सिंहस्थ कुंभमेळा

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

सिंहस्थ कुंभमेळा हा त्र्यंबकेश्वर, महाराष्ट्र येथे दर बारा वर्षांनी घडणारा, हिंदू धर्मीयांचा मेळा आहे. जेव्हा गुरू आणि सूर्य सिंह राशीत प्रवेशतात आणि अमावास्या असते, तेव्हा गोदावरीच्या उगमस्थानावर त्र्यंबकेशवर येथे हा मेळा भरतो. अश्याच प्रकारचे कुंभमेळे हरिद्वार, प्रयाग, उज्जैन येथेही भरतात.

आख्यायिका व पौराणिक संदर्भ[संपादन]

समुद्रमंथनाने जो अमृतकुंभ समुद्राच्या बाहेर निघाला तेव्हा देवांना प्रश्न पडला, की जर दानवांनी हे अमृत प्राशन केले तर हे दानव अमर होऊन देव व मनुष्य यांना सळो की पळो करून सोडतील. तेव्हा देवांनी इंद्राचा पुत्र जयंत याला अमृतकुंभ घेऊन आकाशमार्गे पलायन करण्यास सांगितले. या अमृतकुंभाला देवांपासून हस्तगत करण्यासाठी दानवांनी देवांशी १२ दिवस भयंकर युद्ध केले. या युद्धकाळी अमृतकुंभामधून काही थेंब पृथ्वीवर पडले. हे अमृताचे थेंब हरिद्वार, प्रयाग, उज्जैनत्र्यंबकेश्वर येथे पडले. चंद्राने कलशामधून अमृत सांडताना वाचविले, सूर्याने अमृतकलशास फुटू दिले नाही व बृहस्पतीने राक्षसांपासून रक्षण केले म्हणून जेव्हा सूर्य, चंद्र व गुरू कुंभ राशीत प्रवेशतात तेव्हा कुंभमेळा भरतो. जेव्हा गुरू आणि सूर्य सिंह राशीत प्रवेशतात आणि अमावास्या असते, तेव्हा गोदावरीच्या उगमस्थानावर त्र्यंबकेश्वरात सिंहस्थ कुंभमेळा भरतो.

आखाडे[संपादन]

  • श्री निरंजनी आखाडा

हा आखाडा संवत ९६०, सन ८२६ मध्ये सोमवार रोजी मांडवीकच्छ येथे स्थापन झाला. यांचे इष्टदेव कार्तिक स्वामी आहेत.

  • श्री.जुनादत्त (भैरव) आखाडा

हा आखाडा संवत १२०२, सन १०६९ मध्ये कार्तिक शुक्ल १० रोजी कर्णप्रयाग येथे स्थापन झाला. यांचे इष्टदेव श्री रुद्रावतार दत्तात्रय आहेत.

  • श्री महानिर्बाणी आखाडा

हा आखाडा संवत ८०५, सन ६७१ मध्ये मार्गशीर्ष शुक्ल १० गुरुवार, रोंजी झारवंड वैजनाथ – प्रांत बिहार येथे स्थापन झाला. यांचे इष्टदेव श्री कपील महामुनी आहेत.

  • श्री आनंद आखाडा

हा आखाडा संवत ९१२, सन ७७८ मध्ये स्थापन झाला. यांचे इष्टदेव श्री अग्नि व सूर्य आहे.

  • श्री पंच अग्नि आखाडा

हा आखाडा संवत ११९२, सन १०५८ मध्ये आषाढ शुक्ल ११ रोजी स्थापन झाला. यांची इष्ट देवता गायत्री आहे. यांच्यात चार शंकराचार्यंपीठाचे ब्रम्हचारी साधु आहेत व महामंडलेश्वर आहेत.

  • श्री नाथपंथी गोरक्षनाथ मठ (आखाडा)

हा आखाडा संवत ९००, सन ८६६ मध्ये अहिल्या गोदावरी संगमावर स्थापन झाला. यांचे संस्थापक पीर –पीर शिवनाथजी आहेत. आदिनाथ मच्छिंद्रनाथगोरखनाथ असे योगी झाले. याचे मुख्यदैवत गोरक्षनाथ (भैरव) आहे. यांच्यात बारापंथ आहेत. यांचेमधील अनेक योग्यांनी , ब्रम्हगिरी, कौलगिरी, येथे साधना केली.

  • श्री वैष्णव बैरागी आखाडा

हा बालानंद वैष्णव आखाडा संवत १७२९, सन १५९५ मध्ये दारागंज येथे श्रीमध्व मुरारी यांनी स्थापन केला. कालांतराने यांचे चार संप्रदाय झाले. त्यात निर्मोहि निर्वाणी, खाकी असे भेद आहेत. प्रत्येक कुंभ क्षेत्रावर यांचे स्नान संन्याशी दशनामी साधुंचे शाहीस्नान झाल्यावर होत असते.

  • श्री उदासिनी पंचायती बडा आखाडा

हा आखाडा संवत १८४४ ,सन १७१० मध्ये स्थापन झाला. या सांप्रदाचे संस्थापक श्रीचंद्र आचार्य उदासीन होते. यांच्यात आज नऊ असे एकत्रित सांप्रदायिक भेद आहेत.

  • श्री उदासीन नया आखाडा

हा आखाडा संवत १९०२,सन १७६८ मध्ये वरील उदासीन बडा आखाड्यातील कांही साधुंनी विभक्त होऊन स्थापन केला. यांचे प्रवर्तक महंत सुरदासजी होते.

  • श्री निर्मल पंचायती आखाडा

हा आखाडा संवत १९१८, सन १७८४ मध्ये हरिद्वार कुंभाचे वेळी एक मोठी सभा घेऊन विचारविनियम करून श्री दूरगाहसिंह महाराज यांनी स्थापन केला. यांचे इष्टदेव गुरुनानक ग्रंथसाहेब आहेत.

हेही पाहा[संपादन]

बाह्य दुवे[संपादन]



Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.