कुंभमेळा

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
कुंभमेळा 
सामूहिक हिंदू धार्मिक मेळा
Kumbh Mela 2001.jpg
माध्यमे अपभारण करा
उपवर्ग Hindu pilgrimage
स्थानभारत
अधिकृत संकेतस्थळ
अधिकार नियंत्रण
Blue pencil.svg
Kumbhamela (es); Kumbh Melá (hu); કુંભ મેળો (gu); Kumbhamela (ast); Kumbh Mela (ms); Kumbh Mela (de-ch); Kumbh Mela (de); Kumbh Mela (en-gb); کومبه میلا (fa); 大壺節 (zh); Kumbh Mela (da); महाकुम्भ (ne); クンブ・メーラ (ja); Kumbh Mela (sv); קומבה מלה (he); कुम्भमेला (sa); कुम्भ मेला (hi); కుంభ మేళా (te); Kumbh Mela (fi); কুম্ভ মেলা (as); Kumbh Mela (en-ca); Kumbhaméla (cs); கும்பமேளா (ta); Kumbh Mela (it); কুম্ভমেলা (bn); Kumbh Mela (fr); Кумбха Мэля (be-tarask); Kumbhamela (pl); Kumbh Mela (cy); کمبھ میلہ (ur); Kumbh Mela (en); कुंभमेळा (mr); Kumbhamela (eo); Khumba Mela (pt); Kumb Mela (tr); Кумбха-Мела (uk); Kumbh Mela (af); Kumbha mela (lt); କୁମ୍ଭ ମେଳା (or); കുംഭമേള (ml); Khumba Mela (pt-br); Kumbh Mela (sco); Kumbha Mela (id); Kumbh mela (nn); Kumbh mela (nb); Kumbh Mela (nl); Kumbh Mela (ca); Kumbh Mela (oc); ಕುಂಭ ಮೇಳ (kn); कुंभ मेला (bho); Kumbh Mela (gl); كومبه ميلا (ar); Кумбха-мела (ru); ਕੁੰਭ ਮੇਲਾ (pa) peregrinaje que se realiza en la India (es); বিশ্বের বৃহত্তম শান্তিপূর্ণ সমাবেশ (bn); pélerinage hindou (fr); hindu zarándoklat (hu); అత్యధిక సంఖ్యలో యాత్రీకులు పాల్గొనే ఒక తీర్థ యాత్ర (te); обряд массового паломничества индусов к святыням индуизма, проводимый раз в 12 лет (ru); प्राचीनतम धर्म सनातन धर्म के अनुसार भारत मे मनाया जाने वाला विश्व का सबसे बड़ा धार्मिक मेला (hi); hinduistisches Fest (de); pellegrinaggio Hindu di massa (it); mass Hindu pilgrimage (en); सामूहिक हिंदू धार्मिक मेळा (mr); 印度教每十二年举行一次的宗教活动 (zh-hans); திரளாக நீர்க் குளியல் (ta) कुम्भ मेला (ne); クンメラ (ja); Kumbha Mela (de); Kumbh Fair (en); 朝拜 (zh)
ब्रिटिश चित्रकार जे.एम.डब्ल्यू. टर्नर याने रेखलेले हरिद्वार कुंभ मेळ्याचे चित्र (निर्मितिकाळ: अंदाजे इ.स. १८५०)

कुंभमेळा म्हणजे ठरावीक आवर्तन काळानुसार पवित्र नद्यांच्या तीर्थक्षेत्री भरणारा हिंदू भाविकांचा मेळा आहे.[१]

दर तीन वर्षांनंतर एकदा अश्या पद्धतीने बारा वर्षांत अलाहाबाद (प्रयाग), उज्जैन, नाशिक (त्र्यंबकेश्वर), हरिद्वार या चार वेगवेगळ्या तीर्थक्षेत्री पूर्ण कुंभमेळे भरत असतात. दर सहा वर्षांनी हरिद्वार व प्रयाग येथे अर्धकुंभमेळा भरतो.[२] बारा पूर्ण कुंभमेळ्यांनंतर तब्बल १४४ वर्षांनंतर अलाहाबाद येथे महाकुंभमेळा भरतो.[३]

