भारताचे पंतप्रधान

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
भारताचे पंतप्रधान 
भारत सरकारचे प्रमुख
PM Modi 2015.jpg
प्रकार सार्वजनिक कार्यालय
उपवर्ग पंतप्रधान
ह्याचा भाग भारताचे केंद्रीय मंत्रिमंडळ
स्थानभारत
स्थापना
  • ऑगस्ट १५, इ.स. १९४७
अधिकृत संकेतस्थळ
अधिकार नियंत्रण
विकिडाटा
Blue pencil.svg
Primer ministro de la India (es); Perdana Menteri India (ms); Prim-ministru al Indiei (ro); 印度總理 (zh-hk); Indiens premiärminister (sv); список прем'єр-міністрів Індії (uk); 印度總理 (zh-hant); 印度总理 (zh-cn); 인도의 총리 (ko); ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী (as); Ĉefministroj de Barato (eo); Премиер на Индија (mk); भारत क परधानमंत्री (bho); ভারতের প্রধানমন্ত্রী (bn); Premier ministre de l'Inde (fr); Perdhana Mentri India (jv); އިންޑިޔާގެ ބޮޑުވަޒީރު (dv); भारताचे पंतप्रधान (mr); Thủ tướng Ấn Độ (vi); ინდოეთიშ პრემიერ-მინისტრი (xmf); премијер Индије (sr); Primeiro-ministro da Índia (pt-br); 印度总理 (zh-sg); Lëscht vun de Premierministere vun Indien (lb); Statsministeren i India (nn); Liste over Indias statsministere (nb); ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ (kn); Prime Minister of India (en); رئيس وزراء الهند (ar); 印度總理 (yue); India miniszterelnöke (hu); ભારતના વડાપ્રધાન (gu); Indiako lehen ministro (eu); primer ministre de l'Índia (ca); भारतक प्रधानमन्त्री (mai); Հնդկաստանի վարչապետ (hy); 印度总理 (zh); Indiens premierministre (da); भारतका प्रधानमन्त्रीहरु (ne); インドの首相 (ja); ඉන්දියාවේ අගමැති (si); भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः (sa); भारत के प्रधानमंत्री (hi); ప్రధానమంత్రి (te); Intian pääministeri (fi); இந்தியப் பிரதமர் (ta); primi ministri dell'India (it); Primeiro-ministro da Índia (pt); ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ (or); 印度总理 (zh-hans); ინდოეთის პრემიერ-მინისტრი (ka); Lista dels primièrs ministres d'Índia (oc); นายกรัฐมนตรีอินเดีย (th); Perdana Menteri India (id); Premierzy Indii (pl); ഇന്ത്യൻ പ്രധാനമന്ത്രി (ml); minister-president van India (nl); Prif Weinidog India (cy); Listo di chefa ministri di India (io); ראש ממשלת הודו (he); وزیر اعظم بھارت (ur); 印度總理 (zh-tw); Premierminister Indiens (de); Πρωθυπουργός της Ινδίας (el); премьер-министр Индии (ru) Jefe del Consejo de Ministros de India (es); भारत सरकारचे प्रमुख (mr); भारतीय संघीय ढांचे का प्रमुख (hi); head of the Indian government (en); Indiako gobernuburua (eu); càrrec del cap de govern de l'Índia (ca); இந்திய அரசர் (ta) भारत क परधानमंत्री लोग, भारत के परधानमंत्री (bho); Premiers Ministres de l'Inde, Premier ministre d'Inde (fr); Perdana Mentri India, Perdhana Mentri India (jv); Prime Minister of India (dv); Список премьер-министров Индии, Премьер-министры Индии (ru); Prif Weinidogion India (cy); Thủ Tướng Ấn Ðộ (vi); 印度总理列表 (zh); भारतका प्रधान मंत्री, भारतका प्रधानमंत्रीहरु (ne); インドの首相 (ja); Liste over Indias statsministre, Indias statsminister (nb); Perdana Menteri India (id); Indiens presidenter och premiärministrar, Indiens historia: Indiens presidenter och premiärministrar, Lista över Indiens presidenter och premiärministrar, Lista över Indiens premiärministrar (sv); ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ, ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ಮ೦ತ್ರಿ (kn); Prime Minister of India (ml); Premier van India (nl); भारतस्‍य प्रधान मंत्री, भारतस्य प्रधान मन्त्री (sa); भारत की प्रधान मंत्री, भारत के प्रधानमन्त्री (hi); ప్రధాన మంత్రి, భారత ప్రధాని (te); Прем'єр-міністр Індії (uk); Indian prime ministers, Prime minister of india, ভাৰতৰ প্ৰধান মন্ত্ৰী, Indian Prime Minister, Prime Ministers of India, PM of India, PM India (as); Ĉefministro de Barato (eo); Primer ministro de India (es); இந்தியப் பிரதமர்கள், இந்தியத் தலைமை அமைச்சர் (ta)

भारताचा पंतप्रधान हा भारत देशामधील केंद्रीय सरकारचा प्रमुख व देशाच्या राष्ट्रपतीचा प्रमुख सल्लागार आहे. पंतप्रधान, भारताच्या मंत्रीमंडळाचासंसदेमधील बहुमत मिळालेल्या राजकीय पक्षाचा नेता आहे. भारत सरकारच्या कार्यकारिणी शाखेचा तो प्रमुख आहे.

