पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध हे मराठा साम्राज्य आणि ईस्ट इंडिया कंपनी यांच्यात इ.स. १७७५-१७८२ दरम्यान लढले गेलेले युद्ध होते. सुरतेच्या तहापासून सुरू झालेले हे युद्ध सालबाईच्या तहानिशी संपले.सदर युध्द गव्हर्नर जनरल वॉरन हेस्टींगज च्या काळात घडले.

पहिले मराठा-इंग्रज युद्ध
मराठा-इंग्रज युद्धे ह्या युद्धाचा भाग
पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाच्या वेळी ब्रिटिशांच्या आत्मसमर्पणांचे वर्णन करणारे भित्तिचित्र. म्यूरल हे वडगाव मावळ (एनएच -४ बंद, माळीनगर, वडगाव मावळ, पुणे) येथे असलेल्या विजय स्मृती (विजय स्तंभ) चा एक भाग आहे.
पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाच्या वेळी ब्रिटिशांच्या आत्मसमर्पणांचे वर्णन करणारे भित्तिचित्र. म्यूरल हे वडगाव मावळ (एनएच -४ बंद, माळीनगर, वडगाव मावळ, पुणे) येथे असलेल्या विजय स्मृती (विजय स्तंभ) चा एक भाग आहे.
दिनांक १७७५-१७८२
स्थान पुणे
परिणती मराठे विजयी

सालबाईचा तह

प्रादेशिक बदल .
युद्धमान पक्ष
Flag of the United Kingdom.svgब्रिटिश साम्राज्य

Flag of the British East India Company (1801).svgब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनी

Flag of the Maratha Empire.svgमराठा साम्राज्य
सेनापती
Flag of the British East India Company (1801).svgवारेन हेस्टिंग्स

Flag of the British East India Company (1801).svgकर्नल किटींग

Flag of the British East India Company (1801).svgथॉमस विंधम गोडार्ड

Flag of the Maratha Empire.svgमहादजी शिंदे

Flag of the Maratha Empire.svgनाना फडणवीस

Flag of the Maratha Empire.svgमाधवराव

Flag of the Maratha Empire.svgहरिपंत फडके

Flag of the Maratha Empire.svgतुकोजी होळकर

सैन्यबळ
एकूण ९३,००० सैन्य

२३ जहाजे

सुमारे १४६,००० सैन्य एकूण

१४ जहाजे

पार्श्वभूमी[संपादन]

१७७२ मध्ये माधवराव पेशव्याच्या मृत्यूनंतर त्यांचे भाऊ नारायणराव मराठा साम्राज्याचे पेशवे (राज्यकर्ता) झाले. ऑगस्ट १७७३. मध्ये त्यांच्या राजवाड्यातील पहारेकऱ्यांनी नारायणरावाची हत्या केली आणि त्यांचे काका रघुनाथराव (राघोबा) पेशवे झाले. तथापि, नारायणरावाची विधवा पत्नी गंगाबाई यांनी (नारायणरावाच्या मरणोत्तर) एका मुलाला जन्म दिला, जो सिंहासनाचा कायदेशीर वारस होता. नवजात शिशुचे नाव 'सवाई' माधवराव (सवाई म्हणजे "एक आणि एक चतुर्थांश") होते. नाना फडणवीस यांच्या नेतृत्वात बाराभाई म्हणून ओळखले जाणारे बारा मराठा सरदारांनी शिशुला नवीन पेशवे म्हणून बसविण्याचा प्रयत्न केला व त्याच्या नावावर राजवंश म्हणून राज्य करु लागले. रघुनाथराव आपली सत्ता सोडून देण्यास तयार नसल्याने त्यांनी मुंबई येथे इंग्रजांकडून मदत मागितली आणि १७ मार्च १७७५ रोजी सूरतच्या करारावर स्वाक्षरी केली. या करारानुसार रघुनाथरावांनी ब्रिटीशांना सालसेट व वसई प्रांताचा काही भाग व सूरत आणि भरुच जिल्ह्यातील महसूलाचा अधिकार दिला. त्या बदल्यात ब्रिटीशांनी रघुनाथरावांना २,५०० सैनिक देण्याचे आश्वासन दिले.

ब्रिटीश कलकत्ता कौन्सिलने सूरतच्या कराराचा निषेध केला, कर्नल अप्टनला पुकारण्यासाठी आणि नूतनीकरण करून नवीन करार करण्यास पुण्यात पाठवले. पुरंदर कराराने (१ मार्च १७७६) रघुनाथरावांना पेन्शन देण्यात आले आणि त्याचे कारण सोडले गेले, परंतु सलसेट आणि भरुच जिल्ह्यांचा महसूल ब्रिटिशांनी कायम ठेवला. मुंबई सरकारने हा नवीन करार नाकारला आणि रघुनाथरावांना आश्रय दिला. १७७६ मध्ये नाना फडणवीस यांनी पश्चिम किनाऱ्यावरील एक बंदर फ्रेंचाना देऊन कलकत्ता परिषदेशी केलेल्या कराराचे उल्लंघन केले.इंग्रजांनी पुण्याकडे फौज पाठवून प्रत्युत्तर दिले.