१६७४ सालचे प्रयाग स्नानाचे माहात्म्य सांगणारे हस्तलिखित

ऐतिहासिक नोंद[संपादन]

मुगलकालीन कागदपत्रांमध्ये कुंभमेळ्याच्या उत्सवाचे संदर्भ आढळतात. खुलासातू-त-तारीख या सोळाव्या शतकातील ग्रंथात असा उल्लेख असल्याचे इतिहासाचे अभ्यासक नोंदवतात. पण याविषयी सर्वच अभ्यासक एकमताने काही नोंदवतात असे नाही, त्यांच्यामध्येही मत- मतांतरे आहेत.[४]

भाविकांची उपस्थिती[संपादन]

भारतभरातून कोट्यवधी हिंदू भाविक कुंभमेळ्यांत हजेरी लावतात व पवित्र गंगा नदीत स्नान करतात. इ.स. २००१ साली पार पडलेल्या महाकुंभमेळ्यात अधिकृत अंदाजांनुसार ३ ते ७ कोटी भाविकांनी भाग घेतला [५][६][७].

ज्योतिषीय संबंध[संपादन]

सूर्याभोवती भ्रमण करणारे नऊ ग्रह एका रेषेत येतात त्यावेळी सूर्याचे किरण ज्या स्थानावर पडतात तिथे कुंभमेळ्याचे औचित्य असते असे मानले जाते.[८]

शाही स्नान[संपादन]

इ.स. २०१०च्या हरिद्वार कुंभमेळ्यात गंगेच्या घाटावरील स्नानपर्वणी

शाही स्नान हे कुंभमेळ्यातील विशेष आकर्षणाचा केंद्रबिंदू आहे[९]. शाही स्नान म्हणजे एकाद्या विशिष्ट मुहूर्तावर तीर्थक्षेत्र स्थानी जाऊन तेथील नदीमध्ये स्नान करणे, सूर्याला अर्घ्य देणे, नदीची पूजा करणे असे याचे स्वरूप असते. कुंभमेळ्यातील शाही स्नानात विविध आखाडे आणि त्यातील साधू यांना अग्रक्रम दिला जातो.त्याची विशेष शोभायात्रा निघते.[१०] त्यांचे स्नान झाल्यावर नंतर अन्य भाविक नदीत स्नान करतात अशी प्रथा प्रचलित आहे.[११]

जागतिक सांस्कृतिक वारसा[संपादन]

कुंभमेळा हा असा धार्मिक उत्सव / सोहळा आहे की ज्याचे कोणतेही औपचारिक निमंत्रण दिले जात नाही, असे असूनही भाविक या सोहळ्याला मोठ्या प्रमाणावर उपस्थित राहतात. हे वैशिष्ट्य लक्षात घेता युनेस्कोने कुंभमेळ्याला ' जागतिक सांस्कृतिक वारसा' म्हणून घोषित केले आहे.[४]


साधू समूहाचा सहभाग[संपादन]

कुंभमेळा साधू सहभाग

कुंभमेळ्यात विविध आखाड्यांच्या साधू मंडळींचा सहभाग हे याचे वैशिष्ट्य आणि अविभाज्य भाग मानला जातो[१२].या विषयावर आख्यायिका मानली जाते की भगीरथाने प्रयत्न करूनही गंगा नदी पृथ्वीवर अवतरण करायला तयार होत नव्हती, त्यावेळी तिला असे सांगितले गेले की कुंभमेळा प्रसंगी तुझया पाण्यात साधू स्नान करतील. हे ऐकताच तिने पृथ्वीवर येण्याचे मान्य केले. त्यामुळे कुंभमेळ्यातील विविध आखाडे आणि साधू यांचे विशेष महत्व आहे. या उत्सवात विविध साधू आणि त्यांचे आखाडे यामध्ये होम-हवन, वैदिक मंत्रांचे पठण, प्रवचने, लोकांना उपदेश करणे असे अनेक विविध उपक्रम पहायला मिळतात.[१३]

  • आखाडा संकल्पना'-'

कुंभमेळ्यात सहभागी होणारे साधू त्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण आखाड्याचे सदस्य असतात. काही साधू स्वतंत्रपणेही सहभागी होताना दिसतात.

