गंगा नदी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
गंगा
GANGA.jpg
गंगा नदी
इतर नावे भागीरथी.
उगम गंगोत्री, उत्तराखंड, भारत
मुख सुंदरबन, पश्चिम बंगाल आणि बांगलादेश (बंगालचा उपसागर)
पाणलोट क्षेत्रामधील देश भारत (उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश, बिहार, पश्चिम बंगाल)
बांगलादेश
लांबी २,५२५ किमी (१,५६९ मैल)
उगम स्थान उंची ४,२६७ मी (१३,९९९ फूट)
सरासरी प्रवाह १,९०० घन मी/से (६७,००० घन फूट/से)
पाणलोट क्षेत्राचे क्षेत्रफळ १०,५०,०००
ह्या नदीस मिळते गंगा
उपनद्या यमुना नदी, घागरा, गोमती,शोण नदी
धरणे हरिद्वार, फराक्का

गंगेचा उगम हा गंगोत्री या हिमनदीतून होतो. गंगेच्या मुख्य दोन नद्या आहेत भागीरथी आणि अलकनंदा..जेव्हा भागीरथी नदी १७५ किमीचा प्रवास पूर्ण करते त्यावेळेस अलकनंदा तिला मिळते आणि त्यापुढे ती गंगा या नावाने ओळखली जाते .अलकनंदा ही नदी ज्या ठिकाणी भागीरथी या नदीला मिळते त्या ठिकाणाला देवप्रयाग म्हणतात.

गंगा नदी (इंग्रजीत Ganges) ही दक्षिण आशियातील भारतबांगलादेश या दोन देशातून वाहणारी एक महत्त्वाची नदी आहे. ब्रह्मपुत्रा (लांबी २,९०० कि.मी.) नदी ही भारतातील मोठी नदी आहे. गंगेची लांबी २,५२५ कि.मी. आहे. तिचा उगम भारतातील उत्तराखंड राज्यात हिमालय पर्वतातातील गंगोत्री येथे होतो. तेथून ती आग्नेय दिशेला वाहत येते व उत्तर भारतातील गंगेच्या खोऱ्यातून वाहत वाहत बांगलादेशामध्ये प्रवेश करते. बांगलादेशात ती बंगालच्या उपसागराला मिळते. तेथे सुंदरबन हा जगातील सर्वात मोठा त्रिभुज प्रदेश निर्माण होतो. सुंदरबनात बऱ्याच दुर्मीळ वनस्पती आणि बंगाली वाघ आढळतात.

हिंदू धर्मात गंगा नदीला अतिशय पवित्र मानले आहे. तिला माता म्हटले गेले आहे. गंगा नदी ही लक्षावधी भारतीयांची जीवनदायिनी आहे. भारतातील कनोज, कलकत्ता, कांपिल्य, काशी, कौशांबी, पाटलीपुत्र (पाटणा), प्रयाग, बेहरामपूर, मुंगेर, मुर्शिदाबाद, इत्यादी प्राचीन, ऐतिहासिक व आधुनिक नगरे गंगेच्या किनारी वसली आहेत.

राजा रवी वर्मा यांनी काढलेले 'गंगा अवतरणाचे चित्र'

अठराव्या शतकाच्या अखेरपर्यंत गंगा नदी बंगालच्या उपसागरास मिळत होती तर ब्रह्मपुत्रा नदी काही किलोमीटर पूर्वेस स्वतंत्रपणे मिळायची. साधारण अठराव्या शतकाच्या अखेरीस ब्रह्मपुत्रेने पश्चिमेस वळण घेतले व आता दोन्ही नद्यांचा अरिचा येथे संगम होतो. या बदलास इ.स. १८९७ चा भूकंप काही अंशी कारणीभूत होता.

यमुना ही गंगेची उपनदी स्वतःच एक स्वतंत्र आणि मोठी नदी आहे. ती गंगेला प्रयाग येथे येऊन मिळते.

डॉल्फिनच्या दोन जाती गंगेमध्ये सापडतात. त्यांना गंगेतिल डॉल्फिन आणि इरावती डॉल्फिन या नावाने ओळखले जाते. याशिवाय गंगेमध्ये असलेले शार्कसुद्धा प्रसिद्ध आहेत. गंगा नदीमधील विरघळलेला प्राणवायूची पातळी झपाट्याने खालावत आहो त्यामुळे जलचर धोक्यात आले आहेत. नदीतील पाण्यातील वाढते प्रदूषण त्याचे मुख्य कारण आहे

पंचप्रयाग त्यातील नदी आणि प्रयाग[संपादन]

नदी प्रयाग
अलकनंदा + भागीरथी देवप्रयाग
धौलीगंगा विष्णुप्रयाग
नंदाकिनी नंदप्रयाग
पिंडारी कर्णप्रयाग
मंदाकिनी रुद्रप्रयाग