प्रारंभिक हालचाली आणि पुरंदरचा तह (१७७५-१७७६)[संपादन]

कर्नल कीटिंगच्या नेतृत्वात ब्रिटीश सैन्याने १५ मार्च १७७५ रोजी पुण्याला निघत सुरत सोडली. परंतु त्यांना आडस (गुजरात) येथे मराठ्यांचे सरदार हरिपंत फडके यांनी अडवले आणि १८ मे १७७५ रोजी झालेल्या आडसच्या लढाईत ब्रिटीश सैन्याचा पूर्णपणे पराभव झाला. रघुनाथराव व केटिंगच्या सैन्याच्या झालेल्या या पराभवात ९६ सैनिक ठार झाले. मराठ्यांच्या मृत्यू पावलेल्यामध्ये १५० ठार सैनिकाचा समावेश होता.

वॉरेन हेस्टिंग्जचा असा अंदाज होता की पुण्याविरूद्ध थेट कारवाई करणे हानिकारक आहे. म्हणूनच, बंगालच्या सर्वोच्च परिषदेने सूरतच्या कराराचा निषेध केला, कर्नल अप्टनला पुकारण्यासाठी आणि तातडीने नवीन तह करण्यास पुण्यात पाठवले. १ मार्च १७७६ रोजी अप्टन आणि पुण्यातील मंत्र्यांच्या दरम्यान पुरंदरचा तह नावाचा करार झाला.

पुरंदरच्या कराराने (१ मार्च १७७६) रघुनाथराव यांना पेन्शन दिली गेली आणि त्याचे कारण सोडले गेले, परंतु सलसेट आणि भरुच जिल्ह्यांचा महसूल ब्रिटिशांनी कायम ठेवला.

वडगाव[संपादन]

१७७६ मध्ये फ्रेन्च आणि पूना दरबार यांच्यात झालेल्या करारानंतर मुंबई ( ईस्ट इंडिया कंपनी) सरकारने राघोबाला गादीवर बसवन्याच्या हेतुने पून्यावर स्वारी करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी कर्नल एजर्टनच्या खाली सैन्य पून्याच्या दिशेने पाठवले. या सैन्याने खोपोली गाठले आणि पश्चिम घाटच्या भोर घाटातून नंतर कार्लाकडे जाण्यास सुरुवात केली. ते मराठा हल्ल्याच्या भागात जाने. १ रोजी पोहोचले. लवकरच त्यांना घेराव घातला गेला व शेवटी इंग्रजांना वडगाव येथे माघार घ्यायला भाग पाडले गेले. मराठ्यांचा विजय झाला व १६ जानेवारी १७७९ रोजी वडगाव करारावर सही करन्यास इंग्रजांना भाग पाडले गेले.

बंगालमधील ब्रिटीश गव्हर्नर जनरल वॉरेन हेस्टिंग्ज यांनी या निर्णयावर मुंबईच्या अधिकाऱ्यांना स्वाक्षरी करण्याचा कोणताही कायदेशीर अधिकार नाही या कारणास्तव हा करार नाकारला आणि थॉमस विन्डहॅम गॉडार्डला त्या भागातील ब्रिटीश हितसंबंध सुरक्षित ठेवण्याचा आदेश दिला. या आदेशानुसार मुम्बई सैन्याला वाचवण्यासाठी, मजबुत करण्यासाठी उत्तर भारतातील कर्नल(जनरल) थॉमस विन्डहॅम गोडार्ड सैन्यासह खुप उशीरा पोहोचला.

गॉडार्डने ६,००० सैन्यासह भद्र किल्ल्यावर हल्ला केला आणि १ फेब्रुवारी, १७७९ रोजी अहमदाबाद ताब्यात घेतला. तेथे ६,००० अरब आणि सिंधी पायदळ आणि २,००० घोडे होते. झालेल्या लढाईत गॉडार्डचा विजय झाला, दोन ब्रिटिशांसह एकूण १०८ चे नुकसान झाले. ११ डिसेंबर १७८० रोजी गॉडार्डने वसईलाही ताब्यात घेतले. कॅप्टन पोपम यांच्या नेतृत्वात बंगालच्या आणखी एका तुकडीने गोहडच्या राणा (राजा) यांच्या मदतीने महादजी शिन्दे (सिंधिया) लढाईची तयारी करण्यापूर्वी ४ ऑगस्ट १७८० रोजी ग्वाल्हेर ताब्यात घेतला. निर्विवादपणे महादजी सिंधिया आणि जनरल गोडार्ड यांच्यात गुजरातमधील संघर्ष झाला. महादजी शिंदे यांना त्रास देण्यासाठी हेस्टिंग्जने मेजर कॅमकच्या नेतृत्वात आणखी एक सैन्यतुकडी पाठविली.

