गंगा नदी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
गंगा
GANGA.jpg
गंगा नदी
इतर नावे भागीरथी.
उगम गंगोत्री, उत्तराखंड, भारत
मुख सुंदरबन, पश्चिम बंगाल आणि बांगलादेश (बंगालचा उपसागर)
पाणलोट क्षेत्रामधील देश भारत (उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश, बिहार, पश्चिम बंगाल)
बांग्लादेश
लांबी २,५२५ किमी (१,५६९ मैल)
उगम स्थान उंची ४,२६७ मी (१३,९९९ फूट)
सरासरी प्रवाह १,९०० घन मी/से (६७,००० घन फूट/से)
पाणलोट क्षेत्राचे क्षेत्रफळ १०,५०,०००
ह्या नदीस मिळते गंगा
उपनद्या यमुना, घागरा, गोमती,शोण नदी
धरणे हरिद्वार, फराक्का

गंगा नदी (इंग्रजीत Ganges) ही दक्षिण आशियातील भारतबांगलादेश या दोन देशातून वाहणारी एक महत्त्वाची नदी आहे. ब्रह्मपुत्रा (लांबी २,९०० कि.मी.) नदी खालोखाल ही भारतातील सर्वात मोठी नदी आहे. गंगेची लांबी २,५२५ कि.मी. आहे. तिचा उगम भारतातील उत्तराखंड राज्यात हिमालय पर्वतातातील गंगॊत्री येथे होतो. तेथून ती आग्नेय दिशेला वाहत येते व उत्तर भारतातील गंगेच्या खोऱ्यातून वाहत वाहत बांगलादेशात प्रवेश करते. बांगलादेशात ती बंगालच्या उपसागराला मिळते. तेथे सुंदरबन हा जगातील सर्वात मोठा त्रिभुज प्रदेश निर्माण होतो. सुंदरबनात बऱ्याच दुर्मीळ वनस्पती आणि बंगाली वाघ आढळतात.

हिंदू धर्मात गंगा नदीला अतिशय पवित्र मानले आहे. तिला माता म्हटले गेले आहे. गंगा नदी ही लक्षावधी भारतीयांची जीवनदायिनी आहे. भारतातील पाटलीपुत्र (पाटणा), कनोज, कौशांबी, काशी, प्रयाग, मुर्शिदाबाद, मुंगेर, कांपिल्य, बेहरामपूर, कलकत्ता, इ. प्राचीन, ऐतिहासिक व आधुनिक नगरे गंगेच्या किनारी वसली आहेत.

राजा रवी वर्मा यांनी काढलेले 'गंगा अवतरणाचे चित्र'

अठराव्या शतकाच्या अखेरपर्यंत गंगा नदी बंगालच्या उपसागरास मिळत होती तर ब्रह्मपुत्रा नदी काही किलोमीटर पूर्वेस स्वतंत्रपणे मिळायची. साधारण अठराव्या शतकाच्या अखेरीस ब्रह्मपुत्रेने पश्चिमेस वळण घेतले व आता दोन्ही नद्यांचा अरिचा येथे संगम होतो. या बदलास इ.स. १८९७ चा भूकंप काही अंशी कारणीभूत होता.

यमुना ही गंगेची उपनदी स्वतःच एक स्वतंत्र आणि मोठी नदी आहे. ती गंगेला प्रयाग येथे येऊन मिळते.

डॉल्फिनच्या दोन जाती गंगेमध्ये सापडतात. त्यांना गंगा डॉल्फिन आणि इरावती डॉल्फिन या नावाने ओळखले जाते. याशिवाय गंगेमध्ये असलेले शार्कसुद्धा प्रसिद्ध आहेत. गंगा नदीमधील विरघळलेला प्राणवायूची पातळी झपाट्याने खालावत आहो त्यामुळे जलचर धोक्यात आले आहेत. नदीतील पाण्यातील वाढते प्रदूषण त्याचे मुख्य कारण आहे.vipin


पंचप्रयाग त्यातील नदी आणि प्रयाग

  • नदी* *प्रयाग*

धौलीगंगा. विष्णुप्रयाग

नंदाकिनी      नंदप्रयाग
पिंडारी         कर्णप्रयाग
मंदाकिनी      रुद्रप्रयाग

देवप्रयाग भागीरथी+ अलकनंदा


हिंदू धर्मातील गंगेचे स्थान[संपादन]

आपल्या मृत पूर्वजांना (सगरांच्या पुत्रांना) मुक्ती मिळवून देण्यासाठी भगीरथाने महत्प्रयासाने गंगेला पृथ्वीवर आणले, असे मानले जाते. त्यामुळे पराकाष्ठेच्या प्रयत्नांना भगीरथ प्रयत्न म्हणतात.

