दिल्ली
| ?दिल्ली राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र • भारत |
|
| — मेट्रो — | |
 |
|
 |
|
| गुणक: | |
| प्रमाणवेळ | भाप्रवे (यूटीसी+५:३०) |
| क्षेत्रफळ • उंची |
१,४८३ km² (५७३ sq mi) • २३९ m (७८४ ft) |
| जिल्हे |
यादी
|
| लोकसंख्या • घनता • मेट्रो |
१,३३,००,००० (२ रा) (२००७) • ७,७५८/km² (२०,०९३/sq mi) • २,१५,००,००० (१ ला) (२००७) |
| भाषा | हिंदी, पंजाबी, उर्दू |
| मुख्यमंत्री | शिला दीक्षित |
| राज्यपाल | तेजेंद्र खन्ना |
| स्थापित | १ नोव्हेंबर, १९५८ |
| विधानसभा (जागा) | Unicameral (70) |
| कोड • पिन कोड • दूरध्वनी • UN/LOCODE • आरटीओ कोड |
• ११० • +11 • INDEL • DL-xx |
| संकेतस्थळ: दिल्ली संकेतस्थळ | |
गुणक:
दिल्ली(साचा:Lang-hi, साचा:Lang-pa, उर्दू: دِلّی) or Dehli (साचा:Lang-hi, साचा:Lang-pa, उर्दू: دهلی) हे उत्तर भारतातील एक महानगर आहे. तांत्रिकदृष्ट्या दिल्ली एक विशेष केंद्रशासित प्रदेश आहे, ज्याचा कारभार केंद्र सरकार, दिल्ली राज्य शासन आणि तीन महानगर पालिका पाहतात. नवी दिल्ली, जी भारतीय प्रजासत्ताकाची राजधानी आहे, ती दिल्ली या महानगरातील एक शहरी भाग आहे. दिल्लीची लोकसंख्या सुमारे दीड कोटी (इ.स. २००५चा अंदाज) असून ते जगातील सातवे सगळ्यांत जास्त लोकसंख्या असलेले महानगर आहे.[१][२][३][४] It is the eighth largest metropolis in the world by population with 16,753,235 inhabitants in the Territory at the 2011 Census. दिल्ली परिसरातील लोकसंख्या २.२ कोटी असून त्यात नवी दिल्ली, नोऐडा, ग्रेटर नोऐडा, गाझियाबाद, गुडगाव आणि फरिदाबाद यांचा समावेश होतो.[५] The name Delhi is often also used to include urban areas near the NCT, as well as to refer to New Delhi, the capital of India, which lies within the metropolis. Although technically a federally administered union territory, the political administration of the NCT of Delhi today more closely resembles that of a state of India with its own legislature, high court and an executive council of ministers headed by a Chief Minister. New Delhi, jointly administered by both the federal Government of India and the local Government of Delhi, is also the capital of the NCT of Delhi.
Located on the banks of the River Yamuna, Delhi has been known to be continuously inhabited since at least the 6th century BC,[६] though human habitation is believed to have existed since the second millennium BC.[७] Delhi is also widely believed to have been the site of Indraprastha, the legendary capital of the Pandavas during the times of the Mahabharata.[८] Delhi re-emerged as a major political, cultural and commercial city along the trade routes between northwest India and the Gangetic plain after the rise of the Delhi sultanates.[९][१०] It is the site of many ancient and medieval monuments, archaeological sites and remains. In 1639, Mughal emperor Shahjahan built a new walled city in Delhi which served as the capital of the Mughal Empire from 1649 to 1857.[११][१२]
After the British East India Company had gained control of much of India during the 18th and 19th centuries, Calcutta became the capital both under Company rule and under the British Raj, until George V announced in 1911 that it was to move back to Delhi. A new capital city, New Delhi, was built to the south of the old city during the 1920s.[१३] When India gained independence from British rule in 1947, New Delhi was declared its capital and seat of government. As such, New Delhi houses important offices of the federal government, including the Parliament of India, as well as numerous national museums, monuments, and art galleries.