मध्य भारत आणि डेक्कन[संपादन]

ब्रिटीशांवर मराठा विजयाच्या स्मरणार्थ एक विजय स्तंभ (विजयस्तंभ) उभारला. आधारस्तंभ हे पुणे शहर, वडगाव/वडगाव मावळ येथे आहे.
पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाच्या वेळी ब्रिटिशांच्या आत्मसमर्पणांचे वर्णन करणारे भित्तिचित्र. म्यूरल हे वडगाव मावळ (एनएच -4 बंद, माळीनगर, वडगाव मावळ, पुणे) येथे असलेल्या विजय स्मृती (विजय स्तंभ) चा एक भाग आहे.
मराठ्यांच्या इंग्रजांवर झालेल्या विजयाचे वर्णन करणारा माहितीपट. फलक भारताच्या पुणे शहरालगत वडगाव/वडगाव मावळ येथे आहे.

वसईला घेतल्यावर गोडार्डने पुण्याकडे कूच केले. पण त्याला एप्रिल १७८१ मध्ये भोर घाट येथे परशुरामभाउ, हरीपंत फडके आणि तुकोजी होळकर यांनी गाठले.

मध्य भारतात, महादजी शिन्दे मेजर कॅमकला आव्हान देण्यासाठी मालवा येथे स्वतः उभे राहीले. प्रारंभी, महादजींचा वरचश्मा होता आणि मेजर कॅमकच्या नेतृत्वातील ब्रिटीश सैन्य त्रासलेले होते आणि सन्ख्येने कमी असल्याने त्याला हदूरपर्यत माघार घ्यावी लागली.

फेब्रुवारी १७८१ मध्ये ब्रिटिशांनी महादजी शिंदे यांना सिप्री शहरात पराभूत केले, पण त्यानंतर ब्रिटिशांनी केलेल्या प्रत्येक हालचालीचा महादजी शिंदे यांच्या मोठ्या सैन्याने पाठलाग केला आणि ब्रिटीश सैन्याचा रसद पुरवठा खंडित झाला. ब्रिटीश सैन्याने मार्चच्या उत्तरार्धात एके दिवशी रात्रीच्या वेळी अचानक शिंदेंच्या सैन्यावर हल्ला केला आणि केवळ रसद पुरवठाच मिळविला नाही तर बंदूका आणि हत्तीदेखील पकडले. त्यानंतर शिंदेंच्या सैन्याचा ब्रिटिशांना असलेला लष्करी धोका कमी झाला होता.

स्पर्धा आता बरोबरीत आली होती. यातच महादजीने सिरोंज येथे मेजर कॅमकवर महत्त्वपूर्ण विजय मिळविला. नंतर २४ मार्च, १७८१ रोजी झालेल्या दुर्दाहच्या युद्धात महादजी शिंदे यांनी सिप्री येथे झालेल्या पराभवाचा बदला घेतला.

कर्नल मुरे एप्रिल, १७८१ मध्ये ताज्या सैन्यासह पोफॅम आणि कॅमकला मदत करण्यासाठी पोचले. सिप्री येथे झालेल्या पराभवानंतर महादजी शिंदे घाबरुन गेले होते, पण त्यानंतर शेवटी १ जुलै, १७८१ रोजी निर्णायकपणे मुरेच्या सैन्याचा नाश केला. या विजयानन्तर महादजी खूप शक्तिशाली असल्याचे दिसत होते.

सालबाईचा तह[संपादन]

सालबाईचा तह म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या या करारावर १७ मे १७८२ रोजी स्वाक्षरी झाली आणि हेस्टिंग्जने जून १७८२ मध्ये आणि नाना फडणवीस यांनी फेब्रुवारी १७८३ मध्ये या करारास मान्यता दिली. या कराराने प्रथम अँग्लो-मराठा युद्धाची समाप्ती केली, दोन्ही पक्षांमधील शांतता स्थापना केली आणि २० वर्षे यथास्थिती ठेवली.

लोकप्रिय संस्कृतीत[संपादन]

द लव्हर्स नावाचा २०१३ हा हॉलिवूड चित्रपट या युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर आधारित आहे.

हे सुद्धा पहा[संपादन]

मागील:
--
इंग्रज-मराठा युद्धे
पुढील:
दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.