कालिदास

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

कालिदास हे एक संस्कृत नाटककार आणि कवी होते.[१] त्यांनी स्वत:बद्दल काहीही माहिती नोंदविलेली नसली आणि त्यांचे चरित्र उपलब्ध नसले, तरी ते आपल्या अतुलनीय नाटकांमुळे आणि काव्यांमुळे सर्वपरिचित आहेत.[२]

गौरव[संपादन]

पुरा कवीनां गणनाप्रसंगे, कनिष्ठिकाधिष्ठित कालिदासः ।अद्यापि तत्तुल्यकवे: अभावात्,अनामिका सार्थवती बभूव ॥ या शब्दात महाकवी कालिदासाचा गौरव संस्कृत साहित्यक्षेत्रात केला जातो.[३]


काल[संपादन]

कालिदासाच्या कालाविषयी निश्चिती करताना अभ्यासक विविध मते नोंदवताना दिसतात.

  • प्राचीन आणि मध्ययुगीन ग्रंथ सांगतात की कालिदास हा राजा विक्रमादित्य यांच्या दरबारी राजकवी होता. हा काळ इसवी सन पूर्व पहिले शतक असा मानला जातो.[४]
  • याविषयी प्रसिद्ध मत असे आहे की कालिदास हा चंद्रगुप्त दुसरा या राजाच्या काळात होऊन गेला.[५]
  • मंदसोर येथे मिळालेल्या संस्कृत शिलालेखाच्या आधारे मेघदूताच्या पूर्वमेघातील निवडक भाग आणि ऋतूसंहार मधील निवडक भाग या लेखात दिसतो. कर्नाटकातील ऐहोळे येथील लेखात भारवीयांच्यासह कालिदासाचे नावही नोंदविलेले दिसते. हा काळ इ.स. सहावे शतक असा मानला जातो.[६]

जीवन[संपादन]

आख्यायिका:- कालिदास हा बालपणी न शिकलेला व कमी बुद्धी असलेला होता. त्याची पत्‍नी ही प्रकांड पंडिता व विदुषी होती. लग्न झाल्यावर त्यास त्याच्या पत्‍नीने विचारले :अस्ति कश्चित‌ वाग्विशेषः? (वाङ्‌मयाबद्दल काही विशेष ज्ञान आहे काय?). कालिदास या बाबतीत अगदीच अनभिज्ञ होता. पत्‍नीचे बोलणे अपमानास्पद वाटून त्याने जंगलाची वाट धरली आणि तेथे काली देवीची प्रार्थना व तपस्या करून वरदान मिळविले. परत आल्यावर त्याने पत्‍नीच्या प्रश्नाला उत्तर म्हणून ’अस्ति’, कश्चित‌’ आणि ’वाग्’ या आरंभीच्या तीन शब्दांनी सुरू होणारे साहित्य रचले.

’अस्ति’पासून - अस्ति उत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । पूर्वापरौ तोयनिधी विगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः॥ ...कुमारसंभव
’कश्चित्‌’पासून - कश्चित्कांता विरहगुरुणां स्वाधिकारात्प्रमत्तः.। शापेनास्तङ्गमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः ॥...मेघदूत
’वाग्‌’पासून - वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये। जगत: पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥ ...रघुवंश

उपमा कालिदासस्य[संपादन]

कालिदासाच्या साहित्य रचनेत "उपमा" या साहित्यातील अलंकार प्रकाराला महत्वाचे स्थान दिलेले दिसते. त्याच्या या भाषाशैलीमुळे आणि त्यावरील प्रभुत्वामुळे कालिदासाने रचलेल्या श्लोकांना उपमा कालिदासस्य या शब्दात गौरविले जाते. त्याची काही उदाहरणे-

  • विदर्भ देशाची राजकन्या इंदुमती हिचे स्वयंवर मांडले आहे. देशोदेशीचे राजेमहाराजे या स्वयंवरात भाग घेण्यासाठी आपापल्या लवाजम्यासह दाखल झाले आहेत. प्रत्यक्ष स्वयंवराला प्रारंभ झाल्यावर तो विस्तीर्ण राजप्रासाद देशोदेशींच्या राजेरजवाडय़ांनी आपापली आसने भूषविल्यानंतर अधिकच शोभायमान झाला आहे. पृथ्वीवरचे सगळे ऐश्वर्य, शौर्य, सौंदर्य जणू काही अतिविशाल स्वयंवर मंडपात एकवटले आहे. स्वरूपसुंदर इंदुमती कोणाला माळ घालील याची उत्सुकता सर्वांच्या चेहर्‍यावर दाटून राहिली आहे. इंदुमती आपली प्रिय सखी सुनंदा हिच्यासोबत त्या मंडपात दाखल झाली. हातात वरमाला घेतलेली इंदुमती एकेका राजाचे सूक्ष्म निरीक्षण करीत सावकाश एकेक पाऊल टाकत पुढे पुढे जाऊ लागली. चतुर सुनंदा मोठ्या मार्मिक शब्दांत एकेका राजाचे वर्णन करू लागली. हा प्रसंग रंगवून सांगतांना महाकवी कालिदासाने एक अतिरम्य अशी उपमा वापरली आहे. उपमा कालिदासस्य असे म्हणतातच[७]. ते सार्थ आणि समर्पक वाटावे, अशी ती उपमा आहे. मूळ श्लोक असा आहे -
संचारिणी दीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा ।

