राजस्थान

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून


Broom icon.svg
या लेखाचे शुद्धलेखन किंवा/आणि मराठी व्याकरण मराठी विकिपीडियासाठी अनुकूल नाही. कृपया लेख तपासून शुद्धलेखन करावे. हा साचा अशुद्धलेखन किंवा/आणि मराठी व्याकरणविषयक चुका आढळल्यास वापरला जातो. या संबंधी अधिक चर्चा करायची असल्यास अथवा काही शंका/ प्रश्न असल्यास कृपया चर्चापान वापरावे.


  ?राजस्थान
भारत
—  राज्य  —
गुणक: 26°54′N 75°48′E / 26.9, 75.8
प्रमाणवेळ भाप्रवे (यूटीसी+५:३०)
क्षेत्रफळ ३,४२,२३६ चौ. किमी (१,३२,१३८ चौ. मैल)
राजधानी जयपुर
मोठे शहर जयपुर
जिल्हे ३३
लोकसंख्या
घनता
६,८६,२१,०१२ (८वी) (२००१)
• २०१/km² (५२१/sq mi)
भाषा हिंदी, राजस्थानी
गुजराथी
राज्यपाल एस.के. सिंग
मुख्यमंत्री वसुंधरा राजे शिंदे
स्थापित १ नोव्हेंबर, १९६०
विधानसभा (जागा) एकसदनी (२००)
आयएसओ संक्षिप्त नाव IN-RJ
संकेतस्थळ: राजस्थान सरकारचे संकेतस्थळ
राजस्थान चिन्ह
राजस्थान चिन्ह

गुणक: 26°54′N 75°48′E / 26.9, 75.8 राजस्थान भारतातील एक राज्य आहे.

इतिहास[संपादन]

महाराणा प्रताप
मेहराणगढ चा किल्ला
चित्तोडगढ,अशियातील आकाराने सर्वात मोठा किल्ला
हवा महल जयपूर

राजस्थान हे राज्य प्राचीन इतिहासासाठी प्रसिद्ध आहे. सिंधू संस्कृती जी प्राचीन संस्कृती समजली जाते ही राजस्थानच्या काही भागात विकसित झाली होती. सिंधू संस्कृती भारतीय संस्कृतीचा पाया समजला जाते. सिंधू संस्कृतीतील काही महत्त्वाची शहरे राजस्थान मध्ये होती. सिंधू नदीची लुप्त झालेली प्रमुख उपनदी सरस्वती राजस्थानच्या मधोमध वाहत होती. आजही अनेक पुरातत्त्वीय खुणा राजस्थानच्या या भागात सापडतात.[१] डांगी, बिश्नोई, राजपूत, यादव, जाट, भील, गुज्जर, मीना व अनेक आदिवासी समूह हे राजस्थानमधील निवासी आहेत. त्यांचा आजच्या राजस्थानच्या जडणघडणीत मोठा सहभाग आहे. राजस्थानचा इतिहास हा राजेरजवाडे, लढाया, वीरस्त्रीया, धार्मिक संत महात्मे यांनी पावन केला आहे.[२]

राजस्थान च्या नावातच राजांची भूमी असा अर्थ आहे. आजच्या राजस्थानात इंग्रजकालीन राजपुतानाचा मोठा भाग येतो. यात राजपुत राज्ये, दोन जाट संस्थाने, मुस्लीम संस्थान येतात. जोधपूर, बिकानेर, उदयपूरजयपूर ही प्रमुख राजपूत राज्ये होती. भरतपूर व धोलपूर ही जाटांची संस्थाने होती. टोंक हे मुस्लीम राज्यकर्त्यांचे संस्थान होते. राजपूतांचा इतिहास हा इस्लामी आक्रमणाला प्रखर विरोधक म्हणून नावाजलेला आहे. राजपूतांचा उदय साधारणपणे ६ व्या शतकात गुप्त साम्राज्याच्या पतनानंतर झाला. यास प्रतिहार्‍यांचे राज्य म्हणून ओळखले जाई. प्रतिहार्‍यांचे राज्य उत्तर गुजरात, सौराष्ट्रापासून ते दक्षिण पंजाबपर्यंत होते अरवलीपासून ते सिंधू नदीपर्यंत या राज्याची व्याप्ती होती. भारतावरील पहिले इस्लामी आक्रमण ८ व्या शतकात झाले जे प्रतिहारी राजपूतांनी परतवून लावले. याला राजस्थानची लढाई असे म्हणतात. या लढाईत प्रतिहार्‍यांनी इस्लामी आक्रमकांचा जबरदस्त पराभव केला ज्यामुळे इस्लामचा प्रभाव पूर्वेकडे इराणपुरताच मर्यादीत राहीला. पुढील ५०० वर्षे राजपूतांनी अनेक इस्लामी आक्रमणांचा सामना केला. दिल्लीचा शेवटचा प्रमुख हिंदू राजा पृथ्वीराज चौहान राजपूत होता.