राजधानीचे शहर असल्याने देशातील विविध भागातून नागरिक स्थायिक झाले आहेत, त्यामुळे दिल्ली हे एक बहुसांस्कृतीक महानगर बनले आहे. झपाटयाने झालेले शहरी करण व वेगाने झालेला विकास त्यामुळे दिल्ली चे आर्थिक क्षेत्रात विकास झाला आहे. दिल्लीच्या नागरिकांचे सरासरी मिळकत ही राष्ट्रीय सरासरी पेक्षा बरीच जास्त आहे.[१४]
[संपादन] भूगोल
दिल्ली व परिसराला मिळून अनौपचारिकपणे राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र असे म्हणतात. त्यात दिल्लीव्यतिरिक्त शेजारच्या हरियाणातील फरीदाबाद व गुडगाव आणि उत्तर प्रदेशातील नॉयडा आणि गाजियाबाद या शहरांचा समावेश होतो. राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्राची एकत्र लोकसंख्या सुमारे पावणे दोन कोटी इतकी आहे. नैरृत्येकडील अरावली पर्वतरांगा आणि पूर्वेकडील यमुना नदी यांच्यामध्ये वसलेली दिल्ली इतिहास काळापासून महत्त्वाचे ठिकाण आहे.
[संपादन] इतिहास
विशिष्ट भौगोलिक रचनेमुळे वायव्य हिंदुस्थानातून गंगेच्या खोर्यात जाणाऱ्या जुन्या व्यापारमार्गांवर दिल्लीने दबदबा राखला. दिल्ली पुरातन भारतातील अनेक साम्राज्यांची राजधानी होती. दिल्लीत स्थलांतरित होणाऱ्यांची संख्या वाढत गेल्याने ते संस्कृती आणि बुद्धिजनांचे माहेरघर बनले.
परंतु वाढत्या लोकसंख्येमुळेच आज दिल्ली प्रदूषण, वाहतुकीची कोंडी, वीजटंचाई आणि पाणी टंचाई अशा अनेक समस्यांना तोंड देत आहे.
[संपादन] जिल्हे
दिल्ली राज्यात १ जिल्हा आहे.
| संकेत | जिल्हा | प्रशासकीय केन्द्र | लोकसंख्या (२००१ची गणना) | क्षेत्रफळ (किमी²) | घनता (प्रती किमी²) |
|---|---|---|---|---|---|
| DL | दिल्ली | दिल्ली | १,३७,८२,९७६ | १,४८३ | ९,२९४ |
|
||||||||||
 |
|||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| आंध्र प्रदेश: | हैदराबाद | हरियाणा: | चंदिगढ | महाराष्ट्र: | मुंबई | राजस्थान: | जयपूर | अंदमान आणि निकोबार: | पोर्ट ब्लेर |
| अरुणाचल प्रदेश: | इटानगर | हिमाचल प्रदेश: | शिमला | मणिपूर: | इम्फाल | सिक्किम: | गंगटोक | चंदिगढ: | चंदिगढ |
| आसाम: | दिसपूर | जम्मू आणि काश्मीर: | श्रीनगर | मेघालय: | शिलॉँग | तामिळनाडू: | चेन्नई | दादरा आणि नगर-हवेली: | सिल्वासा |
| बिहार: | पटना | झारखंड: | रांची | मिझोरम: | ऐझॉल | त्रिपुरा: | अगरतला | दिल्ली: | दिल्ली |
| छत्तीसगड: | रायपूर | कर्नाटक: | बंगळूर | नागालँड: | कोहिमा | उत्तर प्रदेश: | लखनौ | दमण आणि दीव: | दमण |
| गोवा: | पणजी | केरळ: | तिरुअनंतपुरम | ओरिसा: | भुवनेश्वर | उत्तराखंड: | डेहराडून | लक्षद्वीप: | कवरत्ती |
| गुजरात: | गांधीनगर | मध्य प्रदेश: | भोपाळ | पंजाब: | चंदिगढ | पश्चिम बंगाल: | कोलकाता | पुडुचेरी: | पुडुचेरी |
त्रूटी उधृत करा: पानामधे <ref> (संदर्भ) आहे, परंतु <references/> (UNIQ69948d21371f213f-nowiki-0000003E-QINU