नरेंद्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपाल: ।।

रघुवंश ६.६७

”रात्रीच्या वेळी राजमार्गावरून एखादी दिव्याची ज्योत कोणीतरी पुढे पुढे नेत असावे, आणि त्या ज्योतीचा प्रकाश राजमार्गावर असलेल्या मोठमोठ्या इमारतींच्या दर्शनी भागावर पडत राहावा; ज्योत पुढे गेली की मागच्या इमारतींचा दर्शनी भाग अंधारात अदृश्य व्हावा; ज्योत ज्या महालासमोरून चालली असेल तेवढाच महाल प्रकाशमान व्हावा, त्याचप्रमाणे इंदुमती ज्या ज्या राजाच्या पुढून जाई त्यावेळी, इंदुमती तिच्या हातातील वरमाला आपल्या गळ्यात घालील, अशा आशेने त्या त्या राजाचा चेहरा त्या वेळेपुरता उजळून निघे, आणि इंदुमती पुढे गेल्यावर तो निराशेने काळाठिक्कर पडे.”

  • मेघदूतातल्या दुसऱ्या श्लोकातील शेवटच्या दोन ओळी -

आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसानुं
वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श ।। अशा आहेत. यावरून आषाढ महिन्याचा पहिला दिवस, म्हणजेच आषाढ शुद्ध प्रतिपदा ही तिथी, कालिदास जयंती म्हणून पाळली जाते.

कालिदासाचे साहित्य[संपादन]

  • अभिज्ञानशाकुंतलम्‌ (नाटक)
  • ऋतुसंहार (काव्य)- प्रत्येक ऋतुतील झाडे, वेली व पशू-पक्षी यांवर होणारा परिणाम यामध्ये वर्णिला आहे.
  • कुमारसंभव (महाकाव्य)- कुमार कार्तिकेयाच्या जन्माचे वर्णन यामध्ये आहे.
  • गंगाष्टक (काव्य)
  • मालविकाग्निमित्रम् (नाटक)
  • मेघदूत (खंडकाव्य)-वियोगामुळे व्याकुळ झालेल्या यक्षाने आपल्या प्रिय पत्नीला मेघाबरोबर पाठविलेला संदेश म्हणजे कालिदासाच्या प्रतिभेचा विलासच होय.
  • रघुवंश (महाकाव्य)- यामध्ये इक्ष्वाकु वंशातील दिलीप ते अग्निवर्ण अशा राजांचे चरित्र आले आहे. रघू या प्रजाहितदक्ष राजाचे विशेष वर्णन आहे.
  • विक्रमोर्वशीयम् (नाटक)
  • शृंगारतिलक (काव्य)[८]

कालिदासाच्या साहित्याची मराठी रूपांतरे[संपादन]

  • ऋतुसंहार (अमोल श्री. पाटसकर)
  • मेघदूत (मराठी काव्यमय रूपांतरे, कवी - ग.वि. कात्रे, कुसुमाग्रज, द.वें. केतकर, ना.ग. गोरे, कृष्णशास्त्री चिपळूणकर, चिंतामणराव देशमुख (दॊन अनुवाद), वसंतराव पटवर्धन, बा.भ. बोरकर, अ.ज. विद्वांस, शांता शेळके, डॉ. श्रीखंडे, रा. प. सबनीस, वगैरे.)
  • मेघदूत (गद्य रूपांतर : मला भावलेले मेघदूत - धनश्री लेले)
  • संगीत शाकुंतल (मराठी नाटक, लेखक - अण्णासाहेब किर्लोस्कर)
  • शृंगारतिलकादर्श (मराठी काव्य, कवी कृष्णाजी नारायण आठल्ये)

कालिदासाची मराठी चरित्रे व कालिदासासंबंधी अन्य पुस्तके[संपादन]

  • कालिदास (लेखक : वा.वि. मिराशी)
  • कालिदास आणि शाकुंतल: एक अर्घ्यदान (लेखक - त्र्यं.वि. सरदेशमुख; संपादन कवी नीतीन वैद्य)
  • काव्यशास्त्राचा मापदंड - महाकवी कालिदास (लेखिका - सौ. पुष्पा गोटखिंडीकर)
  • महाकवी कालिदास (लेखक - कुंदन तांबे)
  • महाकवी (कालिदासाच्या जीवनावरील मराठी कादंबरी; मूळ लेखिका - डॉ. जयश्री गोसावी महंत, अनुवाद : नीलिमा पटवर्धन)
  • विश्ववंद्य महाकवी कालिदास (ना.द. जोशी)