अल्लाउद्दीन खिलजीने मेवाडवर आक्रमण केल्यानंतरची राजपूत स्त्रीयांनी केलेला जोहार राजपूत शौर्य व त्यागाची सीमा दर्शावतात. राजपूतांनी मुघल आक्रमणालाही प्रखर विरोध केला. परंतु अंतर्गत विरोध, राजकारण, मुत्सदेगीरी यामुळे मुघलांनी नंतर राजपूतांचीच मदत घेउन संपूर्ण उत्तर भारतावर पकड मिळवण्यात यश मिळवले. महाराणा प्रताप या चित्तोडगडच्या राज्यकर्त्याने मुघल आक्रमणाला प्रखर विरोध केला. महाराणा प्रताप आज शौर्याचे प्रतिक म्हणून जनमानसात प्रसिद्ध आहे. मुघल सम्राट अकबर व महाराणा प्रताप यांच्यात झालेली हल्दीघाटीची लढाईत १०,००० राजपूतांनी १ लाखाहून मोठ्या मुघल सेनेचा मोठ्या धैर्याने सामना केला. मुघल राजवटीत बहुतेक राजपूत राज्यांनी मुघल साम्राज्याचे मांडलिकत्व पत्करले होते. जयपूरच्या राजपूतांनी तर मुघल साम्राज्याचे विस्तारकर्तेच म्हणून मोठी कामगिरी बजावली. या काळात राजपूत राजांनी मोठ्या प्रमाणात राजस्थान मध्ये संपत्ती आणली व त्याचा उपयोग महाले, किल्ले उभारण्यात लावली. त्यामुळेच राजस्थानात चांगल्या स्थितीतील महालांची संख्या जास्त आहे. मुघल साम्राज्याच्या उतरणीनंतर अनेक संस्थानानी स्वतंत्रपणे कारभारास सुरुवात केली परंतु मराठ्यांच्या आक्रमणास तोंड द्यावे लागले. शिंदे व होळकरांनी अनेक राजपूत संस्थाने मांडलिक बनवली. ब्रिटीशांच्या आगमनामध्ये अनेक राजपूत संस्थांनानी ब्रिटीशांशी समझोत्याचे राजकारण केले. काही वेळा आपल्या विरोधक राज्यास शह देण्यात तर आपली लष्करी ताकद वाढवण्यात ब्रिटीशांची मदत घेतली. यामुळे ब्रिटीशांचे भारतभर राज्य पसरण्यास चांगलेच फावले. ब्रिटीश राज्यकाळात राजपूत राज्ये स्वतंत्र राहिली.

भूगोल[संपादन]

The Aravalli Range adds diversity to the landscape of Rajasthan.
The hills around Jaipur.

राजस्थान हे भौगोलिक दृष्ट्या अतिशय वैविध्यपूर्ण आहे. थार चे वाळवंट व अरावली पर्वत हे राजस्थानच्या भूभागाचे वैशिठ्य. अरावली पर्वत राज्याच्या अग्नेय ते नैरुत्य दिशेला पसरलेला आहे व एकूण लांबी ८५० किमी इतकी आहे. अबु पर्वतावरील गुरु शिखर हे अरावली पर्वताचे व राजस्थानमधील सर्वात उंच शिखर असून हिमालय व निलगीरी पर्वतामधील भारतातील सर्वात उंच स्थान आहे. अरावलीने राजस्थानचे पूर्व व पश्चिम राजस्थान असे भाग केलेले आहेत.