  • शैव
  • वैष्णव
  • उदासीन
  • नागा
  • नाथपंथी
  • परी(केवळ स्त्रियांचा)
  • किन्नर( तृतीय पंथीय सदस्य)[४]

असे आखाडे आहेत.

मुस्लिम शासकांच्या आक्रमणापासून हिंदू धर्माचे तसेच हिंदू तीर्थक्षेत्र स्थळांचे रक्षण करण्यासाठी असे आखाडे निर्माण झाले असे मानले जाते. सैनिकांच्या समूहाप्रमाणे या आखाड्यांचे नियम, आचरण असते. कुंभमेळ्यात या सर्व आखाड्यांच्या साधूंचे विशेष आदराने स्वागत केले जाते, त्यांना सेवा - सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात.[१४]

पर्यटन[संपादन]

कुंभमेळा आणि त्याचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्व हे जगभरात मान्यता पावले आहे. त्यामुळे कुंभमेळा पहायला केवळ भाविकच येतात असे नाही तर जगभरातून देशी आणि विदेशातील पर्यटक ही या सोहळ्याचा आनंद घेण्यासाठी येतात. कुंभमेळा हे आर्थिक उलाढालीचे महत्वाचे केंद्र मानले जाते.[१५]

चित्रदालन[संपादन]



आख्यायिका व सांस्कृतिक संदर्भ[संपादन]

हिंदू पौराणिक आख्यायिकेनुसार समुद्रमंथनातून अमृतकुंभ बाहेर निघाला. त्यावरून देव व दानव यांच्यात युद्ध झाले होते. युद्धात अमृतकुंभातील चार थेंब जमिनीवर पडले. ज्या चार ठिकाणी हे अमृताचे थेंब पडले, त्या चार ठिकाणी कुंभमेळे भरतात. पहिला थेंब हरिद्वार मधील गंगा नदीत, दुसरा थेंब उज्जैन येथील क्षिप्रा नदीत, तिसरा थेंब नाशिक येथील गोदावरीत व चौथा थेंब अलाहाबाद प्रयाग येथील गंगा, यमुना व सरस्वती नद्यांच्या संगमावर पडला होता. आज ही चार स्थळे तीर्थक्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध असून येथे कुंभमेळा भरतो. इतिहास १०,००० ईसापूर्व (ईपू) - इतिहासकार एस बी राय यांनी अनुष्ठानिक नदी स्नान ला स्वसिद्ध केले ६०० ईपू - बौद्ध लेखांमध्ये नदी मेला याची उपस्थिति। ४०० ईपू - सम्राट चन्द्रगुप्तच्या दरबारात यूनानी दूत ने एका मेलासाठी प्रतिवेदित केले ईपू ३०० ईस्वी - रॉय मानतात की मेलेच्या वर्तमान स्वरूप ने याच काळात स्वरूप घेतले विभिन्न पुराणात आणि अन्य प्राचीन मौखिक परपरांमध्ये आधारित पाठांमध्ये पृथ्वी वर चार वेग वेगवेगळ्या ठिकाणी अमृत पडल्याचे उल्लेख आहे सर्व प्रथम आगम अखाड्याची स्थापना झाली कालांतर ने विखंडन होऊन अन्य अखाड़े बनले ५४७ - अभान नामक सगळ्या प्रारम्भिक अखाड़े चे लिखित प्रतिवेदन यात याच काळातील आहे. ६०० - चीनी यात्री ह्यान-सेंग ने प्रयाग (वर्तमान प्रयागराज) वर सम्राट हर्ष द्वारा आयोजित कुम्भ मध्ये स्नान केले. ९०४ - निरन्जनी अखाड़े चे गठन ११४६ - जूना अखाड़े चे गठन १३०० - कानफटा योगी चरमपंथी साधु राजस्थान सेना मध्ये कार्यरत। १३९८ - तैमूर, हिन्दुप्रति सुल्तान की सहिष्णुता च्या दण्ड स्वरूप दिल्ली ला ध्वस्त करतो आणी मग हरिद्वार मेलेच्या दिशेने वाटचाल करतो आणी हजा़रों श्रद्धालुओं चे नरसंह करत.