कालिदासाच्या नावाच्या संस्था[संपादन]

  • कालिदास अकादमी, उज्जैन. ही संस्था दरवर्षी कालिदास समारोह आयोजित करते.
  • महाकवी कालिदास कलामंदिर, नाशिक
  • महाकवी कालिदास : काव्यरंग प्रतिभा विलास (नृत्य, चित्रप्रदर्शन आणि व्याख्यानांचा कार्यक्रम)
  • महाकवी कालिदास नाट्यमंदिर, मुलुंड (मुंबई)
  • कविकुलगुरु कालिदास संस्कृत विद्यापीठ, रामटेक
  • महाकवी कालिदास साहित्य कला संस्कृती मंच, वडगाव धायरी, पुणे. या संस्थेने १४ जुलै २०१३रोजी ’कालिदास साहित्य संमेलन’ भरवले होते.

सन्मान[संपादन]

कालिदास सन्मान पुरस्कार

महाकवी कालिदास यांच्या नावाने साहित्य आणि कलाक्षेत्रातील भरीव कामगिरीसाठी कालिदास सन्मान पुरस्कार भारतातील मध्य प्रदेश राज्य शासनातर्फे इ.स. १९८० सालापासून देण्यात येतो. या सन्मानाला विशेष महत्व आहे.[९]

कालिदास पुरस्कार

कोकण मराठी परिषदेचा ‘कालिदास पुरस्कार’ : हा गोमंतकीय साहित्यिक, समीक्षक पु. शि. नार्वेकर यांना २०१२ साली देण्यात आला.

महाकवी कालिदास संस्कृत साधना पुरस्कार

महाराष्ट्र शासनाच्या उच्च व तंत्रशिक्षण विभागाचा महाकवी कालिदास संस्कृत साधना पुरस्कार : हरिभाऊ मुरकुटे (२०११); हरेकृष्ण शतपथी (२०१३)+अनेक

काव्ये[संपादन]

भारत एक खोज ,

निर्देशक ~ शाम बैनेगल (हिंदी अनुवाद)

बिंदु भी जब पास आते , विपुल हो जाते;

पेड जो अलगे हुए है, सहज जुड जाते;

दुर की राहें अचानक सरल हो जाती;

वक्र जो अबतक रहीं,

इस प्रबल रथ वेग से,

लगता~~~

दुर है कुछ भी नहीं

पास भी कुछ है नहीं....

बिंदु भी जब पास आते, विपुल हो जाते...

असाच काहीसा महाकवी कालिदासांचा वेग होता......


ऋतुसंहार[संपादन]

मराठी अनुवाद~ अमोल श्री. पाटसकर


आला पावस राजा प्रियतम, पावस राजा आला आपल्या दलबलसह पहा हा कितीक साज सजविला,

मदमस्त मेघ हत्तींनी गीत गर्जुन गुजविला शुभ्र पताका थरकून लख्ख थेंब मोती बरसला,

ऊन्मत् प्रेमी जनांच्या मनावर मन्मत् रंग गहिवरला स्वागत पावस राजा स्वागत ~ जनजन गायला

आला पावस राजा प्रियतम पावस राजा आला...

संदर्भ[संपादन]

  1. Keith, Arthur Berriedale (1993). A History of Sanskrit Literature (en मजकूर). Motilal Banarsidass Publishe. आय.एस.बी.एन. 9788120811003. 
  2. जोशी, महादेवशास्त्री (२००९). भारतीय संस्कृती कोश खंड दुसरा. पुणे: भारतीय संस्कृती कोश मंडळ प्रकाशन. pp. २९७. 
  3. Kalidasa (2005-09-15). The Loom Of Time (en मजकूर). Penguin UK. आय.एस.बी.एन. 9789351180104. 
  4. Chandra Rajan (2005). The Loom Of Time. Penguin UK. pp. 268–274.
  5. Vasudev Vishnu Mirashi and Narayan Raghunath Navlekar (1969). Kālidāsa; Date, Life, and Works. Popular Prakashan. pp. 1–35. Ram Gopal. p.14
  6. Gaurīnātha Śā ihihhistrī 1987, p. 80
  7. "कालिदास की अलंकार-योजना - भारतकोश, ज्ञान का हिन्दी महासागर". bharatdiscovery.org (hi मजकूर). 2018-04-26 रोजी पाहिले. 
  8. Kālidāsa; Devadhar, Chintaman Ramchandra (1981). Works of Kālidāsa: Abhijñāna Śākuntalam. Vikramorvaśiyam. Mālavikāgnimitram (en मजकूर). Motilal Banarsidass Publ. आय.एस.बी.एन. 9788120800236. 
  9. "Awards - Govt. of MP India". www.mp.gov.in (hi-IN मजकूर). 2018-04-26 रोजी पाहिले. 


बाह्य दुवे[संपादन]


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

कालिदास माहिती