पंतप्रधान बनणाऱ्या व्यक्तीला संसदेच्या लोकसभाराज्यसभा ह्या दोन भवनांपैकी एकाचा सदस्य असणे बंधनकारक आहे. विद्यमान राष्ट्रपतीने नियुक्ती केलेला भारताचा पंतप्रधान देशामधील सर्वात बलाढ्य नेता समजला जातो. सरकारची स्थापना, मंत्रीमंडळाची निर्मिती, मंत्र्यांना पदे नियुक्त करणे इत्यादी महत्त्वाचे अधिकार पंतप्रधानाला आहेत. पंतप्रधानाचा मृत्यू अथवा राजीनाम्यानंतर मंत्रीमंडळ बरखास्त केले जाते.

नरेंद्र मोदी हे भारताचे विद्यमान पंतप्रधान आहेत.

मूळ[संपादन]

भारताला १९४७ साली [ ब्रिटिश भारत ]ब्रिटिश राजवटीपासून भारताचा स्वातंत्र्यलढा स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भारताने युनायटेड किंग्डम ब्रिटनमधील संसदीय प्रजासत्ताक ह्या प्रकारच्या सरकारचे अंगीकरण केले. ह्यामध्ये राष्ट्रप्रमुखाला केवळ औपचारिक अधिकार असून बव्ह्ंशी महत्त्वाचे निर्णय पंतप्रधानाद्वारे घेतले जातात.

नियुक्ती[संपादन]

भारतामध्ये साधारणपणे दर पाच वर्षांनी लोकसभा निवडणुका घेतल्या जातात. ह्या निवडणुकांमध्ये लोकसभेमध्ये सर्वाधिक जागा मिळवणाऱ्या राजकीय पक्षाला भारताचे विद्यमान राष्ट्रपती सरकार स्थापनेचे आमंत्रण देतात. ह्या राजकीय पक्षामधील प्रमुख नेत्याची पक्षातर्फे पंतप्रधान म्हणून निवड केली जाते. सरकार स्थापन केल्यानंतर ठराविक काळामध्ये त्याला बहुमत सिद्ध करणे बंधनकारक आहे. ह्यासाठी सरकार स्थापन करणारा पक्ष इतर पक्षांचा पाठिंबा घेऊ शकतो.

पात्रता[संपादन]

भारताच्या संविधानाच्या ७५ व्या व ८४व्या कलमांनुसार पंतप्रधान बनण्यासाठी खालील पात्रता पूर्ण करणे आवश्यक आहे.

  • भारत देशाचे नागरिकत्व
  • लोकसभा अथवा राज्यसभेचा खासदार. सरकार स्थापनेच्या वेळेला जर ही अट पूर्ण झाली नसेल तर त्या व्यक्तीला ६ महिन्यांच्या आत खासदार पद मिळवावे लागते.
  • लोकसभेचा सदस्य असल्यास किमान वय २५ वर्षे व राज्यसभेचा सदस्य असल्यास किमान वय ३० वर्षे.
  • केंद्रीय सरकार, राज्य सरकार इत्यादी सरकारी कार्यालयामध्ये फायदा असलेल्या पदावर नसणे.

शपथ[संपादन]

पंतप्रधानपद ग्रहण करण्यापूर्वी पंतप्रधानाला राष्ट्रपतीच्या उपस्थितीमध्ये खालील शपथा घ्याव्या लागतात: (इंग्लिश मजकूर)
पदाची शपथ:

I, <नाव>, do swear in the name of God/solemnly affirm that I will bear true faith and allegiance to the Constitution of India as by law established, that I will uphold the sovereignty and integrity of India, that I will faithfully and conscientiously discharge my duties as prime minister for the Union and that I will do right to all manner of people in accordance with the Constitution and the law, without fear or favour, affection or ill-will.

— भारताचे संविधान, तिसरी अनुसूची, भाग १

गुप्ततेची शपथ:

I, <नाव>, do swear in the name of God/solemnly affirm that I will not directly or indirectly communicate or reveal to any person or persons any matter which shall be brought under my consideration or shall become known to me as prime minister for the Union except as may be required for the due discharge of my duties as such Minister.

— भारताचे संविधान, तिसरी अनुसूची, भाग २

वेतन[संपादन]

पंतप्रधान व मंत्रीमंडळाचे वेतन संसदेद्वारे ठरवले जाते व त्यात वेळोवेळी बदल केले जातात. जुलै २०१२ मध्ये पंतप्रधानाचे मासिक वेतन व भत्ते ह्यांची रक्कम एकूण भारतीय रूपया १६०००० (१.६ लाख) इतकी आहे.

यादी[संपादन]

क्रम चित्र नाव
(जन्म–मृत्यू); मतदारसंघ
पदग्रहण पद सोडले कार्यकाळ निवडणुक
(लोक सभा)
नियुक्ती राजकीय पक्ष संदर्भ
Jnehru.jpg जवाहरलाल नेहरू
(इ.स.१८८९–इ.स.१९६४)
फूलपूरचे खासदार
१५ ऑगस्ट
१९४७
२७ मे
१९६४ [†]
&0000000000000016.000000१६ वर्षे, &0000000000000286.000000२८६ दिवस लॉर्ड माउंटबॅटन भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस [१]
१९५२ () राजेंद्र प्रसाद
१९५७ ()
१९६२ ()
Gulzarilal Nanda.jpg गुलजारी लाल नंदा
(१८९८-१९९८)
साबरकांठाचे खासदार
२७ मे
१९६४
९ जून
१९६४
१३ दिवस  – () सर्वपल्ली राधाकृष्णन [२]
Shastri in office.jpg लाल बहादूर शास्त्री
(१९०४-६६)
अलाबाबादचे खासदार
९ जून
१९६४
११ जानेवारी
१९६६ [†]
&0000000000000001.000000१ वर्ष, &0000000000000216.000000२१६ दिवस  – () [३]
Gulzarilal Nanda.jpg गुलजारी लाल नंदा
(१८९८-१९९८)
साबरकांठाचे खासदार
११ जानेवारी
१९६६
२४ जानेवारी
१९६६
१३ दिवस  – () [२]
3 Indira Gandhi (cropped).jpg इंदिरा गांधी
(१९१७-८४)
रायबरेलीच्या खासदार
२४ जानेवारी
१९६६
२४ मार्च
१९७७
&0000000000000011.000000११ वर्षे, &0000000000000059.000000५९ दिवस  – (३री) [४]
१९६७ (४थी)
१९७१ (५वी) व्ही.व्ही. गिरी
Morarji Desai (portrait).png मोरारजी देसाई
(१८९६-१९९५)
सुरतचे खासदार
२४ मार्च
१९७७
२८ जुलै
१९७९ [RES]
&0000000000000002.000000२ वर्षे, &0000000000000126.000000१२६ दिवस १९७७ (६वी) बी.डी. जत्ती जनता पक्ष [५]
चरण सिंग
(१९०२-८७)
बागपतचे खासदार
२८ जुलै
१९७९
१४ जानेवारी
१९८० [RES]
170 दिवस  – (६वी) नीलम संजीव रेड्डी जनता पार्टी (धर्मनिरपेक्ष)
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस सोबत
[६]
(3) Indira Gandhi (cropped).jpg इंदिरा गांधी
(१९१७-८४)
रायबरेलीच्या खासदार
१४ जानेवारी
१९८० [§]
३१ ऑक्टोबर
१९८४[†]
&0000000000000004.000000४ वर्षे, &0000000000000291.000000२९१ दिवस १९८० (७वी) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय) [७]
Rajiv Gandhi (cropped).jpg राजीव गांधी
(१९४४-९१)
अमेठीचे खासदार
३१ ऑक्टोबर
१९८४
२ डिसेंबर
१९८९
&0000000000000005.000000५ वर्षे, &0000000000000032.000000३२ दिवस  – (७वी) झैल सिंग भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस [८]
१९८४ (८वी)
V. P. Singh (cropped).jpg व्ही.पी. सिंग
(१९३१-२००८)
फतेहपूरचे खासदार
२ डिसेंबर
१९८९
१० नोव्हेंबर
१९९० [NC]
343 दिवस १९८९ (नववी) आर. वेंकटरमण जनता दल
(राष्ट्रीय आघाडी)
[९]
चंद्रशेखर
(१९२७-२००७)
बल्लियाचे खासदार
१० नोव्हेंबर
१९९०
२१ जून
१९९१
223 दिवस  – (नववी) समाजवादी जनता पक्ष
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस सोबत
[१०]
P V Narasimha Rao.png पी.व्ही. नरसिंह राव
(१९२१-२००४)
नंद्यालचे खासदार
२१ जून
१९९१
१६ मे
१९९६
&0000000000000004.000000४ वर्षे, &0000000000000330.000000३३० दिवस १९९१ (१०वी) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस [११]
१० Ab vajpayee.jpg अटल बिहारी वाजपेयी
(जन्म: १९२४)
लखनौचे खासदार
१६ मे
१९९६
१ जून
१९९६[RES]
१६ दिवस १९९६ (११वी) शंकर दयाळ शर्मा भारतीय जनता पक्ष [१२]
११ Prime Minister H. D. Deve Gowda BNC.jpg एच.डी. देवेगौडा
(जन्म १९३३)
कर्नाटकचे खासदार (राज्यसभा)
१ जून
१९९६
२१ एप्रिल
१९९७[RES]
324 दिवस – (११वी) जनता दल
(संयुक्त आधाडी)
[१२]
१२ Inder Kumar Gujral 071.jpg इंद्रकुमार गुजराल
(१९१९-२०१२)
बिहारचे खासदार (राज्यसभा)
२१ एप्रिल
१९९७
१९ मार्च
१९९८
332 दिवस  – (११वी) [१३]
(10) Ab vajpayee.jpg अटल बिहारी वाजपेयी
(जन्म १९२४)
लखनौचे खासदार
१९ मार्च
१९९८ [§]
२२ मे
२००४
&0000000000000006.000000६ वर्षे, &0000000000000064.000000६४ दिवस १९९८ (१२वी) के.आर. नारायणन भारतीय जनता पक्ष
(राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी)
[१४]
१९९९ (१३वी)
१३ Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg मनमोहन सिंग
(जन्म १९३२)
आसामचे खासदार (राज्यसभा)
२२ मे
२००४
२६ मे
२०१४
&0000000000000014.000000१४ वर्षे, &0000000000000206.000000२०६ दिवस २००४ (१४वी) ए.पी.जे. अब्दुल कलाम भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
(संयुक्त पुरोगामी आघाडी)
[१५]
२००९ (१५वी) प्रतिभा पाटील, प्रणव मुखर्जी
१४ CM Narendra Damodardas Modi.jpg नरेंद्र मोदी
(जन्म १९५०)
वाराणसी चे खासदार (लोकसभा)
२६ मे
२०१४
विद्यमान &0000000000000004.000000४ वर्षे, &0000000000000202.000000२०२ दिवस २०१४ (१६वी) प्रणव मुखर्जी, रामनाथ कोविंद भारतीय जनता पक्ष
(राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी)
[१६]