हेही पहा[संपादन]

संदर्भ व नोंदी[संपादन]

  1. ^ Shikhare, Damodar Narhar (1962). Svatantra Bhāratācī bharāri (mr मजकूर). Kulakarṇī Granthāgāra. 
  2. ^ Bhāratīya sãskr̥tikośa (mr मजकूर). Bhāratīya S̃āskr̥tikośa Maṇḍaḷa. 1962. 
  3. ^ MURTY, SUDHA (2018-04-01). GARUDJANMACHI KATHA (mr मजकूर). Mehta Publishing House. आय.एस.बी.एन. 9789387789722. 
  4. a b c "कुंभमेळा : मुघलकालीन दस्ताऐवजात कुंभमेळ्याचा पहिला उल्लेख". १५. १. २०१९. 
  5. ^ "मिल्यन्स बेद इन हिंदू फेस्टिवल (हिंदू उत्सवात लाखो लोकांचे स्नान)" (इंग्लिश मजकूर). बीबीसी न्यूज. ३ जानेवारी, इ.स. २००७. ३० जानेवारी, इ.स. २०१२ रोजी पाहिले. 
  6. ^ "कुंभ मेला पिक्चर्ड फ्रॉम स्पेस (अंतराळातून छायाचित्रित कुंभमेळा)" (इंग्लिश मजकूर). बीबीसी न्यूज. २६ जानेवारी, इ.स. २००१. ३० जानेवारी, इ.स. २०१२ रोजी पाहिले. 
  7. ^ "कुंभ मेल ({[लेखनाव". ) | प्रकाशक = न्यू सायंटिस्ट | लेखक = कॅरिंग्टन, डेमियन | दिनांक = २५ जानेवारी, इ.स. २००१ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = ३० जानेवारी, इ.स. २०१२ | भाषा = इंग्लिश }}
  8. ^ GULZAR (2001-03-01). RAVIPAR (mr मजकूर). Mehta Publishing House. आय.एस.बी.एन. 9788184986600. 
  9. ^ "कुंभ में तीसरा शाही स्नान आज, 2 करोड़ लोगों के डुबकी लगाने का अनुमान". १०. २. २०१९. 
  10. ^ Dobhal, Bhagwati Prasad (2014-01-01). Vichar Jo Kamyab Rahe (hi मजकूर). Prabhat Prakashan. आय.एस.बी.एन. 9789350487877. 
  11. ^ Nath, Rakesh (2013-07-10). Snan, Kumbh, Puja Aur Yatra: Hindi Satire (hi मजकूर). Vishv Books Private Limited. आय.एस.बी.एन. 9789350650653. 
  12. ^ नारायण, बद्री (2010). कुंभ मेला और साधु समागम: अमरत्व की खोज (hi मजकूर). पिल्ग्रिम्स पब्लिशिंग. आय.एस.बी.एन. 9788177699173. 
  13. ^ Vishesh, Pankaj (2013-01-01). Prayag Mahakumbh-2013 (hi मजकूर). Prabhat Prakashan. आय.एस.बी.एन. 9789350483084. 
  14. ^ Nath, Rakesh (2013-07-10). Snan, Kumbh, Puja Aur Yatra: Hindi Satire (hi मजकूर). Vishv Books Private Limited. आय.एस.बी.एन. 9789350650653. 
  15. ^ नवभारत टाइम्स (१५. १. २०१९). "Kumbh Mela 2019: कुंभ में आए विदेशी सैलानी और साधु, देखें तस ..". 


बाह्य दुवे[संपादन]

Commons-logo.svg
विकिमीडिया कॉमन्सवर संबंधित संचिका आहेत