गंगेचा उगम[संपादन]

गंगा नदीची मुख्य शाखा भागीरथी आहे, ही गढवाल मधील हिमालयातील गौमुख नावाच्या ठिकाणी गंगोत्री हिमनदी (गुरुकुल) पासून उगम पावते. या गंगेच्या उगमस्थानाची-गौमुखाची उंची समुद्रसपाटीपासून ३१४० मीटर आहे. येथे गंगेचे मंदिर आहे. शहराच्या उत्तरेस १९ कि.मी. उंचीवर गंगोत्री तीर्थ हा हिमनदीचा उगम ३८९२ मी. उंचीवर आहे. हा हिमनग २५ किमी लांब, ४ किमी रुंद आणि सुमारे ४० मीटर उंच आहे. या हिमनदीतून भागीरथी छोट्या लेण्यासारख्या मुखातून अवतरते. या पाण्याचा स्रोत ५००० मीटर उंचीवर वसलेले खोरे आहे. या खोऱ्याचे मूळ पश्चिम उतारातील संतोपंत शिखरावर आहे. गौमुखकडे जाणाऱ्या मार्गावर, चिरबासा गावातून ३७०० मीटर उंच विशाल गौमुख हिमनदीचे दृश्य दिसते. या हिमनदीत नंदा देवी, कामत पर्वत आणि त्रिशूल पर्वत येथील हिम वितळतो. जरी अनेक छोटे-छोटे प्रवाह गंगा घेण्यास हातभार लावत असले तरी 6 मोठ्या आणि 5 उपनद्यांचे भौगोलिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व जास्त आहे. अलकनंदा (विष्णूुगंगा)च्या उपनद्या आहेत - धौली, विष्णुगंगा आणि मंदाकिनी. विष्णुप्रयाग येथे धौलीगंगा अलकनंदाला भेटते. हे ठिकाण १३७२ मीटर उंचीवर आहे. मग २८०५ मीटर उंच नंदप्रयागमध्ये अलकनंदा नदीचा संगम नंदाकिनी नदीसह होतो. यानंतर, कर्णप्रयागमध्ये, अलकनंदाचा कर्णगंगा किंवा पिंडर नदीचा संगम आहे. त्यानंतर ऋषिकेशपासून १३९ किमी अंतरावर असलेल्या रुद्र प्रयाग येथे अलकनंदा मंदाकिनीला भेटते. यानंतर भागीरथी आणि अलकनंदाची भेट देवप्रयाग येथे १५०० फूट अंतरावर होते, आणि येथून गंगा नदीच्या नावाने हा एकत्रित जलप्रवाह वाहतो. या पाच प्रयागांना एकत्रितपणे पंचप्रयाग म्हणतात. अशाप्रकारे गंगा नदी २०० कि.मी.चा अरुंद डोंगराळ मार्ग बनल्यानंतर ऋषिकेशच्या द्वारे गंगा पहिल्यांदाच हरिद्वारच्या मैदानी भागाला स्पर्श करते.

गंगेचे मैदान[संपादन]

हरिद्वारपासून सुमारे ८०० किमी मैदानी प्रवास करून गंगा बिजनौर, गढ़मुक्तेश्वर, सोरोन, फर्रुखाबाद, कनोज, बिठूर, कानपूरमार्गे प्रयाग (प्रयागराज) येथे पोहोचते. येथे ती यमुना नदीला भेटते. हे संगम स्थळ हिंदूंचे महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थान आहे. तीर्थराज प्रयाग म्हणतात. यानंतर, गंगा हिंदू धर्मातील प्रमुख मोक्षदायिनी शहर काशी (वाराणसी) मध्ये वळते, येथून तिला उत्तरावाहिनी असे म्हणतात. येथून ते मिरजापूर, पाटणा, भागलपूर मार्गे पाकूरला पोहोचते. दरम्यान, सोन, गंडक, सरयू, कोसी इत्यादी अनेक उपनद्या त्यामध्ये मिळतात. हे भागलपूर मधील राजवाड्याच्या टेकड्यांपासून दक्षिण-पूर्वेस आहे. पश्चिम बंगालच्या मुर्शिदाबाद जिल्ह्याच्या गिरिया जागेजवळ, गंगा नदी भागीरथी आणि पद्मा अशा दोन शाखांमध्ये विभागली गेली आहे. भागीरथी नदी गिरियापासून दक्षिणेकडे वाहण्यास सुरुवात करते तर पद्मा नदी आग्नेय दिशेला वाहते आणि १९७४ साली बांधलेल्या फरक्का धरणामधून गंगा बांगला देशात प्रवेश करते. गंगेचा डेल्टा भाग येथून सुरू होतो. मुर्शिदाबाद शहरापासून हुगळी शहरापर्यंत गंगेचे नाव भागीरथी नदी आणि हुगळी शहरापासून मुहाने शहरापर्यंत हुगळी नदी असे आहे. हे गंगेचे मैदान म्हणजे मुळात एक भूगर्भीय खड्डा असून तो मुख्यतः हिमालयीन रेंज बनण्याच्या प्रक्रियेच्या तिसऱ्या टप्प्यात सुमारे तीन-चार कोटी वर्षांपूर्वी बनला.. तेव्हापासून हिमालयातून आणि भारतीय उपखंडातून उगम पावणाऱ्या नद्या आपल्याबरोबर आणलेल्या गाळाने सुपीक केल्या आहेत. या मैदानातील गाळांची सरासरी खोली एक ते दोन हजार मीटर आहे. या मैदानामध्ये नदीची धूप झाल्यामुळे आणि वाळू, खडक, विसर्प (नागमोडी प्रवाह), गोखूर तलाव (यू आकाराचे तलाव) आणि गुंफित नद्या (एका नदीपासून उद्भवलेल्या छोट्याया छोट्या नद्यांचे जाळे) असे उपशास्त्रीय भूगोल, जसे आढळतात. [१]

