पर्यटन मंत्रालय (भारत)

पर्यटन मंत्रालय, भारत सरकारची एक शाखा, ही भारतातील पर्यटन विकास आणि संवर्धनाशी संबंधित नियम, कायदे तयार करणे आणि प्रशासन करणारी सर्वोच्च संस्था आहे. हे भारतीय पर्यटन विभागाची सोय करते. मंत्रालयाचे प्रमुख श्री जी. किशन रेड्डी यांच्याकडे असलेले पर्यटन मंत्री (भारत) आहेत. अप्रत्यक्षपणे देशाच्या जीडीपीला चालना देण्यासाठी आणि त्यांच्याशी मैत्रीपूर्ण संबंध ठेवण्यासाठी, भारत सरकारने अधिकृतपणे युनायटेड स्टेट्स, ऑस्ट्रेलिया, व्हिएतनाम, थायलंड, यासह ४३ देशांतील आंतरराष्ट्रीय पर्यटकांना भारतात प्रवेश/भेट देण्यासाठी व्हिसा ऑन अरायव्हल स्थिती/सुविधेची घोषणा केली. वानुआतु, सिंगापूर, इस्रायल, जॉर्डन, केन्या, रशियन फेडरेशन, ब्राझील, फिनलंड, जर्मनी, जपान, म्यानमार २७ नोव्हेंबर २०१४ आणि आणखी काही देश लवकरच फॉलो करतील.

लंडनमधील विश्व पर्यटन बाजार २०११ मध्ये जगातील अग्रगण्य गंतव्यस्थान आणि जगातील अग्रगण्य पर्यटक मंडळ, अतुल्य भारत हे दोन जागतिक पुरस्कार जिंकून भारताने प्रसिद्धी मिळवली.

इतिहास

१९४८ मध्ये भारतातील पर्यटनाला चालना देण्यासाठी मार्ग आणि साधने सुचवण्यासाठी १९४८ मध्ये पर्यटक वाहतूक समितीची स्थापना करून भारतातील पर्यटनाच्या संभाव्यतेची ओळख पटली. त्याच्या शिफारशींवर आधारित, पुढील वर्षी दिल्ली आणि मुंबई आणि १९५१ मध्ये कोलकाता आणि चेन्नई येथे प्रादेशिक कार्यालयांसह पर्यटक वाहतूक शाखा स्थापन करण्यात आली. १ मार्च १९५८ रोजी सरकारच्या अंतर्गत पर्यटन विभागाचा स्वतंत्र विभाग तयार करण्यात आला, जो परिवहन आणि दळणवळण मंत्रालयाच्या कक्षेत आणण्यात आला. त्याचे प्रमुख सहसचिव दर्जाचे महासंचालक होते. त्याच बरोबर, पर्यटन विकास परिषद, एक सल्लागार संस्था स्थापन करण्यात आली आणि तिचे अध्यक्ष पर्यटन प्रभारी मंत्री होते.

मागील वर्षापासून १९६१ मध्ये भारतात प्रवेश करणाऱ्या पर्यटकांच्या संख्येत घट झाल्यानंतर, कारणे शोधण्यासाठी आणि तपासण्यासाठी सरकारने वित्त मंत्रालयाच्या अंतर्गत आर्थिक व्यवहार विभागाचे तत्कालीन सचिव लक्ष्मीकांत झा यांच्या अध्यक्षतेखाली एक समिती स्थापन केली. त्या वर्षी झालेल्या चीन-भारत युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर चिनी आक्रमकतेला समितीने कारणीभूत ठरविले. त्यानंतर, समितीच्या शिफारशींनुसार, व्हिसा नियमांचे उदारीकरण करण्यात आले आणि १९६६ मध्ये भारत पर्यटन विकास महामंडळाची स्थापना पर्यटन विभागाची कार्यात्मक एजन्सी म्हणून करण्यात आली. पुढे, पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी त्याच वर्षी ऑक्टोबरमध्ये एक परिषद बोलावली, ज्याच्या चर्चेचा परिणाम पर्यटन आणि नागरी विमान वाहतूक मंत्रालयाच्या निर्मितीमध्ये झाला. करणसिंग यांची प्रथम मंत्रीपदी नियुक्ती करण्यात आली.

एक वक्ता म्हणून कौशल्य आणि संस्कृत भाषेतील विद्वत्तापूर्ण ज्ञान असूनही, सुरुवातीच्या काळात पर्यटनाला वाढत्या मार्गावर नेण्यात सिंग अयशस्वी ठरले, मुख्यतः पर्यटनाच्या प्रचारासाठी आणि पायाभूत सुविधांसाठी निधी मिळवण्यात अयशस्वी झाल्यामुळे. त्यानंतर त्यांनी एर इंडियाला त्यांच्या अधिका-यांना भारतातील पर्यटनाच्या प्रचारात सहभागी करून घेण्यास राजी केले. आगमनासाठी प्रदेशनिहाय उद्दिष्टे देण्यात आली आणि एर इंडियाच्या प्रमुखांना भारतातील परदेशी पर्यटन कार्यालयांच्या कामकाजावर देखरेख ठेवण्याचे अधिकार देण्यात आले; या प्रदेशासाठी 'ऑपरेशन युरोप' नंतर इतर भागात वाढवण्यात आले. "पर्यटक अधिकाऱ्यांच्या अहंकारा"च्या "टक्कर" महसुलात झालेल्या नुकसानीमुळे हे पुढे नेण्यात एर इंडियाच्या अपयशामुळे पर्यटनाच्या वाढीत घसरण झाली. पंतप्रधान राजीव गांधी यांनी नंतर इतर मंत्र्यांच्या बाजूने सोडण्यापूर्वी मंत्रालयाचा कार्यभार स्वीकारला ज्यांनी, यशस्वी पर्यटन मधील प्राण नाथ सेठ यांनी लिहिले, "पर्यटन पोर्टफोलिओ एक अवनती आहे असे वाटले", कारण नागरी विमान वाहतूक मंत्रालयापासून वेगळे केले गेले. या काळात, पर्यटन वाणिज्य मंत्रालयाशी जोडले गेले होते, आणि नंतर व्हीपी सिंग यांच्या मंत्रालयाच्या अंतर्गत, १९९१ मध्ये कृषी, जेव्हा ते चौधरी देवी लाल यांच्या नेतृत्वाखाली होते. देवेगौडा सरकारने १९९६ मध्ये संसदीय कामकाज मंत्रालयाशी संलग्न करण्यापूर्वी, त्याच वर्षी माधवराव सिंधिया यांच्या नेतृत्वाखालील नागरी विमान वाहतूकशी ते पुन्हा जोडले गेले. जगमोहन यांच्या नेतृत्वाखाली पर्यटनाला संस्कृती पोर्टफोलिओसोबत जोडण्यात आले. नंतरचे २००२ मध्ये वेगळे झाले आणि तेव्हापासून पर्यटनासाठी स्वतंत्र मंत्रालय सक्रिय आहे.

पर्यटन मंत्री

पर्यटन मंत्री	कार्यकाळ	पंतप्रधान	महत्त्वाच्या घडामोडी आणि धोरणात्मक निर्णय
डॉ. करण सिंग	मार्च १९६७ – नोव्हेंबर १९७३	इंदिरा गांधी	• भारतीय पर्यटन विकास महामंडळ (ITDC) चा विस्तार केला. • आलिशान हॉटेल पायाभूत सुविधांचा विस्तार आणि परदेशात सांस्कृतिक पर्यटनाला चालना दिली.
राज बहादूर	नोव्हेंबर १९७३ – डिसेंबर १९७६	इंदिरा गांधी	• १९७३ च्या तेल संकटानंतरच्या आर्थिक अडचणींच्या काळात पर्यटनाचा विकास हाताळला. • राज्य-पुरस्कृत पर्यटन सर्किट्सच्या विकासावर भर दिला.
पुरुषोत्तम कौशिक	मार्च १९७७ – जुलै १९७९	मोरारजी देसाई	• आपत्कालीन परिस्थितीनंतर जनता पक्ष सरकारमध्ये कार्य केले. • केवळ महागड्या परदेशी पर्यटनाऐवजी परवडणाऱ्या निवासव्यवस्थेवर आणि अंतर्गत पर्यटनावर भर दिला.
जानकी वल्लभ पटनाईक	जानेवारी १९८० – जून १९८०	इंदिरा गांधी	• १९८२ च्या आशियाई खेळांपूर्वी पर्यटन पायाभूत सुविधांचे सुरुवातीचे नियोजन सुरू केले.
खुर्शीद आलम खान	सप्टेंबर १९८२ – डिसेंबर १९८४	इंदिरा गांधी / राजीव गांधी	• नवी दिल्लीतील १९८२ आशियाई खेळांदरम्यान पर्यटन उपक्रमांचे नेतृत्व केले, ज्यामुळे हॉटेल आणि वाहतूक पायाभूत सुविधांना मोठा वाव मिळाला.
राजीव गांधी *(अतिरिक्त कार्यभार)*	डिसेंबर १९८४ – सप्टेंबर १९८५	राजीव गांधी	• सातव्या पंचवार्षिक योजनेत पर्यटनाला प्राधान्यक्रमाचे क्षेत्र म्हणून स्थान दिले.
मुफ्ती मोहम्मद सईद	मे १९८६ – जुलै १९८७	राजीव गांधी	• पर्यटनाला उद्योगाचा दर्जा देण्याचे उद्दिष्ट ठेवून भारताचे पहिले राष्ट्रीय पर्यटन धोरण तयार केले.
शिवराज पाटील *(राज्यमंत्री, स्वतंत्र प्रभार)*	जून १९८८ – डिसेंबर १९८९	राजीव गांधी	• वारसा जतन आणि इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टुरिझम अँड ट्रॅव्हल मॅनेजमेंट (IITTM) च्या स्थापनेवर भर दिला.
माधवराव सिंधिया	जून १९९१ – जानेवारी १९९३	पी.व्ही. नरसिंह राव	• १९९१ च्या आर्थिक उदारीकरणांनंतर राष्ट्रीय पर्यटन कृती योजना (१९९२) सुरू केली. • 'पॅलेस ऑन व्हील्स' सारख्या आलिशान वारसा रेल्वे गाड्यांचा विस्तार आणि खाजगी क्षेत्राच्या सहभागाला प्रोत्साहन दिले.
गुलाम नबी आझाद	जानेवारी १९९३ – मे १९९६	पी.व्ही. नरसिंह राव	• पर्यावरणस्नेही पर्यटन (Eco-tourism), धार्मिक पर्यटन सर्किट्स आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार मेळाव्यांना प्रोत्साहन दिले.
अनंत कुमार	ऑक्टोबर १९९९ – मे २००४	अटल बिहारी वाजपेयी	• २००२ मध्ये प्रसिद्ध अतुल्य भारत (Incredible India) मोहिमेची सुरुवात केली. • भारताला जागतिक स्तरावर प्रमुख पर्यटन केंद्र बनवण्यासाठी राष्ट्रीय पर्यटन धोरण २००२ लागू केले.
रेणुका चौधरी	मे २००४ – जानेवारी २००६	मनमोहन सिंग	• जागतिक बाजारपेठांमध्ये 'अतुल्य भारत' मोहिमेचा विस्तार केला. • आरोग्य, आयुर्वेद आणि वैद्यकीय पर्यटनाला (Medical Tourism) प्रोत्साहन दिले.
अंबिका सोनी	जानेवारी २००६ – मे २००९	मनमोहन सिंग	• स्थानिक आतिथ्य आणि जागरूकतेसाठी अतिथी देवो भव मोहिमेची सुरुवात केली. • ग्रामीण पर्यटन आणि पर्यावरणस्नेही पर्यटन उपक्रमांना चालना दिली.
कुमारी सैलजा	मे २००९ – ऑक्टोबर २०१२	मनमोहन सिंग	• दिल्लीतील २०१० राष्ट्रकुल खेळांदरम्यान पर्यटन प्रोत्साहन आणि व्यवस्थेचे निरीक्षण केले. • लक्झरी ट्रेन नेटवर्क आणि साहसी पर्यटनाला प्रोत्साहन दिले.
के. चिरंजीवी	ऑक्टोबर २०१२ – मे २०१४	मनमोहन सिंग	• आगमन प्रक्रिया सुलभ करण्यासाठी इलेक्ट्रॉनिक टुरिस्ट व्हिसा उपक्रम सुरू केले. • चित्रपट पर्यटन आणि प्रादेशिक पर्यटन सर्किट्सना प्रोत्साहन दिले.
डॉ. महेश शर्मा *(राज्यमंत्री, स्वतंत्र प्रभार)*	मे २०१४ – सप्टेंबर २०१७	नरेंद्र मोदी	• स्वदेश दर्शन योजना आणि प्रसाद (PRASHAD) या महत्त्वाकांक्षी योजनांची सुरुवात केली. • १५० हून अधिक देशांसाठी ई-टुरिस्ट व्हिसा (e-TV) सुविधा लागू केली.
के. जे. अल्फोन्स *(राज्यमंत्री, स्वतंत्र प्रभार)*	सप्टेंबर २०१७ – मे २०१९	नरेंद्र मोदी	• 'अतुल्य भारत २.०' मोहिमेचा शुभारंभ केला. • आध्यात्मिक, साहसी आणि आदिवासी पर्यटनावर विशेष लक्ष केंद्रित केले.
प्रल्हाद सिंग पटेल *(राज्यमंत्री, स्वतंत्र प्रभार)*	मे २०१९ – जुलै २०२१	नरेंद्र मोदी	• कोविड-१९ महासाथीच्या काळात पर्यटन क्षेत्रातील आव्हानांचे व्यवस्थापन केले. • 'साथी' (SAATHI) उपक्रम आणि देशांतर्गत प्रवासाला प्रोत्साहन देण्यासाठी 'देखो अपना देश' मोहीम सुरू केली.
जी. किशन रेड्डी	जुलै २०२१ – जून २०२४	नरेंद्र मोदी	• महासाथीनंतर पर्यटन क्षेत्राच्या पुनरुज्जीवनाचे नेतृत्व केले. • भारताच्या जी२० अध्यक्षतेदरम्यान (२०२३) जागतिक प्रतिनिधींसमोर विविध प्रादेशिक पर्यटन स्थळांचे सादरीकरण केले.
गजेंद्रसिंह शेखावत	जून २०२४ – सध्या कार्यरत	नरेंद्र मोदी	• २०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर पदभार स्वीकारला. • जागतिक स्तरावर पर्यटन वाढवण्यासाठी 'चलो इंडिया' मोहीम सुरू केली.