पूर्व राजस्थान व पश्चिम राजस्थानात हवामानाचा मोठा फरक असून पश्चिम राजस्थान हा अतिशय कोरडा रेताड प्रांत आहे. पश्चिम भाग हा प्रामुख्याने थार वाळवंटात मोडतो. थार वाळवंट पाकिस्तानात देखील शेकडो किमी पर्यंत आहे. अरावली पर्वत मोसमी वार्‍यांचे विभाजन न करता फक्त दिशा देतो तसेच मोसमी वार्‍यांची दिशा अरावलीला समांतर असल्याने मोसमी वारे अरावली ओलांडण्याचे कष्ट घेत नाहीत. परीणामी पश्चिम भागात कमी पाउस पडतो व सातत्याने या भागात कोरडे हवामान असते. थार वाळवंटात मानवी वस्ती अतिशय तुरळक आहे. बिकानेर हे सर्वाधिक लोकवस्तीचे शहर आहे. पावसाचे प्रमाण पश्चिमेकडे कमी कमी होत जाते. सरासरी ४० सेमी इतका वार्षिक पाउस या भागात पडतो. तापमान वर्षभर उष्ण असते. उन्हाळ्यात तापमान ४५ अंशापेक्षाही जास्त जाते तर हिवाळ्यात तापमान शून्यचाही खाली जाते. गंगानगर हे भारतातील सर्वाधिक उष्ण शहर उत्तर राजस्थान मध्ये आहे. गोदवाड व मारवाड प्रांतात प्रामुख्याने शुष्क काटेरी वने आहेत जोधपूर शहर याच प्रांतात मोडते. लुनी नदी ही या भागातील एक प्रमुख नदी असून अरावलीच्या पश्चिम उतारावरुन कच्छच्या दिशेने वाहते. ही नदी खारी नदी असून फक्त बाडमेर जिल्ह्यातील बाल्तोरा इथवरच गोडी आहे. हरयाणात उगम पावणारी घग्गर नदी ही हरयाणातील शुष्क भागातून येते व थारच्या वाळवंटात लुप्त पावते. ही नदी प्राचीन सरस्वती नदी असण्याची शक्यता संशोधकांनी व्यक्त केली आहे.

अरावलीच्या पूर्वेस पावसाचे प्रमाण उत्तर भारताच्या सरासरी इतके असल्याने हा भाग बऱ्यापैकी सुपीक् व सिंचित आहे. ह्या भागात काठियावाडी प्रकारच्या शुष्क वने आढळतात. ह्या प्रकारच्या वनांमध्ये अतिशय वैशिठ्यपूर्ण जैववैविध्यता आढळते. तसेच या भागातील जनमानसात असलेल्या पशू पक्ष्यांविषयी असलेल्या आस्थेमुळे वन्यजीवन सहज पहावयास मिळते. मेवाड प्रांतात राजस्थानचे सर्वाधिक जंगल आहे. केवळ शुष्क जंगल नसून मध्य भारतात आढळणारे मोठ्या पानांची सागाची वने देखील या भागात आढळतात. राजस्थानचा सर्वात पूर्व भाग मेवात म्हणून ओळखला जातो. हा भाग उत्तरप्रदेश व हरियाणा या राज्यांच्या सीमेलगत आहे. बनास व चंबळ ह्या गंगेच्या प्रसिद्ध उपनद्या या भागातून वाहतात. चंबळचे खोरे हे एक भौगोलिक आश्चर्य मानले जाते.

पर्यटन[संपादन]

जोधपूरचे उम्मेद भवन पॅलेस.
राणकपूरचे जैन मंदिर.