गंगेच्या या खोऱ्यात, एक संस्कृती उदयास आली आणि विकसित झाली, ज्याचा प्राचीन इतिहास खूप वैभवशाली आणि भव्य आहे. जेथे ज्ञान, धर्म, अध्यात्म आणि सभ्यता-संस्कृतीचा एक किरण उदयास आला ज्याने केवळ भारतच नाही तर संपूर्ण जगाला प्रकाशित केले. पाषाण युगाच्या जन्माच्या आणि विकासाचे बरेच पुरावे येथे सापडले आहेत. याच घाटीत रामायण आणि महाभारत काळाचा जन्म व अस्त झाला. शतपथ ब्राह्मण, पंचविश ब्राह्मण, गौपथ ब्राह्मण, ऐतरेय अरण्यक, कौशितकी अरण्यक, सांख्य अरण्यक, वाजसनेय संहिता आणि महाभारत, इत्यादींमधील घटना नंतरच्या वैदिक काळात गंगा घाटीबद्दल माहिती देतात. प्राचीन मगध महाजनपाडाचा उगम गंगा खोऱ्यातच झाला, तेथून प्रजासत्ताकांची परंपरा जगात प्रथमच सुरू झाली. येथेच जेव्हा मौर्य आणि गुप्त घराण्याचे राज्य केले तेव्हा भारताचा सुवर्णकाळ वाढला.

हिंदू धर्मातील गंगेचे स्थान[संपादन]

आपल्या मृत पूर्वजांना (सगरांच्या पुत्रांना) मुक्ती मिळवून देण्यासाठी भगीरथाने महत्प्रयासाने गंगेला पृथ्वीवर आणले, असे मानले जाते. त्यामुळे पराकाष्ठेच्या प्रयत्नांना भगीरथ प्रयत्न म्हणतात.

काव्यामधील गंगेचे स्थान[संपादन]

गंगा नदीला पवित्र मानल्यामुळे अनेक कवींनी गंगेची स्तुती किंवा प्रार्थना करणारी काव्ये लिहिली आहेत. त्यांपैकी काही ही :-

  • गंगाष्टक (श्रीधरवेंकटेश अय्यावाल)
  • गङ्गाष्टकम् (आद्य शंकराचार्य
  • गङ्गाष्टकम् (वाल्मीकी)
  • गङ्गाष्टकम् (सत्यज्ञानानन्दतीर्थ)
  • गङ्गाष्टकम् १ आणि २ (कालिदास)
  • गङ्गाष्टोत्तरशतनामावली (एन. बालसुब्रमण्यम)
  • गङ्गालहरी (जगन्‍नाथ पंडित). मराठी सार्थ पद्य रूपांतर - गंगालहरी (दि. ना. घारे); गंगालहरी (मराठी समश्लोकी - वामन पंडित); गंगालहरी (मराठी समश्लोकी - ल.गो. विंझे)
  • गङ्गासहस्रनामस्तोत्रम् (स्कंदपुराण)
  • गङ्गास्तवः (कल्की आणि भविष्य पुराणांत आलेले स्तोत्र)
  • गङ्गास्तुतिः (धर्माब्धी)
  • गङ्गास्तोत्रम् (आद्य शंकराचार्य)
  • जय गंगे भागीरथी, हर गंगे भागीरथी । चिदानंद-शिव-सुंदरतेची, पावनतेची तू मूर्ती ॥ (नाट्यगीत-नांदी; कवी - विद्याधर गोखले, गायक - प्रसाद सावकार; संगीत - वसंत देसाई), राग - कलावती)


सिंचन[संपादन]

