. ती एका भयंकर वाघावर बसलेली आहे. शिरोभागी घंटेच्या आकाराचा अर्धचंद्र आहे. तिच्या पूजनाने सर्व कष्टांतून मुक्ती मिळते असा समज आहे व नवरात्राच्या तिसऱ्या दिवशी हिचे पूजन करतात.
४		कुष्मांडा	सिंह	ॐ ऐं ह्रीं क्लीं कूष्मांडायै नम:	देवीचे हे अष्टभुजा प्रकारचे स्वरूप; त्यापैकी सहा हातात चक्र, गदा, कमळ, धनुष्य-बाण, तलवार आणि जपमाळ आहे आणि इतर दोन हातात मध आणि पाण्याचा भांडे आहे. ती सिंहाच्या पाठीवर आरोहित आहे. हिच्या पूजनाने रोग नष्ट होतात असा समज आहे. कुष्मांड म्हणजे कोहळा व हिला कोहळ्याचा नैवेद्य लागतो. नवरात्राच्या चवथ्या दिवशी हिचे पूजन करतात.
५		स्कंदमाता	सिंह	ॐ देवी स्कन्दमातायै नम:	कार्तिकेय (स्कंद) देवाची माता म्हणून असलेले चार भुजांचे हे स्वरूप आहे. देवी सिंहावर विराजमान आहे. देवीचा वर्ण पूर्ण शुभ्र आहे. तिचे चार हात आहेत, त्यापैकी दोन हातांनी कमळ धरले आहे, तिसऱ्या हाताने तिचा मुलगा, तिच्या मांडीवर बसलेला सहा मुखांचा अर्भक कार्तिकेय धरला आहे आणि चौथा हात तिच्या भक्तांना आशिर्वाद देत आहे. नवरात्राच्या पाचव्या दिवशी हिचे पूजन करतात.
६		कात्यायनी	सिंह	ॐ देवी कात्यायन्यै नम:	'कत' नावाच्या ऋषीच्या कुलात, 'कात्यक' गोत्रात उत्पन्न झालेली अशी ती कात्यायनी आहे. तिच्या अंगांवर जड अलंकार आहेत आणि तिने हिरवे आणि गुलाबी वस्त्र परिधान केले आहे. तिच्या चार हातात तलवार, ढाल, कमळ आणि त्रिशूळ आहे. ती एका भयानक सिंहावर बसलेली दिसते. नवरात्राच्या सहाव्या दिवशी हिचे पूजन करतात.
७		कालरात्री	गाढव	ॐ देवी कालरात्र्यै नम:	काळे शरीर व तीन रक्ताळलेले डोळे असलेली, केशसंभार विखुरलेला, वाहन गर्दभ, गळ्यात कवटीचा हार, खड्ग धारण केलेली, भयानक असे स्वरूप हय देवीचे आहे. तिच्या चार हातात त्रिशूळ, तंतुवाद्य, वज्र आणि एक प्याला आहे. नवरात्राच्या सातव्या दिवशी हिचे पूजन करतात.
८		महागौरी	बैल	ॐ देवी महागौर्यै नम:	गोरा वर्ण, आभूषणे व वस्त्र पांढऱ्या रंगाचे हे तिचे रूप आहे. चार हात असलेली व वृषभ हे वाहन असलेली ही देवी आहे. तीन हातांमध्ये त्रिशूळ, डमरु आणि गुलाबी कमळ आहे तर ती एका हाताने तिच्या भक्तांना आशिर्वाद देत आहे. नवरात्राच्या आठव्या दिवशी हिचे पूजन करतात.
९		सिद्धीदात्री	कमळ	ॐ ऐं ह्रीं क्लीं सिद्धिदात्र्यै नम:	सर्व सिद्धी देणारी ही देवी आहे. तिच्या चार हातात चक्र, शंख, गुलाबी कमळ आणि गदा आहे. ती पूर्णपणे फुललेल्या कमळावर विराजमान आहे. हिच्या उपासनेने अष्टसिद्धी प्राप्त होतात व पारलौकिक कामना पूर्ण होतात. नवरात्राच्या नवव्या दिवशी हिचे पूजन करतात.

संदर्भ

संदर्भग्रंथ

• Ramachandran, Nalini (2020). Nava Durga: The Nine Forms of the Goddess (इंग्रजी भाषेत). Penguin Books. ISBN 978-93-5305-981-1.
• Ostor, Akos (2004). The Play of the Gods: Locality, Ideology, Structure, and Time in the Festivals of a Bengali Town (इंग्रजी भाषेत). Orient Blackswan. ISBN 978-81-8028-013-9.
• Mishra, P. K. (1989). Culture, Tribal History, and Freedom Movement: Dr. N.K. Sahu Commemoration Volume (इंग्रजी भाषेत). Agam Kala Prakashan.
• Sharma, Vidya Sagar (2021). Mata Vaishno Devi (Prabhat Prakashan) (हिंदी भाषेत). Prabhat Prakashan. ISBN 978-81-7315-903-9.
• Mittal, J. P. (2006). History Of Ancient India (a New Version) : From 7300 Bb To 4250 Bc (इंग्रजी भाषेत). Atlantic Publishers & Dist. ISBN 978-81-269-0615-4.
• Sivkishen (2015). Kingdom of Shiva (इंग्रजी भाषेत). Diamond Pocket Books Pvt Ltd. ISBN 978-81-288-3028-0.