भौगोलिक विविधता, रोमांचक इतिहास व ऐतिहासिक स्थळे, नैसर्गिक सौंदर्य व विविधरंगी संस्कृती यामुळे राजस्थान पर्यटकांना मोठ्या प्रमाणात आकर्षिक करते. पर्यटकांमध्ये देशी तसेच विदेशी पर्यटकांचा मोठा समावेश असतो. जयपूर, उदयपूर, जोधपूर जैसलमेर, अजमेर, बिकानेर ही ऐतिहासिक पर्यटन स्थळे आहे. जयपूर हे सर्वाधिक भेट देणारे शहर आहे. जयपूर शहराला येथील इमारतींच्या रंगांमुळे गुलाबी शहर असे म्हणतात. जयपूर शहरातील पर्यटन स्थळांमध्ये जंतर-मंतर, हवामहाल, नियोजित जयपूर शहर व अंबरचा किल्ला ही प्रसिद्ध स्थळे आहेत. उदयपूर येथील तळ्यातील महाल जगप्रसिद्ध आहे. उदयपूर शहराजवळील चित्तोडगढचा किल्ला पहाण्याजोगा आहे. हा किल्ला अशियातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा किल्ला मानला जातो.

जोधपूर शहरातील मेहरानगढचा किल्ला, उम्मेद भवन पॅलेस ही पहाण्याजोगी स्थळे आहेत. जोधपूर जवळील मंढोर येथे पूर्व मध्ययुगीन देवळे आहेत. जैसलमेर हे वाळवंटातील ऐतिहासिक शहर आहे. जैसलमेरचा किल्ला ,थारचे वाळवंट व येथील मध्ययुगीन हवेल्या पर्यटकांना आकर्षित करतात. राजस्थानमध्ये जैन धर्मियांची अनेक भक्तीस्थळे आहेत. राणकपूर, भीलवाडा, जैसलमेर, जोधपूर माउंट अबू येथील दिलवाडा मंदीर तसेच सिरोही जिल्ह्यातील अनेक मंदिरांना दरवर्षी हजारो भक्त भेटी देतात. अजमेर येथील दर्ग्यास भेट देण्यास केवळ इस्लाम धर्मिय नव्हे तर हिंदू धर्मियही भेट देतात. वर नमूद केल्याप्रमाणे राजस्थानमध्ये जैववैविध्य आहे व स्थानिकांच्या सहकार्याने अजूनही वन्यजीवन भयमुक्त आहे. रणथंबोर, सारिस्का, चित्तोडगड, ही अरावलीच्या सानिध्यातील अभयारण्यांना भेट देण्यास पर्यटक उत्सुक असतात. भरतपूर येथील राष्ट्रीय उद्यान हे जागतिक दर्जाचे पक्षी अभयारण्य आहे.

जिल्हे[संपादन]

यावरील विस्तृत लेख पहा - राजस्थानमधील जिल्हे

राजस्थान राज्यात ३३ जिल्हे आहेत जे सात विभागात विभागले आहेत

जैववैविध्य[संपादन]

राजस्थानात शुष्क हवामानाचे प्रमाण जास्त आहे तसेच दाट जंगलाचे कव्हरही अतिशय कमी आहे तरीपण राजस्थानमध्ये जैववैविध्य जबरदस्त आहे. जैववैविध्य हे प्रामुख्याने भौगोलिक वैविध्यतेमुळे आहे. कोरडे वाळवंट, शुष्क काटेरी जंगल, गवताळ वाखर, शुष्क जंगल अशी विविध प्रकारची वने आढळतात तसेच राजस्थानमध्ये सामान्य जन साधारणपणे वने व वन्यजीवांच्या बद्द्ल आस्था आहे. राजस्थानमध्ये शुष्क वातावरण असल्याने नैसर्गिक साधन संपत्ती कमी आहे त्यामुळेच येथे निसर्ग संवर्धनाला जास्त महत्त्व देतात.

राजस्थानमध्ये प्रामुख्याने शुष्क वातावरणाला सरावणारे वन्यजीव दिसून येतात. त्यात चिंकारा, काळवीट, रानगाढव व भारतीय लांडगा हे प्राणी आहेत. माळढोक हा राजस्थानचा राज्यपक्षी असून अतिशय दुर्मिळ आहे. रानगाढव हे फक्त राजस्थानच्या वाळवंटी भागात व कच्छच्या रणात दिसून येते. जैसलमेर मधील मरु राष्ट्रीय उद्यान हे भारतातील आकाराने सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान आहे व वाळवंटी हॅबिटॅट चे एक उत्कृष्ट उदाहरण. इतर प्राण्यांमध्ये वाळवंटी मांजर, वाळवंटी खोकड, हे प्राणी येथे आढळतात. या राष्ट्रीय उद्यानात लाखो वर्षांपूर्वीच्या वृक्षांचे फॉसिल्स आहेत जे एक पर्यटन आकर्षण बनले आहे.

अरावलीच्या सानिध्यात अनेक अभयारण्ये व राष्ट्रीय उद्याने आहेत. त्यातील रणथंबोर राष्ट्रीय उद्यान हे भारतातील एक प्रमुख व्याघ्रप्रकल्प म्हणून गणले जाते. सारिस्का हे अजून एक व्याघ्रप्रकल्प अल्वार जिल्ह्यात आहे. अलिकडेच चोरीच्या शिकरींमुळे सारिस्का प्रकाशात आले असून तेथील वाघ लुप्त झाल्यची भीती आहे.

ताल छप्पर अभयराण हे सुजनगढ जवळील अभयारण्य काळवीटांसाठी प्रसिद्ध आहे. राजस्थानमधील सर्वात प्रसिद्ध अभयारण्य हे भरतपूर मधील केवलदेव घाना राष्ट्रीय उद्यान हे असून हिवाळ्यातील महिन्यात येथे येणारे स्थलांतरित पक्षी हे प्रमुख आकर्षण आहे व जागतिक वारसा स्थान म्हणूण दर्जा मिळालेला आहे.

अर्थतंत्र[संपादन]

चित्र:Jodhpurplant.jpg
Industrial plant near Jodhpur, Rajasthan.

राजस्थान ची अर्थव्यवस्था ही प्रामुख्याने कृषीआधारित आहे. गहू हे प्रमुख पीक घेतले जाते. तेल बीयांच्या व वनस्पती तेल उत्पादनात राजस्थानचा भारतात पहिला क्रमांक आहे. तसेच कापूस व तंबाखू ही राजस्थानम्धील आर्थिक पिके आहे. देशातील अफूचे सर्वाधिक उत्पादन व वापर राजस्थानमध्येच होतो. वर्षातून दोन पिके घेतली जातात. पाण्याचा स्त्रोत प्रामुख्याने बंधारे व विहीरींमधून येतो. राज्यातील वायव्य प्रांतात इंदिरा गांधी कॅनाल ने पाण्याचा पुरवठा केलेला आहे.

राजस्थानची मुख्य औद्योगिकीकरण खाणकामावर व कृषीआधारित आहे. पॉलिएस्टर उत्पादनात राजस्थानचा देशात दुसरा क्रंमांक लागतो. भीलवाडा जिल्हयात कापड व पॉलिएस्टर चे उद्योग आहेत. कोटा परिसरात राजस्थानमधील अवजड कारखाने असून अनेक मोठ्या केमिकल कंपन्यांचे कारखाने आहेत. पश्चिम राजस्थानात पाण्याअभावी औद्योगिक क्षेत्र विकसित झालेले नाही परंतु अनेक प्रसिद्ध खाणी या भागात आहेत्. मखराणा येथील संगमरवराची खाण जगप्रसिद्ध आहे. येथील खाणीतूनच ताजमहालचा संगमरवर वापरला गेल्याची नोंद आहे. सिमेंट उप्तादनातही राजस्थानचा देशात दुसरा क्रमांक आहे. तसेच इतर अनेक महत्त्वपूर्ण धातूंची खाणी आहेत. सांभर सरोवर येथील मीठाची खाण तसेच झिंक तांब्याचीही अनेक ठिकाणी खाणी राजस्थानात आहे. राजस्थानातील चित्तर पत्थर हा आजकाल भारतात सर्वत्र ठिकाणी घर बांधकामाला वापरला जातो.

अलिकडेच राजस्थानने माहिती तंत्रज्ञान उद्योगातही भरारी घेतली असून जयपूरमध्ये उत्तर भारतातील सर्वात मोठे आय.टी पार्क विकसित झाले आहे.

चित्रदालन[संपादन]

संदर्भ[संपादन]

  1. https://www.amazines.com/Indus_Valley_Civilization_related.html
  2. Thakur Deshraj, Jat Itihas (Hindi), Maharaja Suraj Mal Smarak Shiksha Sansthan, Delhi, 1934, 2nd edition 1992 pp 587-588.
Decorated Indian elephant.jpg