बाळाजी बाजीराव पेशवे

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Disambig-dark.svg
नानासाहेब पेशवे
पेशवे
Painting at Prince of Wales museum.jpg
नानासाहेब पेशवे
Flag of the Maratha Empire.svg
मराठी साम्राज्य
अधिकारकाळ इ.स.१७४० ते इ.स.१७६१
अधिकारारोहण जून २५, १७४०
पूर्ण नाव बाळाजी बाजीराव भट (पेशवे)
जन्म डिसेंबर १६, १७२१
मृत्यू २३ जून, इ.स. १७६१
पूर्वाधिकारी थोरले बाजीराव पेशवे
उत्तराधिकारी थोरले माधवराव पेशवे
वडील थोरले बाजीराव पेशवे
आई काशीबाई
पत्नी गोपिकाबाई
संतती विश्वासराव पेशवे, माधवराव पेशवे

बाळाजी बाजीराव ऊर्फ नानासाहेब पेशवे हे थोरले बाजीराव पेशवे यांचे पुत्र होते. ते थोरल्या बाजीराव यांच्या नंतर मराठा साम्राज्याचे पेशवे बनले. त्यांच्याच काळात मराठा साम्र्याज्याने यशाचे उत्तुंग शिखर गाठले आणि मराठ्यांनी अटकेपार झेंडे लावले. नानासाहेबांनी पुणे शहराच्या उन्नतीसाठी खूप मोठे योगदान दिले. त्यांना २५ जुन १७४० रोजी छत्रपती शाहू महाराजांनी पेशवाईची वस्त्रे सातारा दरबारी प्रदान केली. त्यांच्या पेशवाईच्या काळात मराठा साम्राज्याने बाळसे धरले. मराठ्यांनी उत्तर भारतात जरब बसवली आणि साधारण इ.स. १७६० च्या आसपास मराठा साम्राज्य ही भारतीय उपखंडातील एक बलाढ्य अशी ताकत होती. परंतु १७६१ च्या तिसऱ्या पानिपत युद्धात मराठ्यांचा झालेला पराभव हा त्यांच्या सोनेरी कारकिर्दीला डागाळून टाकणारा ठरला. त्याच पराभवाच्या धक्याने २३ जून १७६१ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.

कामगिरी[संपादन]

बाळाजी बाजीरावाने त्याच्या पूर्वीच्या दोन पेशव्यांसारखेच मराठा छत्रपतीच्या संमतीने साम्राज्यवादी धोरण अवलंबिले. शाहूने मराठा राज्याची सर्व कायदेशीर व प्रत्यक्ष कारभाराची सूत्रे त्याच्याकडे सोपवली व स्वतः मराठा साम्राज्याचा नामधारी प्रमुख राहिला. इ.स. १७४९ साली शाहूचा मृत्यू झाल्यानंतर बाळाजी मराठा राज्याचा सर्वसत्ताधीश झाला. शाहूचा वारस रामराजा हा सातारा येथे नामधारी छत्रपती म्हणून छत्रपतीच्या गादीवर होता तरीही बाळाजीने छत्रपतीच्या विशेष राजकीय हक्कांचा वापर सुरू केला.[ संदर्भ हवा ] त्यामुळे पेशवे व रामराजे यांच्यात दिनांक २५ सप्टेंबर, इ.स. १७५० रोजी सांगोला येथे करार झाला. त्यानुसार पेशव्याने छत्रपतींच्या नावे दौलतीचा कारभार करावा असे ठरले. बाळाजी बाजीरावाने छत्रपतींना दरसाल पासष्ट लाख रुपये द्यावेत असेही या करारान्वये ठरले.