गंगा आणि तिथल्या सर्व उपनद्या, विशेषत: यमुना प्राचीन काळापासून सिंचनासाठी वापरल्या जात आहेत. इ.स.पु . चौथ्या शतकात गॅजेटिक मैदानामध्ये धरणे व कालवे सामान्य होते. गंगा-ब्रह्मपुत्र-मेघना खोiऱ्यात २,००,००० ते २,५०,००० मेगावाटच्या ऑर्डरवर प्रचंड जलविद्युत क्षमता आहे, त्यातील निम्म्या जागेवर सहजतेने नुकसान होऊ शकते. १९९९ पर्यंत, गंगेच्या जलविद्युत[२] क्षमतेच्या १२% आणि ब्रह्मपुत्रांच्या अतुलनीय संभाव्यतेच्या केवळ 1% जलद गतीने काम केले.

कालवे[संपादन]

हरिद्वार[३] (१९६०) मधील गंगे कालव्याचे मुख्य काम सॅम्युएल बॉर्न यांचे छायाचित्र आहे.

इ.स.पूर्व तिसऱ्या शतकात मौर्यांनी भारतावर राज्य केले त्या काळात ग्रीसचे वंशशास्त्रज्ञ मेगास्थेनिस यांनी महाकाय मैदानावरील कालव्याचे वर्णन केले आहे. मौर्य साम्राज्याचे संस्थापक, चंद्रगुप्त मौर्याचे [४] सल्लागार-कौटिल्य (ज्याला चाणक्य देखील म्हटले जाते) यांनी युद्धाच्या वेळी धरणे आणि कुंडे नष्ट करण्याची रणनीती असल्याचे म्हटले आहे.. फिरोजशाह तुघलकच्या कारकिरदीतये बरेच कालवे बांधले गेले. त्यापैकी सर्वात लांब कालवा २४०किमी (१५० मैल) हा यमुना नदीवर १३५६मध्ये बांधला गेला. आता पश्चिम यमुना कालवा म्हणून ओळखला जाणारा, हा मोडकळीस आला होता आणि बऱ्याच काळाने पूर्ववत झाला आहे. मोगल सम्राट शाहजहांने १७ व्या शतकाच्या सुरूवातीला यमुना नदीवर सिंचन कालवा बांधला. १८३० पर्यंत तो यमुना कालवा म्हणून ब्रिटिशांच्या कारकिर्दीत वापरात होता. पुन्हा सुरू केलेला हा कालवा, अप्पर गंगे कालवा व त्यानंतरच्या सर्व कालवा प्रकल्पांसाठी एक मॉडेल बनला.

१८४२ ते १८५४ दरम्यान बांधलेला गंगा कालवा - भारतातील पहिला ब्रिटिश कालवा [५]होता. कर्नल जॉन रसेल कोल्व्हिन यांनी १८३६ मध्ये त्याचा आराखडा बनवला. तेव्हा पहिल्यांदा त्याच्या वास्तुविशारद सर प्रोबी थॉमस काउटली यांनी फारसा उत्साह दाखविला नाही, त्यांनी नदीकाठच्या सुगंधी प्रदेशात जाण्यासाठी विस्तृत सखल भागातून कालवा तोडण्याचा विचार केला गेला. तथापि, १८३७-१८३८च्या आग्रा दुष्काळानंतर ईस्ट इंडिया [६]कंपनीच्या प्रशासनाने दुष्काळ निवारणासाठी २३ लाख रुपये खर्चाची, कालव्याची कल्पना कंपनीच्या बजेट-जागरूक संचालक कोर्टाला अधिक आकर्षक वाटली. १८३९मध्ये, भारताचे गव्हर्नर जनरल लॉर्ड ऑकलंड [७]यांनी कोर्टाच्या मान्यतेने कॅटलला कालव्याच्या अंदाजानुसार खोदलेल्या आणि जमीन खोदलेल्या जमिनीचा संपूर्ण सर्वेक्षण करण्यासाठी निधी मंजूर केला. संचालक कोर्टाने त्याव्यतिरिक्त, प्रस्तावित कालव्याची व्याप्ती मोठ्या प्रमाणात वाढविली, ज्यामुळे दुष्काळाची तीव्रता आणि भौगोलिक प्रमाणात परिणाम झाला होता, आता ते संपूर्ण डोआब[८] प्रदेश असल्याचे समजतात.

