अथर्ववेद

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
हिंदू धर्मग्रंथावरील लेखमालेचा भाग
aum symbol
वेद
ऋग्वेद · यजुर्वेद
सामवेद · अथर्ववेद
वेद-विभाग
संहिता · ब्राह्मणे
आरण्यके  · उपनिषदे
उपनिषदे
ऐतरेय  · बृहदारण्यक
ईश  · तैत्तरिय · छांदोग्य
केन  · मुंडक
मांडुक्य  ·प्रश्न
श्वेतश्वतर  ·नारायण
कठ
वेदांग
शिक्षा · चंड
व्याकरण · निरुक्त
ज्योतिष · कल्प
इतिहास
रामायण · महाभारत
इतर ग्रंथ
स्मृती · पुराणे
भगवद्गीता · ज्ञानेश्वरी · गीताई
पंचतंत्र · तंत्र
स्तोत्रे ·सूक्ते
मनाचे श्लोक · रामचरितमानस
शिक्षापत्री · वचनामृत


अथर्ववेद हा चार प्रमुख वेदांपैकी एक आहे. हा ग्रंथ चार वेदांपैकी सगळ्यात शेवटी म्हणजे इ.स. पू. १५०० ते इ.स. पू. १००० या काळात लिहिला गेल्याचे मानले जाते. आयुर्वेद हा अथर्ववेदाचा उपवेद आहे.. अथर्ववेदात तत्त्वज्ञानाबरोबर जीवनातील अडचणी, औषधी वनस्पती आणि संकटावरील उपायांचीही माहिती आहे.

अथर्ववेद हा अथर्वन आणि अंगिरस या दोन ऋषि समूहांनी रचला म्हणून यास अथर्वांगीरस असे एक प्राचीन नाव आहे. वैदिक गोपथ ब्राम्हणाच्या लेखनकाळाच्या उत्तरार्धात हा भृगु आणि अंगिरस यांच्या नावाने ओळखला जाऊ लागला. याखेरीज परंपरेनुसार यातील काही रचनांचे श्रेय हे कौशिक, वसिष्ठ, कश्यप ह्या ऋषींनाही दिले जाते. शौनकीय व पैपलाद या अथर्ववेदाच्या दोन शाखा आहेत.


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

करन्यव्युहांनी (शौनकिय)अथर्ववेदाच्या नऊ शाखा सांगितल्या अहेत.

  1. पैपलाद, नर्मदेचा दक्षिणेकडील प्रदेश
  2. स्तौद
  3. मौद
  4. शौनकिय,नर्मदेच्या उत्तरे कडील भाग
  5. जाजल
  6. जलद
  7. कुन्तप
  8. ब्रम्हावद
  9. देवदर्श
  10. करणवैद्य

यापैकी केवल शौनकिय शाखा गुजरात अणि बनारस येथे अस्तित्वात आहे,शेवटच्या काही दशकांन मध्ये ही सर्वत्र विस्तारते आहे, आणि ओडिशा येथे पैपलाद ही टिकुन आहे.अलिकडील काळात यात काहि भर घालन्यात आली,परंतु पैपलादिय सहित्य हे शौनकिय साहित्या पेक्षा प्रचिन मानले जाते.अनेकदा अनुरुप स्तोत्रांमध्ये दोन अवर्तना मध्ये वेगवेगळे छंद पाहन्यात येतात, किंवा प्रत्येक ग्रंथामध्ये काही अधिक स्तोत्र आढळतात जे दुसर्या ग्रंथामध्ये नाहीत. संहिताविधी, शांतीकल्प,नक्षत्रकल्प हे पाच कल्पांपैकी काही कल्प स्वतंत्र शाखा म्हणुन नसुन दाखले म्हणुन शौनकिय परंपरेत आढळतात.विविध कालखंडाचे दिर्घ असे ७२ भागांचे परिशिष्ट आहेत, त्यांतील बहुतेक हे पुराणकालीन आहे.

अथर्ववेदाच्या उत्तरार्धात वैनतेय सूत्र आणि कौशिक सूत्र अशा दोन संबधित उत्तर संहिता आहेत.वैनतेय सूत्र हे अथर्ववैदिकांच्या श्रौत्र विधींमधील सहभागासंबधित आहे,तर कौशिकसूत्रातील अनेक सुत्रांमध्ये चिकित्सेसंबधित व तंत्रासंबधित माहिती आहे.ह्यांचा उद्देश ऋगवेदामधील विधानांन समान आहे आणि म्हणुन अथर्ववैदिक साहित्यातिल उपायुक्ततेचा अभ्यास हा वैदिक काळात बहुमुल्य समजला गेला आहे.अथर्ववेदांशी संबधित सुद्धा अनेक उपनिषदे आहेत,परंतु परंपरेमध्ये अलिकडेच सामाविष्ट करण्यातआलेले अढळते.[ संदर्भ हवा ] यांमध्ये मुडंक आणि प्रश्न उपनिषद हे सर्वधिक महत्वाचे मानले गेले.त्यांतील पहिल्यामध्ये (मुडंकामध्ये)शौनकिय शाखेचा प्रमुख, शौनकांबद्दल महत्वाचा सदंर्भ मिळतो, तर नंतरचा(प्रश्न उपनिषदात) हा पैपलादिय शाखेशी संबंधित आहे.

 {{वेद}