संदर्भयादी[संपादन]

  1. ^ "India Selects Nehru as Prime Minister". Los Angeles Times. 12 May 1952. 
  2. a b "Nanda". The Virgin Islands Daily News. 12 January 1966. 
  3. ^ Thomas F. Brady (2 June 1964). "Shastri Is Elected by Party As India's Prime Minister". The New York Times. 
  4. ^ "Mrs. Gandhi wins handily in Party vote". Milwaukee Journal. 19 January 1966. 
  5. ^ "Desai, 81, Succeeds Mrs. Gandhi". Milwaukee Journal. 24 March 1977. 
  6. ^ "Dour farm leader of 76 named as India's fifth PM". Montreal Gazette. 27 July 1979. 
  7. ^ "Indira Gandhi claims victory". Anchorage Daily News. 8 January 1980. [मृत दुवा]
  8. ^ Sanjoy Hazarika (1 January 1985). "Rajiv Gandhi Becomes Prime Minister Amid Thunderous Applause". Sarasota Herald-Tribune. 
  9. ^ Barbara Crossette (2 December 1989). "Indian Opposition Chooses a Premier". The New York Times. 
  10. ^ Sanjoy Hazarika (10 November 1990). "Rival of Singh Becomes India Premier". The New York Times. 
  11. ^ Bernard Weinraub (22 June 1991). "MAN IN THE News; Congress Party's Calculating Loyalist: Pamulaparti Venkata Narasimha Rao". The New York Times. 
  12. a b John F. Burns (May 29, 1996). "Hindu Nationalist Cabinet Quits in India as Defeat Looms". The New York Times. 
  13. ^ John F. Burns (22 April 1997). "New Indian Leader Pledges To Press Economic Changes". The New York Times. 
  14. ^ John F. Burns (20 March 1998). "Man in the News: Atal Bihari Vajpayee; Sworn In as India's Leader, Ambiguity in His Wake". The New York Times. 
  15. ^ Amy Waldman (23 May 2004). "India Swears In 13th Prime Minister and First Sikh in Job". The New York Times. 
  16. ^ BBC (26 May 2014). "Narendra Modi sworn in as Indian prime minister". BBC. 


बाह्य दुवे[संपादन]