हा उत्साह मात्र अल्पकाळ टिकला. गव्हर्नर जनरल म्हणून ऑकलंडचा उत्तराधिकारी, लॉर्ड ॲलेनबरो[९], मोठ्या प्रमाणात सार्वजनिक कामांना कमी ग्रहण करणारे दिसले आणि त्यांच्या कार्यकाळात या प्रकल्पासाठी मोठा निधी रोखला. फक्त १८४४ मध्ये, जेव्हा नवीन गव्हर्नर जनरल लॉर्ड हार्डिंग[१०] यांची नेमणूक झाली तेव्हा अधिकृत उत्साहाने व गंगा कालवा प्रकल्पात निधी परत आला. मध्यंतरी झालेल्या या गतिविधीचा परिणाम कॅटलीच्या आरोग्यावर दिसू लागला होता आणि त्यांना बरे होण्यासाठी १८४५ मध्ये ब्रिटनला परत जाण्याची आवश्यकता होती, परंतु त्याच्या युरोपियन वास्तव्यामुळे त्यांना युनायटेड किंगडम आणि इटलीमध्ये समकालीन हायड्रॉलिक कामांचा अभ्यास करण्याची संधी मिळाली. भारतात् परत येईपर्यंत वायव्य प्रांतांमध्ये जेम्स थॉमसन हे लेफ्टिनेंट गव्हर्नर म्हणून आणि ब्रिटिश भारतात लॉर्ड डलहौसी यांच्याकडे गव्हर्नर-जनरल म्हणून काम करणारे अधिक समर्थ पुरुष होते. कॅटलच्या देखरेखीखाली कालव्याचे बांधकाम आता जोरात सुरू झाले. ५६० कि.मी.लांबीचा कालवा, आणखी ४८० किमी शाखा ओळीच्या शेवटी, हरिद्वारमध्ये[११] हेडवर्क दरम्यान पसरली, अलीगढच्या खाली दोन शाखांमध्ये विभागली, आणि त्याचे दोन संगम यमुना (नकाशामध्ये Jumna) सह कानपूरमधील इटावा आणि गंगेमध्ये (नकाशामधील Cawnpore) आहेत. गंगा कालवा, ज्यात एकूण २.१15 दशलक्ष डॉलर्सची भांडवली तरतूद होती, लॉर्ड डलहौसी यांनी १८५४ मध्ये अधिकृतपणे उघडली.

धरणे व बॅरेजेस[संपादन]

२१ एप्रिल १९५५ रोजी फरक्का[१२] येथे एक मोठा बंधारा [१३]उघडण्यात आला. नदीचा मुख्य प्रवाह बांगलादेशात ज्या ठिकाणी घुसला त्याच्या अगदी जवळच आहे आणि कोलकत्याच्या पश्चिम बंगालमध्ये उपनगरी हुगली (ज्याला भागीरथी देखील म्हटले जाते) सुरू आहे. नदीच्या हुगळी शाखेत २ किमी (२ मैल) लांबीचे फीडर कालव्यात पाणी भरणारे हे बंधन, आणि तिचे जलप्रवाह व्यवस्थापन बांगलादेशाशी दीर्घकाळ विवादाचे कारण बनले आहे.  १ डिसेंबर १९९६ मध्ये झालेल्या भारत-बांगलादेश गंगेच्या जल कराराने [१४]भारत आणि बांगलादेशमधील पाण्याच्या वाटणीच्या काही मुद्द्यांकडे लक्ष वेधले. कानपूरमध्ये गंगा नदीच्या पलिकडे लव्ह कुश बॅरेज आहे.

गंगेची उपनदी भगीरथी नदीवर टिहरी धरण बांधले गेले. हे भव्यंगाना भागिरथीला भेटणार्‍या ठिकाणी गणेश प्रयागच्या १.५ कि.मी. डाउनस्ट्रीमवर आहे. भगीरथीला देवप्रयागानंतर गंगा म्हणतात. भूकंप प्रवण क्षेत्रात धरण बांधणे विवादास्पद होते.

बाणसागर धरण सोन नदीवर, सिंचन आणि जलविद्युत या दोहोंसाठी गंगेची उपनदी बनविली गेली. बंगालच्या उपसागराच्या किनारपट्टीवर पाणी साठवण्यासाठी किनार्यावरील जलाशय बांधून ब्रह्मपुत्र पाण्याबरोबर गंगेच्या पूरातील पाण्याचा पुरवठा मध्य आणि दक्षिण भारतासह उजव्या बाजूच्या खोऱ्यातील भागाला केला जाऊ शकतो.