काव्यामधील गंगेचे स्थान[संपादन]

गंगा नदीला पवित्र मानल्यामुळे अनेक कवींनी गंगेची स्तुती किंवा प्रार्थना करणारी काव्ये लिहिली आहेत. त्यांपैकी काही ही :-

  • गंगाष्टक (श्रीधरवेंकटेश अय्यावाल)
  • गङ्गाष्टकम् (आद्य शंकराचार्य
  • गङ्गाष्टकम् (वाल्मीकी)
  • गङ्गाष्टकम् (सत्यज्ञानानन्दतीर्थ)
  • गङ्गाष्टकम् १ आणि २ (कालिदास)
  • गङ्गाष्टोत्तरशतनामावली (एन. बालसुब्रमण्यम)
  • गङ्गालहरी (जगन्‍नाथ पंडित). मराठी सार्थ पद्य रूपांतर - गंगालहरी (दि. ना. घारे); गंगालहरी (मराठी समश्लोकी - वामन पंडित); गंगालहरी (मराठी समश्लोकी - ल.गो. विंझे)
  • गङ्गासहस्रनामस्तोत्रम् (स्कंदपुराण)
  • गङ्गास्तवः (कल्की आणि भविष्य पुराणांत आलेले स्तोत्र)
  • गङ्गास्तुतिः (धर्माब्धी)
  • गङ्गास्तोत्रम् (आद्य शंकराचार्य)


सिंचन[संपादन]

गंगा आणि तिथल्या सर्व उपनद्या, विशेषत: यमुना प्राचीन काळापासून सिंचनासाठी वापरल्या जात आहेत. इ.स.पु . चौथ्या शतकात गॅजेटिक मैदानामध्ये धरणे व कालवे सामान्य होते. गंगा-ब्रह्मपुत्र-मेघना खोiऱ्यात २,००,००० ते २,५०,००० मेगावाटच्या ऑर्डरवर प्रचंड जलविद्युत क्षमता आहे, त्यातील निम्म्या जागेवर सहजतेने नुकसान होऊ शकते. १९९९ पर्यंत, गंगेच्या जलविद्युत[१] क्षमतेच्या १२% आणि ब्रह्मपुत्रांच्या अतुलनीय संभाव्यतेच्या केवळ 1% जलद गतीने काम केले.

कालवे[संपादन]

हरिद्वार[२] (१९६०) मधील गंगे कालव्याचे मुख्य काम सॅम्युएल बॉर्न यांचे छायाचित्र आहे.

तिसऱ्या शतकात बीसीई दरम्यान मौर्यांनी भारतावर राज्य केले तेव्हा ग्रीसचे वांशिकशास्त्रज्ञ मेगास्थेनिस यांनी महाकाय मैदानावरील कालव्याचे अस्तित्व वर्णन केले. कौटिल्य (ज्याला चाणक्य देखील म्हटले जाते), चंद्रगुप्त मौर्याचे[३] सल्लागार, मौर्य साम्राज्याचे संस्थापक, युद्धाच्या वेळी धरण आणि कुंड नष्ट करण्याच्या रणनीती म्हणून समाविष्ट होते. फिरोजशाह तुघलकमध्ये बरीच कालवे बांधली गेली, त्यापैकी सर्वात लांब २४०किमी (१५० मैल), यमुना नदीवर १३५६मध्ये बांधले गेले. आता पश्चिम यमुना कालवा म्हणून ओळखला जाणारा, हा मोडकळीस आला आहे आणि बर्‍याच वेळा पूर्ववत झाला आहे. मोगल सम्राट शाहजहांने १७ व्या शतकाच्या सुरूवातीला यमुना नदीवर सिंचन कालवा बांधला. १८३० पर्यंत तो पूर्वीच्या यमुना कालवा म्हणून ब्रिटीशांच्या अखत्यारीत उघडला गेला तेव्हाचा हा उपयोग झाला. पुन्हा सुरू केलेला कालवा अप्पर गंगे कालवा व त्यानंतरच्या सर्व कालव्या प्रकल्पांसाठी एक मॉडेल बनला.

१८४२ ते १८५४ दरम्यान बांधलेला गंगा कालवा - भारतातील पहिला ब्रिटीश कालवा [४]होता. कर्नल जॉन रसेल कोल्विन यांनी १८३६ मध्ये प्रथम चिंतन केले, तेव्हा पहिल्यांदा त्याच्या वास्तुविशारद सर प्रोबी थॉमस काउटली यांनी फारसा उत्साह दाखविला नाही, त्यांनी नदीकाठच्या सुगंधी प्रदेशात जाण्यासाठी विस्तृत सखल भागातून कालवा तोडण्याचा विचार केला गेला. . तथापि, १८३७-१८३८च्या आग्रा दुष्काळानंतर ईस्ट इंडिया [५]कंपनीच्या प्रशासनाने रु. २,3००,००० दुष्काळ निवारणासाठी, कालव्याची कल्पना कंपनीच्या बजेट-जागरूक संचालक कोर्टाला अधिक आकर्षक वाटली. १८३९ मध्ये, भारताचे गव्हर्नर जनरल लॉर्ड ऑकलंड [६]यांनी कोर्टाच्या मान्यतेने कॅटलला कालव्याच्या अंदाजानुसार खोदलेल्या आणि जमीन खोदलेल्या जमिनीचा संपूर्ण सर्वेक्षण करण्यासाठी निधी मंजूर केला. संचालक कोर्टाने त्याव्यतिरिक्त, प्रस्तावित कालव्याची व्याप्ती मोठ्या प्रमाणात वाढविली, ज्यामुळे दुष्काळाची तीव्रता आणि भौगोलिक प्रमाणात परिणाम झाला होता, आता ते संपूर्ण डोआब[७] प्रदेश असल्याचे समजतात.

उत्साह मात्र अल्पकाळ टिकला. गव्हर्नर जनरल म्हणून ऑकलंडचा उत्तराधिकारी, लॉर्ड एलेनबरो[८], मोठ्या प्रमाणात सार्वजनिक कामांना कमी ग्रहण करणारे दिसले आणि त्यांच्या कार्यकाळात या प्रकल्पासाठी मोठा निधी रोखला. फक्त १८४४ मध्ये, जेव्हा नवीन गव्हर्नर जनरल लॉर्ड हार्डिंग[९] यांची नेमणूक झाली तेव्हा अधिकृत उत्साहाने व गंगा कालवा प्रकल्पात निधी परत आला. मध्यंतरी झालेल्या या गतिविधीचा परिणाम कॅटलीच्या आरोग्यावर दिसू लागला होता आणि त्यांना बरे होण्यासाठी १८४५ मध्ये ब्रिटनला परत जाण्याची आवश्यकता होती, परंतु त्याच्या युरोपियन वास्तव्यामुळे त्यांना युनायटेड किंगडम आणि इटलीमध्ये समकालीन हायड्रॉलिक कामांचा अभ्यास करण्याची संधी मिळाली. भारतात् परत येईपर्यंत उत्तर-पश्चिम प्रांतांमध्ये जेम्स थॉमसन हे लेफ्टिनेंट गव्हर्नर म्हणून आणि ब्रिटिश भारतात लॉर्ड डलहौसी यांच्याकडे गव्हर्नर-जनरल म्हणून काम करणारे अधिक समर्थ पुरुष होते. कॅटलच्या देखरेखीखाली कालव्याचे बांधकाम आता जोरात सुरू झाले. ५६० कि.मी.लांबीचा कालवा, आणखी ४८० किमी शाखा ओळीच्या शेवटी, हरिद्वारमध्ये[१०] हेडवर्क दरम्यान पसरली, अलीगढच्या खाली दोन शाखांमध्ये विभागली, आणि त्याचे दोन संगम यमुना (नकाशामध्ये जुम्ना) सह कानपुर मधील इटावा आणि गंगेमध्ये (नकाशामधील कॉनपोर) आहेत. गंगा कालवा, ज्यात एकूण २.१15 दशलक्ष डॉलर्सची भांडवली तरतूद होती, लॉर्ड डलहौजी यांनी १८५४ मध्ये अधिकृतपणे उघडली.

धरणे व बॅरेजेस[संपादन]

२१ एप्रिल १९५५ रोजी फरक्का[११] येथे एक मोठा बंधारा [१२]उघडण्यात आला. नदीचा मुख्य प्रवाह बांगलादेशात ज्या ठिकाणी घुसला त्याच्या अगदी जवळच आहे आणि कोलकत्याच्या पश्चिम बंगालमध्ये उपनगरी हुगली (ज्याला भागीरथी देखील म्हटले जाते) सुरू आहे. नदीच्या हुगळी शाखेत २ किमी (२ मैल) लांबीचे फीडर कालव्यात पाणी भरणारे हे बंधन, आणि तिचे जलप्रवाह व्यवस्थापन बांगलादेशाशी दीर्घकाळ विवादाचे कारण बनले आहे.  १ डिसेंबर १९९६ मध्ये झालेल्या भारत-बांगलादेश गंगेच्या जल कराराने [१३]भारत आणि बांगलादेशमधील पाण्याच्या वाटणीच्या काही मुद्द्यांकडे लक्ष वेधले. कानपूरमध्ये गंगा नदीच्या पलिकडे लव्ह कुश बॅरेज आहे.

गंगेची उपनदी भगीरथी नदीवर टिहरी धरण बांधले गेले. हे भव्यंगाना भागिरथीला भेटणार्‍या ठिकाणी गणेश प्रयागच्या १.५ कि.मी. डाउनस्ट्रीमवर आहे. भगीरथीला देवप्रयागानंतर गंगा म्हणतात. भूकंप प्रवण क्षेत्रात धरण बांधणे विवादास्पद होते.

बाणसागर धरण सोन नदीवर, सिंचन आणि जलविद्युत या दोहोंसाठी गंगेची उपनदी बनविली गेली. बंगालच्या उपसागराच्या किनारपट्टीवर पाणी साठवण्यासाठी किनार्यावरील जलाशय बांधून ब्रह्मपुत्र पाण्याबरोबर गंगेच्या पूरातील पाण्याचा पुरवठा मध्य आणि दक्षिण भारतासह उजव्या बाजूच्या खोऱ्यातील भागाला केला जाऊ शकतो.


Broom icon.svg
या लेखातील मजकूर मराठी विकिपीडियाच्या विश्वकोशीय लेखनशैलीस अनुसरून नाही. आपण हा लेख तपासून याच्या पुनर्लेखनास मदत करू शकता.

नवीन सदस्यांना मार्गदर्शन
हा साचा अशुद्धलेखन, अविश्वकोशीय मजकूर अथवा मजकुरात अविश्वकोशीय लेखनशैली व विना-संदर्भ लेखन आढळल्यास वापरला जातो. कृपया या संबंधीची चर्चा चर्चापानावर पहावी.



गंगेसंबंधी काही पौराणिक समजुती[संपादन]

गंगा नदी :भूलोकावरील अवतरण

पौराणिक समजुती संपल्या.

विशेष माहिती : रोमन लिपीत अकारान्त किंवा आकारान्त शब्द नाहीत, त्यामुळे 'गंगा' हा शब्द लिहिणे शक्य नाही. Ganga असे स्पेलिंग केले तर उच्चार गँगऽ असा होतो. तस्मात् Ganges हे सुयोग्य स्पेलिंग आहे.

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. ^ "Hydroelectricity". Wikipedia (en मजकूर). 2020-01-04. 
  2. ^ "Megasthenes". Wikipedia (en मजकूर). 2019-12-21. 
  3. ^ "Chandragupta Maurya". Wikipedia (en मजकूर). 2020-01-12. 
  4. ^ "Ganges Canal". Wikipedia (en मजकूर). 2020-01-06. 
  5. ^ "Agra famine of 1837–38". Wikipedia (en मजकूर). 2019-12-17. 
  6. ^ "Governor-General of India". Wikipedia (en मजकूर). 2020-01-16. 
  7. ^ "Doab". Wikipedia (en मजकूर). 2019-12-21. 
  8. ^ "Edward Law, 1st Earl of Ellenborough". Wikipedia (en मजकूर). 2020-01-12. 
  9. ^ "Henry Hardinge, 1st Viscount Hardinge". Wikipedia (en मजकूर). 2020-01-03. 
  10. ^ "Haridwar". Wikipedia (en मजकूर). 2020-01-09. 
  11. ^ "Farakka". Wikipedia (en मजकूर). 2019-12-14. 
  12. ^ "Barrage (dam)". Wikipedia (en मजकूर). 2019-10-05. 
  13. ^ "Sharing the water of the Ganges". Wikipedia (en मजकूर). 2019-12-12. 


Commons-logo.svg
विकिमीडिया कॉमन्सवर खालील विषयाशी संबंधित संचिका आहेत: