भारताचे पंतप्रधान

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
(भारतीय पंतप्रधान या पानावरून पुनर्निर्देशित)
Jump to navigation Jump to search
भारताचे पंतप्रधान 
PM Modi 2015.jpg
भारत सरकारचे प्रमुख
प्रकारसार्वजनिक कार्यालय
उपवर्गपंतप्रधान
स्थानभारत
स्थापनाऑगस्ट १५, इ.स. १९४७
अधिकृत संकेतस्थळ
अधिकार नियंत्रण
विकिडाटा
Blue pencil.svg

भारताचा पंतप्रधान हा भारत देशामधील केंद्रीय सरकारचा प्रमुख व देशाच्या राष्ट्रपतीचा प्रमुख सल्लागार आहे. पंतप्रधान, भारताच्या मंत्रीमंडळाचासंसदेमधील बहुमत मिळालेल्या राजकीय पक्षाचा नेता आहे. भारत सरकारच्या कार्यकारिणी शाखेचा तो प्रमुख आहे.

पंतप्रधान बनणाऱ्या व्यक्तीला संसदेच्या लोकसभाराज्यसभा ह्या दोन भवनांपैकी एकाचा सदस्य असणे बंधनकारक आहे. विद्यमान राष्ट्रपतीने नियुक्ती केलेला भारताचा पंतप्रधान देशामधील सर्वात बलाढ्य नेता समजला जातो. सरकारची स्थापना, मंत्रीमंडळाची निर्मिती, मंत्र्यांना पदे नियुक्त करणे इत्यादी महत्त्वाचे अधिकार पंतप्रधानाला आहेत. पंतप्रधानाचा मृत्यू अथवा राजीनाम्यानंतर मंत्रीमंडळ बरखास्त केले जाते.

नरेंद्र मोदी हे भारताचे विद्यमान पंतप्रधान आहेत.

मूळ[संपादन]

भारताला १९४७ साली [ ब्रिटिश भारत ]ब्रिटिश राजवटीपासून भारताचा स्वातंत्र्यलढा स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भारताने युनायटेड किंग्डम ब्रिटनमधील संसदीय प्रजासत्ताक ह्या प्रकारच्या सरकारचे अंगीकरण केले. ह्यामध्ये राष्ट्रप्रमुखाला केवळ औपचारिक अधिकार असून बव्ह्ंशी महत्त्वाचे निर्णय पंतप्रधानाद्वारे घेतले जातात.

नियुक्ती[संपादन]

भारतामध्ये साधारणपणे दर पाच वर्षांनी लोकसभा निवडणुका घेतल्या जातात. ह्या निवडणुकांमध्ये लोकसभेमध्ये सर्वाधिक जागा मिळवणाऱ्या राजकीय पक्षाला भारताचे विद्यमान राष्ट्रपती सरकार स्थापनेचे आमंत्रण देतात. ह्या राजकीय पक्षामधील प्रमुख नेत्याची पक्षातर्फे पंतप्रधान म्हणून निवड केली जाते. सरकार स्थापन केल्यानंतर ठराविक काळामध्ये त्याला बहुमत सिद्ध करणे बंधनकारक आहे. ह्यासाठी सरकार स्थापन करणारा पक्ष इतर पक्षांचा पाठिंबा घेऊ शकतो.

पात्रता[संपादन]

भारताच्या संविधानाच्या ७५ व्या व ८४व्या कलमांनुसार पंतप्रधान बनण्यासाठी खालील पात्रता पूर्ण करणे आवश्यक आहे.

  • भारत देशाचे नागरिकत्व
  • लोकसभा अथवा राज्यसभेचा खासदार. सरकार स्थापनेच्या वेळेला जर ही अट पूर्ण झाली नसेल तर त्या व्यक्तीला ६ महिन्यांच्या आत खासदार पद मिळवावे लागते.
  • लोकसभेचा सदस्य असल्यास किमान वय २५ वर्षे व राज्यसभेचा सदस्य असल्यास किमान वय ३० वर्षे.
  • केंद्रीय सरकार, राज्य सरकार इत्यादी सरकारी कार्यालयामध्ये फायदा असलेल्या पदावर नसणे.

शपथ[संपादन]

पंतप्रधानपद ग्रहण करण्यापूर्वी पंतप्रधानाला राष्ट्रपतीच्या उपस्थितीमध्ये खालील शपथा घ्याव्या लागतात: (इंग्लिश मजकूर)
पदाची शपथ:

I, <नाव>, do swear in the name of God/solemnly affirm that I will bear true faith and allegiance to the Constitution of India as by law established, that I will uphold the sovereignty and integrity of India, that I will faithfully and conscientiously discharge my duties as prime minister for the Union and that I will do right to all manner of people in accordance with the Constitution and the law, without fear or favour, affection or ill-will.

— भारताचे संविधान, तिसरी अनुसूची, भाग १

गुप्ततेची शपथ:

I, <नाव>, do swear in the name of God/solemnly affirm that I will not directly or indirectly communicate or reveal to any person or persons any matter which shall be brought under my consideration or shall become known to me as prime minister for the Union except as may be required for the due discharge of my duties as such Minister.

— भारताचे संविधान, तिसरी अनुसूची, भाग २

वेतन[संपादन]

पंतप्रधान व मंत्रीमंडळाचे वेतन संसदेद्वारे ठरवले जाते व त्यात वेळोवेळी बदल केले जातात. जुलै २०१२ मध्ये पंतप्रधानाचे मासिक वेतन व भत्ते ह्यांची रक्कम एकूण भारतीय रूपया १६०००० (१.६ लाख) इतकी आहे.

यादी[संपादन]

क्रम चित्र नाव
(जन्म–मृत्यू); मतदारसंघ
पदग्रहण पद सोडले कार्यकाळ निवडणुक
(लोक सभा)
नियुक्ती राजकीय पक्ष संदर्भ
Jnehru.jpg जवाहरलाल नेहरू
(इ.स.१८८९–इ.स.१९६४)
फूलपूरचे खासदार
१५ ऑगस्ट
१९४७
२७ मे
१९६४ [†]
&0000000000000016.000000१६ वर्षे, &0000000000000286.000000२८६ दिवस लॉर्ड माउंटबॅटन भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस [१]
१९५२ () राजेंद्र प्रसाद
१९५७ ()
१९६२ ()
Gulzarilal Nanda.jpg गुलजारी लाल नंदा
(१८९८-१९९८)
साबरकांठाचे खासदार
२७ मे
१९६४
९ जून
१९६४
१३ दिवस  – () सर्वपल्ली राधाकृष्णन [२]
Shastri in office.jpg लाल बहादूर शास्त्री
(१९०४-६६)
अलाबाबादचे खासदार
९ जून
१९६४
११ जानेवारी
१९६६ [†]
&0000000000000001.000000१ वर्ष, &0000000000000216.000000२१६ दिवस  – () [३]
Gulzarilal Nanda.jpg गुलजारी लाल नंदा
(१८९८-१९९८)
साबरकांठाचे खासदार
११ जानेवारी
१९६६
२४ जानेवारी
१९६६
१३ दिवस  – () [२]
3 Indira Gandhi (cropped).jpg इंदिरा गांधी
(१९१७-८४)
रायबरेलीच्या खासदार
२४ जानेवारी
१९६६
२४ मार्च
१९७७
&0000000000000011.000000११ वर्षे, &0000000000000059.000000५९ दिवस  – (३री) [४]
१९६७ (४थी)
१९७१ (५वी) व्ही.व्ही. गिरी
Morarji Desai (portrait).png मोरारजी देसाई
(१८९६-१९९५)
सुरतचे खासदार
२४ मार्च
१९७७
२८ जुलै
१९७९ [RES]
&0000000000000002.000000२ वर्षे, &0000000000000126.000000१२६ दिवस १९७७ (६वी) बी.डी. जत्ती जनता पक्ष [५]
Charan Singh (cropped).jpg चरण सिंग
(१९०२-८७)
बागपतचे खासदार
२८ जुलै
१९७९
१४ जानेवारी
१९८० [RES]
170 दिवस  – (६वी) नीलम संजीव रेड्डी जनता पार्टी (धर्मनिरपेक्ष)
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस सोबत
[६]
(3) Indira Gandhi (cropped).jpg इंदिरा गांधी
(१९१७-८४)
रायबरेलीच्या खासदार
१४ जानेवारी
१९८० [§]
३१ ऑक्टोबर
१९८४[†]
&0000000000000004.000000४ वर्षे, &0000000000000291.000000२९१ दिवस १९८० (७वी) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय) [७]
Rajiv Gandhi (cropped).jpg राजीव गांधी
(१९४४-९१)
अमेठीचे खासदार
३१ ऑक्टोबर
१९८४
२ डिसेंबर
१९८९
&0000000000000005.000000५ वर्षे, &0000000000000032.000000३२ दिवस  – (७वी) झैल सिंग भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस [८]
१९८४ (८वी)
V. P. Singh (cropped).jpg व्ही.पी. सिंग
(१९३१-२००८)
फतेहपूरचे खासदार
२ डिसेंबर
१९८९
१० नोव्हेंबर
१९९० [NC]
343 दिवस १९८९ (नववी) आर. वेंकटरमण जनता दल
(राष्ट्रीय आघाडी)
[९]
Chandra Shekhar (cropped).jpg चंद्रशेखर
(१९२७-२००७)
बल्लियाचे खासदार
१० नोव्हेंबर
१९९०
२१ जून
१९९१
223 दिवस  – (नववी) समाजवादी जनता पक्ष
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस सोबत
[१०]
P V Narasimha Rao.png पी.व्ही. नरसिंह राव
(१९२१-२००४)
नंद्यालचे खासदार
२१ जून
१९९१
१६ मे
१९९६
&0000000000000004.000000४ वर्षे, &0000000000000330.000000३३० दिवस १९९१ (१०वी) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस [११]
१० Ab vajpayee.jpg अटल बिहारी वाजपेयी
(जन्म: १९२४)
लखनौचे खासदार
१६ मे
१९९६
१ जून
१९९६[RES]
१६ दिवस १९९६ (११वी) शंकर दयाळ शर्मा भारतीय जनता पक्ष [१२]
११ Prime Minister H. D. Deve Gowda BNC.jpg एच.डी. देवेगौडा
(जन्म १९३३)
कर्नाटकचे खासदार (राज्यसभा)
१ जून
१९९६
२१ एप्रिल
१९९७[RES]
324 दिवस – (११वी) जनता दल
(संयुक्त आधाडी)
[१२]
१२ Inder Kumar Gujral 071.jpg इंद्रकुमार गुजराल
(१९१९-२०१२)
बिहारचे खासदार (राज्यसभा)
२१ एप्रिल
१९९७
१९ मार्च
१९९८
332 दिवस  – (११वी) [१३]
(10) Ab vajpayee.jpg अटल बिहारी वाजपेयी
(जन्म १९२४)
लखनौचे खासदार
१९ मार्च
१९९८ [§]
२२ मे
२००४
&0000000000000006.000000६ वर्षे, &0000000000000064.000000६४ दिवस १९९८ (१२वी) के.आर. नारायणन भारतीय जनता पक्ष
(राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी)
[१४]
१९९९ (१३वी)
१३ Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg मनमोहन सिंग
(जन्म १९३२)
आसामचे खासदार (राज्यसभा)
२२ मे
२००४
२६ मे
२०१४
&0000000000000014.000000१४ वर्षे, &0000000000000089.000000८९ दिवस २००४ (१४वी) ए.पी.जे. अब्दुल कलाम भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
(संयुक्त पुरोगामी आघाडी)
[१५]
२००९ (१५वी) प्रतिभा पाटील, प्रणव मुखर्जी
१४ CM Narendra Damodardas Modi.jpg नरेंद्र मोदी
(जन्म १९५०)
वाराणसी चे खासदार (लोकसभा)
२६ मे
२०१४
विद्यमान &0000000000000004.000000४ वर्षे, &0000000000000085.000000८५ दिवस २०१४ (१६वी) प्रणव मुखर्जी, रामनाथ कोविंद भारतीय जनता पक्ष
(राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी)
[१६]

संदर्भयादी[संपादन]

  1. "India Selects Nehru as Prime Minister". Los Angeles Times. 12 May 1952. 
  2. २.० २.१ "Nanda". The Virgin Islands Daily News. 12 January 1966. 
  3. Thomas F. Brady (2 June 1964). "Shastri Is Elected by Party As India's Prime Minister". The New York Times. 
  4. "Mrs. Gandhi wins handily in Party vote". Milwaukee Journal. 19 January 1966. 
  5. "Desai, 81, Succeeds Mrs. Gandhi". Milwaukee Journal. 24 March 1977. 
  6. "Dour farm leader of 76 named as India's fifth PM". Montreal Gazette. 27 July 1979. 
  7. "Indira Gandhi claims victory [[वर्ग:स्वच्छता आवश्यक असणारी सर्व पाने]][[[Wikipedia:Link rot|मृत दुवा]]]". Anchorage Daily News. 8 January 1980.  Wikilink embedded in URL title (सहाय्य)
  8. Sanjoy Hazarika (1 January 1985). "Rajiv Gandhi Becomes Prime Minister Amid Thunderous Applause". Sarasota Herald-Tribune. 
  9. Barbara Crossette (2 December 1989). "Indian Opposition Chooses a Premier". The New York Times. 
  10. Sanjoy Hazarika (10 November 1990). "Rival of Singh Becomes India Premier". The New York Times. 
  11. Bernard Weinraub (22 June 1991). "MAN IN THE News; Congress Party's Calculating Loyalist: Pamulaparti Venkata Narasimha Rao". The New York Times. 
  12. १२.० १२.१ John F. Burns (May 29, 1996). "Hindu Nationalist Cabinet Quits in India as Defeat Looms". The New York Times. 
  13. John F. Burns (22 April 1997). "New Indian Leader Pledges To Press Economic Changes". The New York Times. 
  14. John F. Burns (20 March 1998). "Man in the News: Atal Bihari Vajpayee; Sworn In as India's Leader, Ambiguity in His Wake". The New York Times. 
  15. Amy Waldman (23 May 2004). "India Swears In 13th Prime Minister and First Sikh in Job". The New York Times. 
  16. BBC (26 May 2014). "Narendra Modi sworn in as Indian prime minister". BBC. 


बाह्य दुवे[संपादन]