सुंदरवन डेल्टा[संपादन]

हुगळी नदी कोलकाता, हावडा मार्गे सुंदरवानातील भारतीय भागातील महासागरात मिळते. पद्मा येथे ब्रह्मपुत्र येथून निघालेली उपनदी जमुना नदी आणि मेघना नदीला जोडते. अखेरीस हे 350 किमी रूंद सुंदरवन डेल्टामध्ये सामील होते आणि बंगालच्या उपसागरात सामील होते. हा डेल्टा एक सपाट व निम्न-साधी मैदान आहे, ज्याची निर्मिती गंगा आणि त्याच्या उपनद्यांद्वारे आणलेल्या नवीन जलोढाने 1000 वर्षात केली. गंगा आणि बंगालच्या उपसागरात गंगा-सागर-संगम नावाच्या ठिकाणी प्रसिद्ध हिंदू मंदिर आहे. जगातील सर्वात मोठा डेल्टा (सुंदरवन) येथे अनेक प्रसिद्ध वनस्पती आणि प्रसिद्ध बंगाल वाघ आहेत. हा डेल्टा हळू हळू समुद्राच्या दिशेने जात आहे. काही काळापूर्वी कोलकाता हा सागर किनाऱ्यावर वसला होता आणि महासागर राजवाडे आणि सिल्हेटपर्यंत पसरलेला होता, पण आता तो समुद्रकिनाऱ्यापासून १५-२० मैलांवर (२०--३० किमी) अंतरावर सुमारे १,८०,००० चौरस किलोमीटरच्या क्षेत्रात पसरलेला आहे. आहे जेव्हा डेल्टा समुद्राकडे निरंतर विस्तारतो तेव्हा त्याला प्रगतिशील डेल्टा म्हणतात. सुंदरवन डेल्टा मधील जमिनीची गती फार कमी झाल्यामुळे येथे गंगा वाहते आणि तेथे आणलेली माती मुखात ठेवते. जे डेल्टाचे आकार वाढवते आणि नदीचे अनेक प्रवाह आणि उप-प्रवाह तयार करते. गंगाच्या मुख्य नद्यांमध्ये जलंगी नदी, इच्छमती नदी, भैरव नदी, विद्याधारी नदी आणि कालिंदी नदी आहेत. नद्यांच्या वाहत्या वेगामुळे दक्षिणेकडील भागात अनेक कमानी तलाव तयार झाले आहेत. उतार उत्तरेकडून दक्षिणेस आहे, म्हणून बहुतेक नद्या उत्तरेकडून दक्षिणेकडे वाहतात. भरतीच्या वेळी या नद्यांमध्ये भरतीच्या पाण्यामुळे या नद्यांना भरती नदी देखील म्हणतात. डेल्टाच्या दक्षिणेकडील खाऱ्या समुद्राच्या पाण्यापर्यंत पोहोचल्यामुळे हा भाग कमी, खारट आणि दलदलीचा आहे आणि सहजपणे खारफुटी वनांनी भरला आहे. हा डेल्टा भातशेतीसाठी अधिक प्रसिद्ध आहे. हे जगातील सर्वाधिक कच्च्या ज्यूटचे उत्पन्न होते. कातका अभयारण्य सुंदरबनमधील अशाच क्षेत्रांपैकी एक आहे जिथे लहान कालव्यांमधून मार्ग जातो. येथे मोठ्या संख्येने सुंदर झाडे आढळतात, या कारणास्तव या जंगलांचे नाव सुंदरवन आहे. याशिवाय देवा, केवडा, तमजा, अमळोपी आणि गोरण वृक्ष अशा प्रजाती आहेत, ज्या सुंदरवनमध्ये आढळतात. इथल्या जंगलांची एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे फक्त ती झाडे उगवू किंवा टिकून राहू शकतात, जी गोड आणि खाऱ्या पाण्यात जगू शकतात.[१५]

उपनद्या[संपादन]

