गांधारी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

गांधारी ही मुळची गांधार या देशाची राजकन्या असते. गांधार देश प्राचीन काळी भारताच्या वायव्य दिशेला होता ज्याची तक्षशिला राजधानी होती. आज गांधारचा कंदहार असा अपभ्रंश झाला आहे. पितामह भीष्म धृतराष्ट्राचा गांधारीशी लग्नाचा प्रस्ताव गांधारच्या राजापुढे ठेवतात. भीष्मांचा हा प्रस्ताव गांधार राजपुत्र शकुनीला पसंत पडला नाही. गांधारीला आंधळ्या धृतराष्ट्रासाठी मागणी घालून भीष्मांनी गांधारचा अपमान केला असे त्याला आयुष्यभर वाटत राहिले. परंतु गांधारीने हा विवाहप्रस्ताव स्वखुशीने मंजूर केला व धृतराष्ट्राच्याप्रमाणेही स्वता:ला सुद्धा दृष्टीची देणगी नाकारली व आयुष्यभर डोळ्यावर पट्टी बांधून तिने आयुष्य व्यतीत केले.

गांधारी महाभारतातील १०० पुत्रांची व एका कन्येची माता होती. परंतु तिने जन्म केवळ एका मासांच्या पिंडाला दिला होता. व्यासांनी या पिंडाचे १०१ तुकडे करून ते तुपांच्या रांजणात ठेवण्यास सांगितले व १०१ कौरवांची उत्पत्ती झाली असे मानले जाते. सर्वप्रथम दुर्योधन जन्माला आला त्यानंतर दु:शासन व इतर कौरवांचा जन्म झाला. सरतेशेवटी कन्या दु:शीला चा जन्म झाला.

गांधारी ही भगवान शंकराची परमभक्त होती. कौरवांची वागणूक खलनायकाप्रमाणे असली तरी महाभारतात गांधारीची वर्तणूक अतिशय सालस व धार्मिक होती. ती नेहेमी धृतराष्ट्र व आपले पुत्र यांना राजधर्म व चांगल्या वागणूकीसाठी बोलत असे. पांडवांचे कौरवांशी कितीही टोकाचे वैर असले तरी गांधारीच्या बाबतीत परमआदर होता. द्रौपदी वस्त्रहरणाच्या सर्व कुरुसभा हीनकृत्य चालू असताना चिडीचूप होती त्यावेळेस केवळ गांधारीनेच येउन मध्यस्थी केली व निर्वेध चाललेले हीन कृत्य बंद पाडले व धृतराष्ट्राला स्त्रीच्या शापापासून होणार्‍या नुकसानाची कल्पना दिली व द्रौपदीला मान सन्मान परत मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला.

गान्धारी---[संपादन]

  • हस्तिनापुरच्या धृतराष्ट्र राजाची पत्नी आणि दुर्योधनादि शंभर कौरवांची माता. ही गंधार देशाधिपती सुबल राजाची कन्या होती (म.आ.९०.६१). महाभारतमते ही दक्षकन्या मति हिच्या अंशाने जन्मली होती (म.आ.६१९८). एक न्यायनिष्ठुर स्त्री या नात्याने व्यासांनी महाभारतात हिचे स्वभावचित्रण केले असून, दुर्योधनादि पुत्रांच्या हेकेखोर वर्तनामुळे हिच्या मनाची झालेली तडफड येथे अत्यंत प्रभावीपणे चित्रित केली आहे.

वरप्राप्ती---[संपादन]

  • बाल्यकाळातच हिने रुद्राची आराधना करुन शंभर पुत्र होण्याचे वरदान प्राप्त केले होते. हिच्या वरप्राप्तीची ही हकीगत्‍ ऐकूनच भीष्मदिकांनी हस्तिनापुरचा राजा धृतराष्ट्र याच्यासाठी हिला मागणी घातली. कुरुवंशातील संततिहीनता हिच्या आगमनाने नाहीशी होईल असा या मागणीमागे मुख्य हेतू होता (म.आ.१०३. ९-१०). महाभारतात अन्यत्र हिला द्वैपायन व्यासाच्या आशीर्वादानें शंभर पुत्र प्राप्त झाल्याचा निर्देश आढळतो. (म.आ.१०७.७-८)

पातिव्रत्य[संपादन]

  • ---ही महान पतिव्रता होती. आपला भावी पती जन्मांध असल्याचे समजताच हिने सहानुभाव दर्शविण्यासाठी रेशमी वस्त्राची पट्टी आपल्या डोळ्यांवर बांधली आणि आजन्म ती तशीच कायम ठेवली. पतीची हरके इच्छा पुरी करण्याचे, तसेच परपुरुषाचे दर्शन न घेण्याचे व्रतहि हिने आजन्म पाळले (म.आ.१०३.१३).

पुत्रप्राप्ति[संपादन]

  • ---वरप्राप्तीनुसार हिला विवाहानंतर लौकरच गर्भधारणा झाली. कुंतीला युधिष्ठिर नामक पुत्र झाल्याची वार्ता समजताच असूयेने हिने आपला अपुर्‍या दिवसांचा गर्भ बाहेर काढला . त्यामुळे लोळागोळा झालेला मृतप्राय गर्भपिंड पुत्र म्हणून हिला प्राप्त झाला, आणि ही शोकातिरेकाने रडू लागली. हिची ही अवस्था पाहून व्यासास दया आली आणि त्यांनी त्या गर्भाचे शंभर तुकडे करुन ते एका घृतकुंभामध्ये स्थापन करण्यास सांगितले. यथावकाश हिचा मृतगर्भ पुन्हा जीवित होऊन, घृतकुंभाद्वारे हिला दुर्योधनादि शंभर पुत्र झाले (म.आ.१०७१०-१४). कन्याप्राप्तीची हिची इच्छाहि व्यासांनी हिला दुःशला नामक कन्या प्रदान करुन पुरी केली (म.आ.१०७.३७).

हितोपदेश[संपादन]

  • ---दुर्योधनाने पांडवांशी अकारन वैर सुरु केल्यानंतर हिने त्यास नानापरीने समजाविण्याचा प्रयत्न केला. दुर्योधनाच्या दुष्ट आणि मत्सरी स्वबहवाबद्दल, तसेच द्रौपदी-वस्त्रहरणप्रसंगीच्या त्याच्या ओंगळ वर्तनाबद्दल हिने त्याची स्पष्ट शब्दात कान उघाडणी केली (म.उ.१२७). परंतु धृतराष्ट्राच्या द्विधा आणि कमकुवत मनोवृत्तीमुळे हिचा नाइलाज झाला . पांडवांना वनातून बोलावून आणून त्यांना अर्धे राज्य देण्याचा हिचा प्रयत्नहि या कारणानेच निष्फळ ठरला (म.उ.१२७-१२८). म्हणूनच संभाव्य युद्धाला धृतराष्ट्र हाच जबाबदार असल्याची स्पष्टोक्ती हिंने त्याला ऐकविली होती (म.उ.१२७.१०-१५).

भारतीय युद्धानंतर[संपादन]

  • ---या युद्धामध्ये झालेल्या आपल्या पुत्रांच्या संहाराने ही दुःखाने वेडीपिशी बनली. दुर्योधनाच्या निर्घृण वधाबद्दल, तसेच दुःशासनाच्या मांडीतील रक्त पिण्याच्या अघोरी कृताबद्दल हिन भीमास नानापरीने दूषणे दिली. ‘दुःशासनाचे रक्त आपले दात आणि ओठ यांच्या आत गेले नाही,’ या भीमाच्या पोरकट उत्तरांनी हिचा संताप अधिकच वाढला (म.स्त्री.१४.१४). हिच्या नजरेला नजर देण्याचे युधिष्ठिर टाळू लागला. तेव्हा हिने एक जळजळीत दृष्टीक्षेप त्याच्या पायाच्या नखांवर टाकला. त्यायोगें ती काळीठिक्कर पडली (म.स्त्री.१५.७). आपल्या मृत पुत्रांच्यासाठी शोक करणार्‍या द्रौपदी आणि कुंतीचे हिन सांत्वन केले (म.स्त्री.१५.१७). हिचे परोपरीने सांत्वन करु पाहणार्‍या कृष्णाला हिने धुकावून लावले. रणभूमीतील स्वपुत्रांची छिन्नविच्छिन्न झालेली प्रेते त्या स दाखवून या सर्व अनर्थास कृष्ण हाच जबाबदार असल्याचे त्यास परखडपणे सुनावले, आणि छत्तीस वर्षाच्या आत त्याचा संपूर्ण कुलक्षय होण्याचा शाप हिने त्याला दिला. हिच्या क्रोधाच्या या आवेगामुळे कृष्ण गांगरुन गेला. आपला कुलक्षय होणार असल्याचे आपणांस अगोदरपासूनच ठाऊक आहे, असे म्हणून त्याने वेळ मारुन नेण्याचा प्रयत्न केला (म.स्त्री.२६.४१-४३). परंतु यादवांच्या महाभयानक संहारसत्राच्या वेळी तसेच स्वतःच्या निर्याण प्रसंगी पतिव्रता गांधारीची शापवाणी त्यास पुन्हा आठवली (म.मौ.५.२१; कृष्ण १ पहा).

मृत्यु[संपादन]