गंगेमध्ये उत्तरेकडून येणार्‍या प्रमुख उपनद्या यमुना, राम गंगा, कर्नाली (सरयू), ताप्ती, गंडक, कोसी आणि काकशी आणि दक्षिणेच्या पठारामधून येणा major्या प्रमुख नद्या म्हणजे चंबळ, सोन, बेतवा, केन, दक्षिणी तोस इ. हिमालयातील बंदरपुच्छ टेकडीच्या पायथ्याशी यमुनोत्री हिमखंडातून उगम होणारी यमुना ही गंगेची सर्वात महत्वाची उपनदी आहे.[१६] हिमालयच्या वरच्या भागात आणि नंतर लघु हिमालयात, गिरी आहे आणि आसन नद्या आढळतात. चंबळ, बेतवा, शारदा आणि केन ही यमुनेच्या उपनद्या आहेत. चंबळ इटावाजवळील यमुना आणि हमीरपूरजवळ बेतवा यांना भेटते. प्रयागराजजवळ यमुना डाव्या बाजूने गंगा नदीत सामील झाली. रामगंगा मूळ हिमालयाच्या दक्षिणेकडील नैनीतालजवळ उगम पावते आणि बिजनौर जिल्ह्यात वाहते आणि कन्नौजजवळील गंगामध्ये सामील होते. मप्सातुंग नावाच्या हिमनदीतून उद्भवणारी कर्नाली नदी अयोध्या, फैजाबादमार्गे बलिया जिल्ह्याच्या सीमेजवळील गंगेला मिळते. या नदीला डोंगराळ भागात कौरियाला आणि मैदानी प्रदेशात सरयू म्हणतात. हिमालयातून निघालेल्या गंडकला नेपाळमधील शालिग्राम म्हणून वाहणार्‍या मैदानावर तिला नारायणी नदी म्हणतात. काळे गंडक आणि त्रिशूल नद्यांच्या पाण्यामधून वाहून ते सोनापूरजवळील गंगेमध्ये जाते. कोसीचा मुख्य प्रवाह अरुण आहे जो गोसाई धामच्या उत्तरेकडून उगम पावतो. अरुण नदी ब्रह्मपुत्र खोऱ्याच्या दक्षिणेकडून गोलाकार स्वरूपात वाहते, जिथे यारू नावाची नदी जोडली जाते. त्यानंतर ती एव्हरेस्टच्या कंचनजंगा शिखरावरुन वाहते, ती दक्षिणेकडे ९० किलोमीटर वाहते, जिथे पश्चिमेला त्सुन्कोसी आणि पूर्वेकडून तामूर कोसी नावाच्या नद्या त्यात सामील होतात. यानंतर कोसी नदीच्या नावाखाली शिवालिक ओलांडल्यानंतर ती मैदानात उतरते आणि बिहार राज्यातून वाहणाऱ्या गंगेस सामील होते. सोन नदी अमरकंटक टेकडी (मध्य प्रदेश) वरुन निघते आणि पाटणाजवळील गंगेला मिळते. चंबळ नदी मध्य प्रदेशातील मऊ जवळ जनायाब डोंगरावरून उगम पावते आणि इटावापासून ३८ कि.मी. अंतरावर यमुनाला मिळते. बेतवा नदी मध्य प्रदेशातील भोपाळ येथून उगम पावते आणि उत्तर हमीरपूरजवळील यमुनाला मिळते. बसलाई, द्वारका, मयुराक्षी, रूपनारायण, कंसवती आणि रसूलपूर हे भागिरथी नदीचे मुख्य नद्या आहेत. जलांगी आणि मठा भंगा किंवा चुनिन डाव्या किनाऱ्याला मीठतात. पूर्वी गंगा किंवा पद्मा या शाखा नद्या होत्या. परंतु सध्या ते गंगेपासून विभक्त झाले आहेत आणि पावसाळ्याच्या नद्या बनल्या आहेत.

उपनदी 1 महाकाली 2 कर्नाली 3 कोसी 4 गंडक 5 सरयू 6 यमुना 8 सोमानी 9 महानंदा.

जैववैविधता[संपादन]

ऐतिहासिक पुराव्यांनुसार गंगा-यमुना प्रदेश १६ व्या आणि १७ व्या शतकापर्यंत घनदाट जंगलांनी व्यापलेला असल्याचे ज्ञात आहे. या जंगलात वन्य हत्ती, म्हैस, गेंडा, सिंह, वाघ आणि गवळ यांची शिकार केली गेली. गंगा किनारी किनारपट्टी, शांततापूर्ण आणि मैत्रीपूर्ण वातावरणामुळे आपल्या वेशीवर रंगीबेरंगी पक्ष्यांचे जग जपले आहे. त्याच्या किनार्यांत माशांच्या १४० प्रजाती, ३५ सरपटणारे प्राणी आणि ४२ सस्तन प्राणी आहेत. नीलगाय, सांभर, ससा, मुंगूस, चिंकारा अशा वन्यजीवांच्या अनेक प्रजाती या प्राण्यांच्या सरपटणाऱ्या प्राणी देखील या परिसंस्थेत आढळतात. या भागात प्राण्यांच्या अनेक प्रजाती आहेत ज्या दुर्मिळ असल्याने संरक्षित घोषित करण्यात आल्या आहेत. लंगूर, लाल माकड, तपकिरी अस्वल, कोल्हा, बिबट्या, बर्फाळ बिबट्या, हरीण, भुंकण हरण, सांभर, कस्तुरी हिरण, सेरो, बार हिरण, सुदंर, ताहर इत्यादी मोठ्या प्रमाणात गंगेच्या पर्वतीय किना on्यावर आढळतात. फुलपाखरे आणि वेगवेगळ्या रंगांचे कीटक देखील येथे आढळतात.  वाढत्या लोकसंख्येच्या दबावाखाली, हळूहळू जंगले नष्ट होत आहेत आणि गंगा खोऱ्यात सर्वत्र शेती केली जात आहे, तरीही गंगेच्या मैदानावर हरण, वन्य डुक्कर. , वन्य मांजरी, लांडगा, सियार, कोल्ह्याच्या अनेक प्रजाती मोठ्या संख्येने आढळतात. डॉल्फिनच्या दोन प्रजाती गंगेमध्ये सापडतात. ज्याला गंगा डॉल्फिन आणि इरावाडी डॉल्फिन म्हणून ओळखले जाते. याशिवाय गंगा नदीत सापडलेल्या शार्कमुळेही गंगा प्रसिद्ध आहे, ज्यात वाहत्या पाण्यात सापडलेल्या शार्कमुळे जगातील शास्त्रज्ञांची खूप आवड आहे. या नदीच्या आणि बंगालच्या उपसागराच्या सभेच्या ठिकाणी तयार करण्यात आलेला मोहोर सुंदरबन म्हणून ओळखला जातो, जो जगातील अनेक प्रसिद्ध वनस्पती आणि प्रसिद्ध बंगाल वाघ आहे.


Broom icon.svg
या लेखातील मजकूर मराठी विकिपीडियाच्या विश्वकोशीय लेखनशैलीस अनुसरून नाही. आपण हा लेख तपासून याच्या पुनर्लेखनास मदत करू शकता.

नवीन सदस्यांना मार्गदर्शन
हा साचा अशुद्धलेखन, अविश्वकोशीय मजकूर अथवा मजकुरात अविश्वकोशीय लेखनशैली व विना-संदर्भ लेखन आढळल्यास वापरला जातो. कृपया या संबंधीची चर्चा चर्चापानावर पहावी.



गंगेसंबंधी काही पौराणिक समजुती[संपादन]

गंगा नदी :भूलोकावरील अवतरण

पौराणिक समजुती संपल्या.

विशेष माहिती : रोमन लिपीत अकारान्त किंवा आकारान्त शब्द नाहीत, त्यामुळे 'गंगा' हा शब्द लिहिणे शक्य नाही. Ganga असे स्पेलिंग केले तर उच्चार गॅंगऽ असा होतो. तस्मात् Ganges हे सुयोग्य स्पेलिंग आहे.

गंगा हा शब्द असलेल्या भारतातील नद्या[संपादन]

गटारगंगा, वगैरे[संपादन]

  • अतिशय घाण पाणी असलेल्या प्रवाहाला गटारगंगा म्हणतात.
  • मोठ्या प्रमाणात फुकट वाटल्या जाणाऱ्या मद्याच्या पुरवठ्याला दारूची गंगा म्हणतात.
  • भविष्यातील खर्चाची तरतूद म्हणून राखून ठेवलेल्या एकाद्या संस्थेच्या रोख रकमेला गंगाजळी म्हणतात. ही रोख रक्कम कमी होऊ लागली तर गंगाजळी रोडावली किंवा आटली असे म्हणतात.
  • अनेक गायक समाविष्ट असलेल्या भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या कार्यक्रमाला सुरगंगा म्हणतात.
  • विकासाची गंगा
  • भोपाळ शहरात ग्यानगंगा नावाच्या काही शैक्षणिक संस्था आहेत.
  • तत्वज्ञानी संत रामपाल यांनी 'ज्ञान गंगा' नावाचा हिंदी ग्रंथ लिहिला आहे. या ग्रंथात वेद, गीता, गुरु ग्रंथसाहिब, बायबल आणि कुर्आन यांचे सार अहे.


संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. ^ वामनकर, संपादक-मिथिलेश (2009-02-22). "भारत की भौतिक संरचना". VijayMitra.com (हिंदी भाषेत). 2020-04-30 रोजी पाहिले.
  2. ^ "Hydroelectricity". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2020-01-04.
  3. ^ "Megasthenes". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2019-12-21.
  4. ^ "Chandragupta Maurya". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2020-01-12.
  5. ^ "Ganges Canal". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2020-01-06.
  6. ^ "Agra famine of 1837–38". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2019-12-17.
  7. ^ "Governor-General of India". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2020-01-16.
  8. ^ "Doab". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2019-12-21.
  9. ^ "Edward Law, 1st Earl of Ellenborough". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2020-01-12.
  10. ^ "Henry Hardinge, 1st Viscount Hardinge". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2020-01-03.
  11. ^ "Haridwar". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2020-01-09.
  12. ^ "Farakka". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2019-12-14.
  13. ^ "Barrage (dam)". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2019-10-05.
  14. ^ "Sharing the water of the Ganges". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2019-12-12.
  15. ^ Hindi, B. B. C. "सुंदरवन के मुहाने पर..." hindi.webdunia.com (हिंदी भाषेत). 2020-04-30 रोजी पाहिले.
  16. ^ www.onclickclear.com https://www.onclickclear.com/jump/next.php?r=1806311&pub_clickid=482817534277242865279714254&sub1=9530b0709a911fe2aa695236a918fa47. 2020-04-30 रोजी पाहिले. Missing or empty |title= (सहाय्य)


Commons-logo.svg
विकिमीडिया कॉमन्सवर खालील विषयाशी संबंधित संचिका आहेत: